Dzięcioł białogrzbiety

Strona głównaEncyklopedia zwierzątPtakiDzięcioł białogrzbiety

Dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos) to średniej wielkości ptak z rodziny dzięciołowatych (Picidae). Zamieszkuje lasy liściaste Eurazji. Występuje od Renu aż po wybrzeże Pacyfiku, w tym spotkać go można na zachodnich wyspach tego oceanu. Ma jasny grzbiet, który kontrastuje z ciemniejszymi skrzydłami i głową. Preferuje stare drzewostany z dużą ilością martwego drewna, w którym znajduje pokarm i wykuwa dziuple lęgowe. Jest ptakiem osiadłym. Nie podejmuje znaczących wędrówek sezonowych. Nie jest uważany za gatunek zagrożony.

Taksonomia

Dzięcioł białogrzbiety został opisany w 1802 roku przez niemieckiego przyrodnika Johanna Matthäusa Bechsteina. Nadał on mu pierwotną nazwę Picus leucotos. Epitet gatunkowy leucotos pochodzi z greki klasycznej. Oznacza „białogrzbiety” (leukos – „biały”, -nōtos – „grzbiet”). Typowa lokalizacja dla tego gatunku to Śląsk. W 1816 roku niemiecki przyrodnik Carl Ludwig Koch przypisał go do rodzaju Dendrocopos, w którym pozostaje do dziś.

Podgatunki dzięcioła białogrzbietego

Obecnie wyróżnia się 11 lub 12 podgatunków dzięcioła białogrzbietego.

D. l. leucotos (Bechstein, 1802) to podgatunek nominatywny. Występuje w Europie Północnej i Środkowej. Spotkać go można także na obszarze od południowej Rosji aż po Kamczatkę, Sachalin, północno-wschodnie Chiny i Półwysep Koreański. W Polsce jest gatunkiem bardzo rzadkim. Gniazduje niemal wyłącznie na wschód od Wisły, m.in. w Gorcach. W latach 2013–2017 jego populację w kraju szacowano na 1500–2000 par;

D. l. uralensis (Malherbe, 1860) występuje w zachodnim Uralu. Zasiedla tereny do jeziora Bajkał;
D. l. lilfordii (Sharpe & Dresser, 1871) zwany jest dzięciołem łuskogrzbietym. Występuje w Pirenejach, środkowych Włoszech, na Bałkanach, w Azji Mniejszej i na Kaukazie. W porównaniu do D. l. leucotos ma bardziej rude ubarwienie. Ma także prążkowany kuper i boki;
D. l. tangi (Cheng, 1956) zamieszkuje zachodnio-środkowe Chiny;
D. l. subcirris (Stejneger, 1886) występuje w Hokkaido (Japonia);
D. l. stejnegeri (Kuroda, 1921) spotkać można w północnym Honsiu (Japonia);
D. l. namiyei (Stejneger, 1886) zasiedla południowe Honsiu, Kiusiu i Sikoku (Japonia);
D. l. takahashii (Kuroda & Mori, 1920) występuje na wyspie Ullŭng-do (Korea Południowa).
D. l. quelpartensis (Kuroda & Mori, 1918) zasiedla wyspę Jeju-do (Korea Południowa);
D. l. fohkiensis (Buturlin, 1908) zamieszkuje południowo-wschodnie Chiny’
D. l. insularis (Gould, 1863) zasiedla Tajwan;
D. l. owstoni (Ogawa, 1905) występuje na wyspie Amami Ōshima w północnej części archipelagu Riukiu (Japonia). Niektóre źródła, w tym Handbook of the Birds of the World oraz IUCN, traktują ten podgatunek jako odrębny gatunek – dzięcioła amamskiego (Dendrocopos owstoni).

Dzięcioł białogrzbiety zasiedla głównie stare lasy liściaste. Żeruje na martwym drewnie. Poluje na owady i ich larwy. Jego liczebność w Europie w dużej mierze zależy od dostępności odpowiednich siedlisk.

Opis dzięcioła białogrzbietego

Dzięcioł białogrzbiety wykazuje wyraźny dymorfizm płciowy. Samiec ma białe czoło z czerwoną czapeczką. U samicy czoło również jest białe, ale czapeczka czarna. Obie płcie posiadają białe pióra u nasady dzioba. Jest to cecha wspólna z dzięciołem białoszyim (Dendrocopos syriacus).

Ptak charakteryzuje się czarnym płaszczem i białym kuprem. U podgatunku D. l. lilfordii kuper jest prążkowany. Odróżnia go to od dzięcioła dużego (Dendrocopos major) oraz białoszyjego. Skrzydła mają więcej białych pręg. Najgrubsza z nich znajduje się na pokrywach naskrzydłowych. Czarny ogon posiada słabo widoczne białe kropki na bocznych sterówkach. Spód ciała jest biały z czarnymi podłużnymi kreskami. Podogonie jest intensywnie czerwone.

W locie dzięcioł białogrzbiety uderza skrzydłami wolniej niż dzięcioł duży. Oznaczanie wieku na podstawie ubarwienia zazwyczaj nie jest możliwe. W Polsce jest największym przedstawicielem dzięciołów pstrych.

Głos

Głos kontaktowy dzięcioła białogrzbietego jest niższy i mniej ostry niż u dzięcioła dużego. Ptak wydaje charakterystyczne „bjuk”. W stanach pobudzenia dźwięk ten może być powtarzany wielokrotnie.

Bębnienie dzięcioła białogrzbietego jest mocne. Zaczyna się luźno, a kończy słabszym, przyspieszającym akcentem. Trwa około 1,6–2,1 sekundy. Jest dłuższe niż u dzięcioła trójpalczastego (Picoides tridactylus). Warto jednak pamiętać, że samica bębni krócej.

Zachowanie

Poza okresem lęgowym dzięcioł białogrzbiety prowadzi samotniczy tryb życia. Unika towarzystwa innych osobników.

Występowanie

Dzięcioł białogrzbiety jest ptakiem rzadkim. Wymaga specyficznych warunków siedliskowych. Podgatunek nominatywny D. l. leucotos występuje w Europie Środkowej i Północnej. D. l. lilfordii zasiedla z kolei Bałkany i Turcję. Pozostałe dziesięć podgatunków spotykanych jest na obszarze rozciągającym się dalej na wschód – aż po Koreę i Japonię.

Gatunek preferuje rozległe, stare lasy liściaste, szczególnie z dużą ilością martwego drewna – zarówno stojącego, jak i leżącego. To właśnie w butwiejących pniach i konarach znajduje pożywienie oraz wykuwa dziuple lęgowe.

W Skandynawii populacja dzięcioła białogrzbietego systematycznie maleje. W Szwecji jego liczebność spadła na tyle, że tamtejszy rząd objął go ochroną w ramach Krajowego Planu Ochrony Bioróżnorodności, mającego na celu zachowanie gatunku i jego siedlisk. Spadki liczebności tego dzięcioła są przede wszystkim efektem gospodarki leśnej, która ogranicza dostępność odpowiednich terenów lęgowych i żerowisk.