Szlachar, tracz długodzioby, długodziób (Mergus serrator) to kaczka zamieszkująca umiarkowane i subarktyczne rejony półkuli północnej. Samce w szacie godowej wyróżniają się rudawą piersią. Te zwinne ptaki nurkują z powierzchni wody, by w pościgu pod wodą chwytać ryby z pomocą ząbkowanych dziobów. W przeciwieństwie do większości kaczek, tracze długodziobe regularnie odwiedzają wody słone. Zimą opuszczają słodkowodne jeziora i rzeki, by przenieść się na przybrzeżne obszary morskie. Choć ich populacja na świecie pozostaje stabilna, lokalnie mogą być zagrożone przez utratę siedlisk i inne czynniki antropogeniczne.
Taksonomia
Szlachar został opisana naukowo już w 1758 roku przez szwedzkiego przyrodnika Carla Linneusza w dziesiątej edycji jego przełomowego dzieła Systema Naturae. Gatunek zachował swoją pierwotną nazwę binominalną do dziś. Współcześnie uznaje się go za monotypowy. Nie wyróżnia się żadnych podgatunków. W przeszłości niektórzy ornitolodzy próbowali wyodrębnić ptaki lęgowe z Grenlandii jako podgatunek M. s. schioleri, sugerując nieznacznie większe rozmiary. Różnice okazały się jednak zbyt małe, by uzasadnić taką klasyfikację.
Nazwa rodzajowa Mergus pochodzi z łaciny. Była używana przez Pliniusza Starszego oraz innych rzymskich autorów do określania bliżej nieokreślonych ptaków wodnych. Epitet gatunkowy serrator oznacza „piłujący” lub „posługujący się piłą”. Odnosi się do charakterystycznych ząbkowanych krawędzi dzioba. Pomagają one traczom długodziobym chwytać i utrzymywać śliskie ryby, stanowiące podstawę ich diety.
Opis szlachara
Dorosły długodziób mierzy od 51 do 64 centymetrów długości. Rozpiętość skrzydeł wynosi 66–74 centymetry. Samce są nieco większe od samic. Ważą zazwyczaj od 950 do 1350 gramów. Masa ciała samic mieści się w przedziale 800–1100 gramów.
Charakterystycznym elementem wyglądu obu płci jest postrzępiony czub na głowie oraz długi, cienki czerwony dziób z piłkowanymi krawędziami, idealnymi do chwytania ryb. Samiec w szacie godowej ma ciemną głowę z zielonym połyskiem, biały kark i rdzawą pierś, czarny grzbiet oraz jasny spód ciała. Samica wyróżnia się rdzawą głową i szarobrązowym tułowiem. Młode przypominają samice. Mają jednak krótszy czub i nieco mniejsze białe plamy na skrzydłach.
Zasięg występowania traczy długodziobych pokrywa się częściowo z obszarami zasiedlanymi przez nurogęś (Mergus merganser), blisko spokrewniony i podobny gatunk. Oba mogą przebywać w tym samym miejscu i czasie, choć zwykle wybierają inne środowiska. Szlachar częściej spotykany jest nad wodami słonymi, a nurogęś nad słodkimi. W okresie lęgowym rozpoznanie samców nie stanowi problemu. Samice, osobniki młodociane i samce poza sezonem lęgowym bywają trudne do odróżnienia. U nurogęsi głowa samicy jest wyraźniej odcięta kolorystycznie od jaśniejszej piersi. Na podgardlu widać jasną plamę, której brak u długodzioba.
Choć gatunek ten na ogół milczy, w okresie godowym samica wydaje chrapliwe „prrak prrak”, a samiec przypominające miauczenie „meow”. W locie samice można rozpoznać po ostrym dźwięku „gruk”.
Zachowanie
Zachowania godowe samców szlachara to prawdziwy spektakl. Od listopada aż do czerwca, a czasem nawet lipca, ptaki prezentują powtarzalny, niemal metronomiczny taniec. Pływając po wodzie, wyginają i skracają szyje, rozpościerają i prostują czuby. Samice obserwują te widowiska z bliska, wybierając partnera.
Długodzioby polują pod wodą, nurkując i pływając z gracją. Ich podstawowym pokarmem są niewielkie ryby. Dieta obejmuje również owady wodne, robaki, skorupiaki i płazy. Żerują zarówno w słodkich, jak i słonych akwenach. Czyni je to jednymi z najbardziej wszechstronnych przedstawicieli rodzaju Mergus.
Lęgi odbywają się nad jeziorami i rzekami w północnych rejonach Ameryki Północnej, Grenlandii, Europy oraz Azji Palearktycznej. Gniazda zakładane są w ukrytych miejscach na ziemi, najczęściej w pobliżu wody. Niekoniecznie jednak blisko ujść rzek czy wybrzeży.
To gatunek głównie wędrowny. Populacje z północy migrują zimą na południe. Zasiedlają przybrzeżne wody morskie. Osobniki z bardziej oceanicznych rejonów, takich jak Islandia, Wielka Brytania, Norwegia czy wyspy Bałtyku, często pozostają na miejscu lub przemieszczają się na krótkie dystanse. Poza sezonem lęgowym tracze długodziobe łączą się w stada – większe podczas jesiennej migracji i zimowania, mniejsze wiosną, gdy wracają na tereny lęgowe.
Tracz długodzioby – status
Tracz długodzioby objęty jest postanowieniami Porozumienia o Ochronie Wędrownych Ptaków Wodnych Afryki i Eurazji (AEWA). W Ameryce Północnej zalicza się go do ptactwa łownego w ramach traktatu migracyjnego między USA a Kanadą. Choć polowanie na ten gatunek jest tam legalne w wybranych miejscach i porach roku, zgodnie z lokalnymi regulacjami, niewielu myśliwych rzeczywiście się nim interesuje. Liczba odławianych osobników pozostaje niska.
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje długodzioba jako gatunek najmniejszej troski. Oznacza to, że globalna populacja jest wciąż stabilna i szeroko rozpowszechniona. Mimo to w niektórych regionach odnotowuje się spadki liczebności. Główne zagrożenia to utrata siedlisk wskutek osuszania terenów podmokłych, zatrucia pestycydami i ołowiem oraz przypadkowe chwytanie w sieci rybackie. Szlachar bywa też prześladowany przez wędkarzy i hodowców ryb. Traktują go oni jako konkurencję. Skala tego zjawiska i jego wpływ na liczebność populacji nie zostały dokładnie oszacowane. W Wielkiej Brytanii, zwłaszcza w Szkocji, problem nielegalnego tępienia ptaków przez przemysł rybacki pozostaje poważny.
Rozród
Pod koniec zimy samce i samice szlachara zaczynają się wzajemnie obserwować. Właściwe pary tworzą dopiero po dotarciu na lęgowiska, między kwietniem a czerwcem. Toki są widowiskowe. Samiec z szeroko otwartym dziobem wydaje charakterystyczne dźwięki przypominające „gneng” lub „hue-eng”. Samica odpowiada chrapliwym „rok-rok-rok”. Jednym z kluczowych elementów zalotów jest tzw. załamanie – samiec unosi głowę, następnie gwałtownie zanurza pierś i szyję pod wodę, jednocześnie podnosząc ku górze tylną część ciała.
Gniazdo samica zaczyna przygotowywać już na początku maja, na około trzy tygodnie przed złożeniem jaj. Często wybiera miejsce na suchym lądzie, daleko od brzegu – w trawie, pod krzewem, rzadziej w trzcinach. Tworzy płytką jamkę, którą wypełnia suchą i świeżą roślinnością zebraną z okolicy. W tym czasie samiec zazwyczaj przebywa w pobliżu, czuwając na wodzie.
Samica składa od 4 do 14 jaj w odcieniach różowawych lub różowozielonkawych. Wysiadywanie trwa od 29 do 35 dni. Pisklęta opuszczają gniazdo bardzo szybko – już po 1–3 dniach. Następnie są prowadzone przez matkę nad wodę. Młode, pokryte puchem, mają szarobrązowy grzbiet. Dojrzałość osiągają jeszcze przed pierzeniem. Po 8–9 tygodniach są już zdolne do lotu.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Szczupak pospolity
- Strzyżyk (zwyczajny) – strzyżyk woleoczko – wole oczko
- Potwór Tully a ewolucja
- Bursztyn i opalizujące skamieniałości owadów
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Red-breasted_merganser [dostęp: 18.10.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
