Drzewołaz karłowaty (Oophaga pumilio) to niewielki gatunek żaby strzałkowej. Występuje w Ameryce Środkowej. Powszechnie spotykana jest w swoim naturalnym zasięgu, obejmującym wschodnią część centralnej Nikaragui, Kostarykę i północno-zachodnią Panamę. Preferuje wilgotne nizinne i przedgórskie lasy. Liczne populacje zasiedlają jednak także tereny przekształcone przez człowieka, takie jak plantacje.
Najbardziej charakterystyczną cechą gatunku jest ogromna różnorodność ubarwienia. Wyróżnia się od 15 do 30 różnych form barwnych. Większość z nich uważa się za stabilne genetycznie. Choć żaba ta nie jest najbardziej toksycznym przedstawicielem rodziny drzewołazowatych, to w obrębie swojego rodzaju uznawana jest za najbardziej trującą.
Dieta
Dieta drzewołaza karłowatego sprawia, że jego skóra jest bardzo toksyczna. Proces ten zachodzi w wyniku spożywania określonych gatunków roztoczy i mrówek, podobnie jak u wielu innych żab strzałkowych. Gromadzone w organizmie alkaloidy to związki organiczne zawierające zasady azotowe, które wchodzą w reakcje z grupami węglowymi i wodorowymi. Szczególnie charakterystyczną dla tego gatunku toksyną jest pumiliotoksyna 251D – substancja silnie oddziałująca na układ sercowo-naczyniowy. Zaburza ona funkcjonowanie kanałów jonowych sodowo-potasowych w komórkach. U drapieżników powoduje konwulsje, paraliż i śmierć – po spożyciu zatrutej żaby.
Źródła toksyn i ich rola w rozwoju
Badania wykazały, że u drzewołaza karłowatego po osiągnięciu dojrzałości płciowej dochodzi do znacznego powiększenia gruczołów ziarnistych w skórze. Wiąże się to ze zmianą diety. Samice kumulują o około 53% więcej alkaloidów niż samce.
Kluczowym źródłem pumiliotoksyn są roztocza z rzędu Oribatida, szczególnie z podrodziny Brachypylina. Analizy chemiczne wykazały obecność alkaloidów w gruczołach tych pajęczaków, zwłaszcza w gruczołach opistonotalnych roztoczy z rodziny Scheloribatidae. Toksyny gromadzą się w oleistych wydzielinach roztoczy, które są następnie wchłaniane przez organizm żaby podczas trawienia.
Drugim istotnym źródłem toksycznych alkaloidów są mrówki z podrodziny Formicinae, zwłaszcza z rodzaju Brachymyrmex.
Przekazywanie toksyn potomstwu
Interesującym zjawiskiem u drzewołazów karłowatych jest maternalne przekazywanie alkaloidów młodym. Samice dostarczają swoim kijankom toksyczne substancje, karmiąc je niezapłodnionymi jajami. Ta unikalna forma opieki rodzicielskiej, obserwowana u żab strzałkowych, jest jednym z pierwszych znanych przykładów przekazywania chemicznych mechanizmów obronnych po wykluciu. Kijanki, które nie otrzymują tego specjalistycznego pokarmu, nie gromadzą toksyn. Czyni je to bardziej podatnymi na ataki drapieżników, takich jak pajęczaki czy inne żaby.
Zachowanie drzewołaza karłowatego
Drzewołaz karłowaty jest gatunkiem dziennym i przede wszystkim naziemnym. Najczęściej spotyka się go wśród ściółki leśnej, zarówno na terenach naturalnych, jak i w miejscach zmienionych przez działalność człowieka. Badania wykazały, że to samce decydują o wyborze optymalnego siedliska, biorąc pod uwagę zarówno dostępność zasobów, jak i koszty obrony terytorium. Zwykle bardziej opłaca im się bronić mniejszych, ale bogatszych w zasoby obszarów.
U większości gatunków płazów bezogonowych (Anura) głośniejsze wokalizacje podczas rywalizacji o terytorium świadczą o większych rozmiarach i lepszej kondycji fizycznej. Jednak u drzewołazów karłowatych mechanizm ten działa inaczej. Samce wydają dźwięki rzadziej, by ograniczyć zużycie energii. Samice z kolei rozmieszczają się zgodnie z dostępnością miejsc do wychowu kijanek. Wpływa to na ich wybór partnera i lokalizację terytorium.
Drzewołaz karłowaty to stosunkowo niewielki gatunek. Dorosłe osobniki osiągają długość ciała od 17,5 do 22 mm.
Rozmnażanie i opieka rodzicielska
Drzewołaz karłowaty jest gatunkiem rozmnażającym się zewnętrznie. Wyróżnia się na tle innych płazów niezwykle rozwiniętą opieką rodzicielską. O co chodzi? Żaba stosuje podwójny model opieki, w którym oboje rodzice odgrywają kluczowe role w zapewnieniu przetrwania potomstwa.
Samce zajmują się obroną i nawadnianiem gniazd, dbając o odpowiednią wilgotność jaj. Samice z kolei karmią kijanki niezapłodnionymi jajami. Choć obie płcie uczestniczą w wychowie młodych, to samice ponoszą znacznie większe koszty energetyczne. Poświęcają więcej czasu i ograniczają swoje możliwości reprodukcyjne na dłuższy okres. Samice wybierają partnera spośród najbliżej nawołujących samców, a niekoniecznie tych najsilniejszych lub w najlepszej kondycji.
Proces opieki nad potomstwem
Po złożeniu przez samice od trzech do pięciu jaj samiec dba o ich nawilżenie, przenosząc wodę w swojej kloace. Po około 10 dniach wykluwają się kijanki, a samica przenosi je na swoim grzbiecie do niewielkich zbiorników wodnych.
Kijanki są umieszczane pojedynczo w różnych zbiornikach wodnych. Co kilka dni matka odwiedza każde młode i składa kilka niezapłodnionych jaj, które stanowią jedyne źródło pożywienia dla rozwijających się żabek. W warunkach hodowlanych podejmowano próby karmienia ich algami czy jajami innych żab strzałkowych, jednak bez większego sukcesu. Kijanki są obligatoryjnymi jajojadami. Oznacza to, że nie są w stanie trawić żadnej innej formy pokarmu.
Metamorfoza trwa około miesiąca. Po jej zakończeniu młode żabki przez kilka dni pozostają w pobliżu źródła wody, aż do całkowitego wchłonięcia ogona. Zwiększa to ich szanse na przeżycie.
Opieka samców nad jajami trwa stosunkowo krótko – 10–12 dni. Jeden samiec może jednocześnie zajmować się kilkoma gniazdami. Samice natomiast karmią kijanki przez 6–8 tygodni. Wymaga to dużych nakładów energii i sprawia, że w tym okresie są całkowicie nieaktywne seksualnie. Z tego powodu każda samica wychowuje tylko jeden miot liczący 4–6 kijanek.
Troska samic o potomstwo prawdopodobnie wynika z wysokiej śmiertelności jaj. Zaledwie 5–12% złożonych jaj przekształca się w kijanki i dlatego też najlepszą strategią dla samicy jest maksymalne zwiększenie szans na przeżycie tych, które się wykluły.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Buczek południowoafrykański – żaba byk – żaba olbrzymia
- Wąż zbożowy
- Jaki jest największy dinozaur na świecie?
- Borówka brusznica
- Potop czy lokalna powódź?
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Strawberry_poison-dart_frog [dostęp: 14.03.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
