Długowieczny założyciel cywilizacji

Po rozproszeniu ludzkości pamięć o pierwszych patriarchach stopniowo obrastała w mitologię. Dawni władcy, mędrcy i dobroczyńcy stawali się herosami, a z czasem bogami. Szczególnie podatna na taki proces była pamięć o Noem – bohaterze, od którego zaczynała się nowa cywilizacja.

Proces euhemeryzacji

Z upływem pokoleń historia o początku uległa zniekształceniu i mitologizacji. Ten proces nosi nazwę euhemeryzacji, od imienia filozofa Euhemera, który go wyjaśnił¹. Pierwszych patriarchów, władców i bohaterów deifikowano z powodu ich dokonań i znaczenia. W przypadku Noego przyczyniła się do tego jego długowieczność, mądrość, sprawiedliwość i wiedza, dzięki której odrodziła się cywilizacja. 

Nie jest przypadkiem, że podobne cechy posiadali wzorowani na nim bohaterowie potopu: mezopotamski Utnapisztim, Ziusudra i Atrahasis, hinduski Manu, grecki Deukalion czy hawajski Nu’u. Znajdziemy je także wśród założycieli cywilizacji, takich jak: sumeryjski Oannes, egipski Ozyrys, chiński Fuxi, kananejski Dagon, perski Jima, grecki Dionizos, rzymski Janus, celtycki Dagda, aztecki Quetzalcoatl, majański Kukulkan, muiski Bochica, inkaski Wirakocza, japoński Susanoo-no-Mikoto, hawajski Lono czy australijski Daramulun.

Mądrość

W akadyjskiej tradycji bohater potopu to król-mędrzec Atrahasis. Jego imię znaczyło „Niezwykle mądry”². Nie przypadkiem, ponieważ mądrość była główną cechą, jaką kojarzono z bohaterem potopu. Status mędrca posiadającego wiedzę o życiu wiecznym posiadał też sumeryjski Ziusudra i babiloński Utnapisztim³. Do niego pielgrzymował król Gilgamesz, aby dowiedzieć się o życiu wiecznym⁴.

Podobna niezwykła mądrość cechowała sumeryjsko-babilońskiego twórcę cywilizacji Oannesa, który przekazał ludziom zaawansowaną wiedzę, w tym matematyczną, architektoniczną i budowlaną⁵. Historyk Berossos podał, że dzięki Oannesowi ludzie nie musieli niczego odkrywać na nowo, gdyż wszystko otrzymali za jego sprawą⁶.

Według arabskiej tradycji Noe (arab. Nūḥ) był człowiekiem posiadającym niezwykłą mądrość i nauczał ludzi prawa Bożego⁷. Z mądrości słynął także rzymski Janus, którego wiedza i prawość pomogły ucywilizować pierwsze pokolenia ludzi w Italii⁸.

Według greckich mitów Deukalion był mądry, tak jak jego ojciec Prometeusz. Dzięki znajomości boskich zamiarów Deukalion ostał się w czasie potopu, a po nim dał z żoną Pyrrą początek ludzkości⁹. To by potwierdzało znajomość boskiego zamiaru potopu przez Noego (Rdz 6,13-22; 7,1-4), która mogła pochodzić od Adama lub Henocha za pośrednictwem Metuszelacha.

Niezwykła mądrość cechowała chińskiego dawcę cywilizacji – Fuxi, który uczył ludzi hodowli i rolnictwa, a także rybołówstwa, ale nie polowania i zabijania. Ukazywano go jako mędrca, który posiadał głęboką wiedzę o budownictwie, rzemiośle i astronomii. Fuxi miał też głębokie poznanie duchowe, które stało się podstawą chińskiej filozofii i kosmologii¹⁰.

W tradycji toltecko-azteckiej archetypem mędrca był Quetzalcoatl, który przekazał ludziom zaawansowaną wiedzę astronomiczną, metalurgiczną i rolniczą¹¹. Hawajski bohater potopu Nu’u odznaczał się głęboką mądrością i prawością życiową. Z kolei twórca cywilizacji hawajskiej Lono był mędrcem, który przyniósł na wyspy wiedzę o rolnictwie i medycynie.

Długowieczność

Noe żył 600 lat przed potopem i 350 lat po nim, czyli razem 950 lat (Rdz 9,28-29). Sumeryjski bohater potopu nosił przydomek Ziusudra, czyli „ten, który przedłużył życie”¹². Jego akadyjski odpowiednik otrzymał przydomek Utnapisztim, czyli „ten, który znalazł życie”¹³. W mezopotamskiej tradycji bohater potopu był sprawiedliwym strażnikiem boskiego prawa, dlatego Sumeryjska Lista Królów mówi, że za jego życia „królestwo zstąpiło z nieba”¹⁴. Założyciel cywilizacji sumeryjskiej Oannes, którego ukazywano z ciałem ryby, należał do epoki, której mezopotamska tradycja przypisywała niezwykle długie okresy życia¹⁵.

Egipskie Teksty z Edfu mówią o ośmiu „Pradawnych” (egip. Szebtiw) założycielach cywilizacji¹⁶. Pochodzili oni z rajskiej epoki „pierwszego razu” (egip. Zep tepi) i założyli fundament pod nowy świat po wielkim kataklizmie, który pogrążył ziemię w chaosie¹⁷. Ósemka długowiecznych „Pradawnych”, którzy założyli cywilizację, była zmitologizowaną ośmioosobową rodziną Noego, podobnie jak egipska Ogdoada.

Według hinduskiej tradycji potop przeżyło siedmiu mędrców Riszi na czele z Manu. Zabrali oni do jego statku nasiona uprawne, przedstawicieli zwierząt oraz wiedzę, którą przekazali nowej ludzkości¹⁸. Odpowiadają oni rodzinie Noego. To, że przedstawiano ich jako długowiecznych mędrców rodzaju męskiego wynikało z ówczesnego porządku społecznego, w którym kobiety nie mogły pełnić takiej roli.

Prawość i sprawiedliwość

Noe był mężem „sprawiedliwym”, „prawym” i „niewinnym” (Rdz 6,9; Ez 14,14; 2 P 2,5). Tradycja przedstawia go jako człowieka cierpliwego, pokojowego, niezłomnego i pokornego, który mimo okazywanej mu wzgardy ostrzegał ludzi przed nadchodzącym potopem¹⁹. Według muzułmańskich przekazów Noe wzywał do sprawiedliwości i posłuszeństwa, za co go molestowano, a powszechnie wyśmiewano go, że buduje statek z dala od morza, co on znosił z łagodnością i pokorą, ponieważ autentycznie troszczył się o ludzi²⁰.

Patriarcha Noe ustalił pierwszy kodeks prawny dla ludzkości po potopie, zwany od jego imienia „Prawem Noachickim” (Rdz 9,1-17). Według późniejszej tradycji zawierał on: zakaz bałwochwalstwa, zabójstwa, rabunku i kradzieży, nierządu, bluźnierstwa, spożywania mięsa żywych zwierząt oraz ich krwi, a także nakaz utworzenia systemu sądowego do wymierzania sprawiedliwości przestępcom²¹.

Sumerowie nazywali cywilizatora Oannesem. Ukazywali go jako brodatego patriarchę okrytego rybią łuską, co było aluzją do przetrwania potopu. Oannes uczył ludzi po potopie dobrych manier, sprawiedliwych zasad i pobożności. Zachęcał ludzi do spożywania nasion i owoców²². To przywodzi na myśl dietę jarską, jaką zalecił Bóg, nazywając ją „bardzo dobrą” (Rdz 1,29-30). Przed potopem roślinność była bujna i bogata w składniki odżywcze, ale podczas potopu uległa zniszczeniu i zubożeniu, zaś w czasie epoki lodowcowej, która nastąpiła po potopie, zasiew na północnych obszarach półkuli północnej nie był możliwy. Dlatego wtedy Bóg dopuścił spożycie mięsa, ale bez krwi (Rdz 9,3-4; Dz 15,29). Żydowska tradycja podaje, że przed potopem Kainici łamali zakaz jedzenia mięsa, a nawet dopuszczali się kanibalizmu²³. Mieli oni barbarzyński zwyczaj odrywania i jedzenia mięsa żywych zwierząt z krwią²⁴. Między innymi dlatego prawa nadane przez Noego obejmowały zakaz jedzenia mięsa z krwią (Rdz 9,4)²⁵. Z kolei potomkowie Adama z linii Seta nie spożywali mięsa przed potopem²⁶. Talmud świadczy, że mięso zaczęli jeść dopiero synowie Noego²⁷. Jak z tego wynika, Noe trzymał się diety, która była pozostałością wyższej kultury, sięgającej ogrodu Eden. O takiej diecie w raju świadczyła tradycja żydowska²⁸, chrześcijańska²⁹ i pogańska³⁰.

Hinduski bohater potopu Manu nosił przydomek Satyavrata, czyli „Sprawiedliwy”³¹. O jego związku z Noem świadczy to, że żył w złotym wieku, był długowieczny i mądry³². Hindusi uważali go za nauczyciela ludzkości³³. Według tradycji Manu nadał ludziom pierwszy kodeks prawny, zwany Manusmriti, który regulował wszystkie aspekty życia społecznego, moralnego i religijnego³⁴. Prawo to potępia zabijanie zwierząt dla własnej przyjemności³⁵, a zarazem pochwała powstrzymywanie się od jedzenia mięsa³⁶. Manu uczył, że najwyższym ideałem jest „niekrzywdzenie żywych stworzeń” (sanskryt: ahimsa)³⁷. Podobny motyw poszanowania życia przewija się wśród innych postaci wzorowanych na Noem.

Egipcjanie uważali Ozyrysa za twórcę cywilizacji, który nie tylko był uosobieniem sprawiedliwości i pobożności, ale uczył ludzi praworządności i bogobojności³⁸, nadając organizację i sądownictwo, aby nie popadli w barbarzyństwo³⁹. Egipskie źródła kojarzą go również z darem chleba, piwa, wina i zboża, ale nie z mięsem, co jest znamienne i potwierdza, że Ozyrys był wzorowany na obu założycielach cywilizacji – Adamie i Noem.

Perski król Jima żył w złotej epoce, gdzie nie było chorób ani głodu, a ludzie byli długowieczni⁴⁰. Ocalił najlepszych ludzi, zwierzęta i nasiona uprawne w czasie zagłady, a po niej nauczył nowe pokolenia ludzi rolnictwa, hodowli, rzemiosła, żeglugi, budownictwa i medycyny. Jima był też prawodawcą, który nadał ludzkości sprawiedliwy system prawny i porządek społeczny⁴¹. Jego imię (pers. Jam) może zawierać Jah, czyli skrót imienia Bożego Jahwe, który występuje w takich hebrajskich imionach, jak Zekarjah, czyli Zachariasz. To mogłoby podkreślać bliski związek z Bogiem, jak w przypadku Noego (Hbr 11,7; 2 P 2,5).

Kananejczycy wierzyli, że Dagon był twórcą cywilizacji. Nadał ludziom normy fundamentalne dla porządku społecznego i rozwoju gospodarczego⁴². Żydowska tradycja opisuje go na podstawie pogańskiej ikonografii jako trytona, czyli brodatego męża z ogonem ryby⁴³. Grecy uczynili trytona bogiem oceanu, który zamieszkiwał w pałacu na morzu⁴⁴. To przypomina Noego i Arkę, która była jego domem podczas potopu. Imię Dagona kojarzy się w językach semickich z „rybą” (hebr. dag)⁴⁵ oraz „ziarnem” (hebr. dagan)⁴⁶, a więc podobnie jak Noe, który przetrwał potop, zachował ziarno zbóż i nauczył ludzi uprawy.

Podobnie wyobrażano w Grecji pierwszego króla Attyki – Kekropsa – jako brodatego patriarchę z laską-berłem w ręce, który zamiast dolnych kończyn miał ciało węża⁴⁷. Kekrops był typowym twórcą cywilizacji, któremu przypisywano ustanowienie prawa, w tym monogamicznego małżeństwa, uczenie ludzi pobożności i składania ofiar, a nawet pisma⁴⁸. Miał on z żoną trzy córki⁴⁹. Wszystko to pasuje do Noego, włącznie z trzema córkami, gdyż miał on trzy synowe (Rdz 7,13), a także z symbolem węża, gdyż wąż potrafi przeżyć w wodzie, tak jak Noe przeżył potop.

Grecki bohater potopu Deukalion słynął z pobożności i sprawiedliwości⁵⁰. Owidiusz napisał o nim: „Nie było nad niego męża lepszego ani bardziej sprawiedliwego”⁵¹. Po potopie Deukalion położył podwaliny pod nową cywilizację, nadając ludziom sprawiedliwe prawa i porządek, które chroniły ich przed barbarzyństwem. Podobną rolę odegrał twórca greckiej cywilizacji Dionizos, wzorowany na osobie Noego, który wędrował w różne zakątki świata, aby zanieść tam cywilizację i ustanawiać królewski ład⁵².

Rzymianie uważali za twórcę swojej cywilizacji króla Janusa, który miał opinię bardzo praworządnego. Do tego stopnia, że nawet Augustyn z Hippony, który był krytyczny wobec pogańskich bóstw, złożył o nim dobre świadectwo: „O Janusie nie przychodzi mi na myśl nic takiego, co by należało zaliczyć do czynów hańbiących. Może istotnie był on taki. Pędził życie bardziej uczciwe, z dala od zbrodni i bezeceństw”⁵³. Janus zaprowadził ład oparty na sprawiedliwych prawach, chroniąc ludzi przed barbarzyństwem⁵⁴. Zamiast do wojen i podbojów, zachęcał do gospodarowania ziemią⁵⁵.

Celtycki Dagda był królem i sędzią, co implikuje nadawanie praw⁵⁶. Podobnie japoński Susanoo-no-Mikoto uchodził za władcę i sędziego⁵⁷. Tytuł „Mikoto”, który pochodził od słów „dostojny” (jap. mi) i „słowo” (jap. koto), oznaczał kogoś, czyje słowo stawało się prawem⁵⁸. Także fascynujący chiński poemat plemienia Miautso (Miao) świadczy, że „patriarcha Nuah był sprawiedliwy”⁵⁹.

W imieniu hawajskiego bohatera potopu Nu’u także zachowało się wyraźnie brzmienie imienia Noego. Hawajczycy nazywali go „Sprawiedliwym”⁶⁰, a także Nu’u-pule, czyli „modlący się Nu’u”, gdyż był pobożnym i prawym człowiekiem. Z kolei hawajski twórca cywilizacji Lono, podobnie jak Noe, uczył ludzi życia w pobożności i praworządności. Dlatego poświęcone mu święto Makahiki jest do dziś okresem zawieszania broni, pokoju, radości i dziękczynienia za zebrane plony⁶¹.

Australijskie plemię Yuin zachowało tradycję o Daramulunie, którego zwano „Ojcem wszystkich” i prawodawcą⁶². Uważano go za syna i posłańca Baiame, czyli najwyższego Boga, którego wolę przekazywał ludziom⁶³. Po wielkim potopie ludzie, którzy ocaleli, znaleźli się na świętej górze Gulaga⁶⁴. Z tego miejsca Daramulun objawił nowemu pokoleniu prawa i zasady życia⁶⁵. Jego osoba i dokonania także przywodzą na myśl Noego.

Według chińskiej tradycji Fuxi przeżył potop, a następnie ustanowił sprawiedliwe prawa, włącznie z instytucją i prawem małżeńskim. Wyobrażano go z kątownikiem ciesielskim, a jego żonę Nüwę z cyrklem, ponieważ zachowali kosmiczny porządek w czasie kataklizmu. Co znamienne, „cyrkiel” (chiń. guī) i „kątownik” (chiń. jǔ) tworzą razem chiński zwrot „zasady moralne”, „dobre obyczaje” (chiń. guīju), których ta para uczyła ludzi⁶⁶.

Aztekowie wierzyli, że Quetzalcoatl nadał ich praprzodkom dobre prawa, a Majowie uważali Kukulkana za pierwszego i największego prawodawcę⁶⁷. W Wenezueli i Kolumbii podobną rolę odgrywał Bochica, który po potopie ustanowił sprawiedliwe prawa, dlatego podobnie jak Noe był on kojarzony z ładem i sprawiedliwością⁶⁸. Quetzalcoatl zabraniał składania ofiar z ludzi, podobnie jak Bochica⁶⁹.

Inkowie wierzyli, że Wirakocza dał ludzkości nowy początek po katastrofie, w której wyginęła wcześniejsza, grzeszna rasa ludzi. Wędrował przez Andy jako mędrzec, ucząc ludzi rolnictwa, rzemiosła, a także sprawiedliwych praw, dzięki którym w miejsce chaosu nastał ład i pokój społeczny⁷⁰. Wirakocza posiadał głęboką wiedzę, między innymi o rolnictwie i hodowli, którą przekazał ludziom. Z tego samego słynęli: Quetzalcoatl, Kukulkan i Bochica. Wirakocza posiadał nadzwyczajne zdolności, dzięki którym potrafił kontrolować przyrodę i żywioły⁷¹. Według andyjskich tradycji pokazał on ludziom, jak przesuwać głosem i dźwiękiem megalityczne bloki, takie jak te w Tiahuanaco, Ollantaytambo i Sacsayhuaman⁷². Inkowie twierdzili, że te megalityczne struktury powstały na długo przed nimi, zbudowane przez „ludzi brodatych i białych”⁷³. Czy wiedza, jak je budować, pochodziła od Noego?

Prorok i kapłan Boży

Noe „chodził z Bogiem” (Rdz 6,9), podobnie jak przed nim prorok Henoch (Rdz 5,24). Oznaczało to bliską społeczność z Bogiem⁷⁴. W biblijnym znaczeniu prorokowanie oznacza mowę, która zachęca do zbliżenia się do Boga, napomina i pociesza (1 Kor 14,3)⁷⁵. To koresponduje ze znaczeniem imienia Noego: „pocieszyciel” (Rdz 5,29)⁷⁶. Noe uwierzył Bogu (Hbr 11,7), podczas gdy reszta ludzi nie uwierzyła⁷⁷. Noe był posłuszny Słowu Bożemu (Rdz 6,22) i miał „bojaźń Bożą” (Hbr 11,7), co oznaczało postawę szacunku, zaufania i miłości do Boga (Pwt 10,12; Prz 14,26).

Patriarcha Noe jako prorok Boży zapowiadał nadchodzący potop (Rdz 6,13-14; 2 P 2,5)⁷⁸. Ponadto pełnił funkcje kapłana jako najstarszy w rodzie, dlatego to on złożył Bogu ofiarę po potopie (Rdz 8,20). Wiele tradycji postrzegało założyciela lub odnowiciela cywilizacji jako proroka i kapłana⁷⁹. Motyw złożenia ofiary pojawia się w przypadku bohaterów potopu, takich jak Atrahasis, Ziusudra, Utnapisztim, a także twórców cywilizacji, takich jak Janus, Jima, Fuxi czy Manu, a do nich należy doliczyć tych, którzy uczyli ludzi składać ofiary, jak między innymi Quetzalcoatl, Bochica czy Daramulun.

Podsumowanie

W tradycjach niemal wszystkich starożytnych cywilizacji powtarza się ten sam schemat. Świat zostaje zniszczony przez wielką katastrofę, z której ocalał mąż mający bliską społeczność z bóstwem i znajomość planu zbawienia, skoro złożył on ofiarę wskazującą na Mesjasza. Posiadał też cechy Noego, w tym mądrość, długowieczność i sprawiedliwość. Nauczył ludzi rolnictwa, hodowli, budownictwa, astronomii i prawa, stając się ojcem nowej cywilizacji. 

Najbardziej zdumiewa to, że legendarny twórca cywilizacji nie zdobywał wiedzy stopniowo metodą prób i błędów, jak czynili to wynalazcy i uczeni w ciągu następnych tysiącleci. Zamiast tego pojawił się po wielkim kataklizmie jako depozytariusz rozległej wiedzy, którą przekazał pierwszym pokoleniom nowej ludzkości.

Dziedzictwo Noego pozwala logicznie wyjaśnić tajemniczy fenomen „nagłej dojrzałości” najstarszych kultur, które od swojego zarania wznosiły w Mezopotamii, Dolinie Indusu czy na Krecie miasta i budowle z bieżącą wodą, kanalizacją i wentylacją. W tym czasie powstały też monumentalne arcydzieła, świadczące o genialnej wiedzy astronomicznej i inżynieryjnej, takie jak Wielka Piramida czy początkowa faza Stonehenge.

Późniejsze pokolenia stopniowo traciły tę wiedzą, zamiast ją rozwijać. Do tego przyczyniło się rozproszenie ludzi po świecie (Rdz 11,8-9). Jednakże nawet wyizolowane genetycznie i kulturowo społeczności zachowały pamięć o najbardziej traumatycznym wydarzeniu w dziejach ludzkości. Dlatego antropolodzy odnaleźli na całej ziemi kilkaset opowieści o potopie. Najstarsze kultury zachowały też pamięć o długowiecznym, mądrym i sprawiedliwym patriarsze, który po kataklizmie przekazał ludzkości potrzebną wiedzę.

Trudno wyjaśnić niezależnym i przypadkowym powstaniem tak niezwykłą zgodność motywów występujących w tradycjach ludów oddzielonych od siebie oceanami i kontynentami. Powszechność tradycji o potopie, jego bohaterze i założycielu cywilizacji świadczą o jej historyczności.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Czy odkryto Arkę Noego?
• Praojciec i trzej synowie
• Noe – twórca cywilizacji i wynalazca wina
• Tajemnice pisma chińskiego – cz. 13: Wieża Babel

Przypisy

1. Euhemer z Messyny, Hiera Anagrafe, cyt. w: Lactantius, Divinae institutiones, 1:11.14; M. Winiarczyk, The Sacred History of Euhemerus of Messene, Berlin: De Gruyter, 2013, s. 2-5; Z. Piszczek (red.), Mała encyklopedia kultury antycznej: A–Z, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966, s.v. „Euhemer”, s. 242. 
2. J. Black, A. Green, Słownik mitologii Mezopotamii, Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 1998, s.v. „Ziusudra”, s. 229. 
3. Epos o Gilgameszu, 11:1-7, w: J. B. Pritchard, The Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton: Princeton University Press, 1973, s. 93; Eridu Genesis, 250-260.
4. Epos o Gilgameszu, 9:5-7; 11:1-7, w: J. B. Pritchard, The Ancient Near Eastern Texts…, op. cit., s. 88, 93.
5. Berossos, Historia Babilonii, fragment 1, 3, w: G. Verbrugghe, J. Wickersham, Berossos and Manetho: Introduced and Translated, Ann Arbor: Michigan Press, 2001, s. 44. 
6. Ibid.
7. I. Kathir, Qisas al-Anbiya (Opowieści o Prorokach), Riyadh, 2003, s. 98-115. 
8. Makrobiusz, Saturnalia, 1:7-9; Owidiusz, Fasti, 1:63-100.
9. Apollodoros, Biblioteka, 1, 7:2; Owidiusz, Metamorfozy, 1:348-415.
10. Księga Przemian (I Ching, tłum. Richard Wilhelm, przekład ang. Cary F. Baynes, Princeton: Princeton University Press, 1967), Xici (Wielki Komentarz), część II, rozdział 2.
11. Codex Chimalpopoca, Anales de Cuauhtitlan, 5-8, w: J. Bierhorst, History and Mythology of the Aztecs: The Codex Chimalpopoca, Tucson: University of Arizona Press, 1992, s. 28-36. 
12. D. N. Freedman (red.), The Anchor Bible Dictionary, t. 4, New York: Doubleday, 1992, s.v. „Noah”, s. 1124; A. Heidel, The Gilgamesh Epic and Old Testament Parallels, Chicago: The University of Chicago Press, 1949, s. 227. 
13. Ibid.
14. Sumeryjska Lista Królów, 1-4, w: T. Jacobsen, The Sumerian King List, Chicago: The University of Chicago Press, 1939, s. 71-77; S. N. Kramer, The Sumerians: Their History, Culture, and Character, Chicago: The University of Chicago Press, 1963, s. 42-45.
15. Berossos, Historia Babilonii, fragmenty 1-4, w: G. Verbrugghe, J. Wickersham, Berossos and Manetho…, op. cit., s. 44-48.
16. S. Horn (red.), The SDA Bible Dictionary, Washington D. C.: Review and Herald, 1960, s.v. „Cherub”, s. 189; W. Chrostowski, Ogród Eden, Warszawa: Vocatio, 1996, s. 112. 
17. E. A. E. Reymond, The Mythical Origin of the Egyptian Temple, New York: Barnes & Noble, 1969, s. 80-95; J. P. Robinson, The Myth of Man, Kingston: Earthrise Books, 2018, s. 376; D. Rohl, Legend: The Genesis of Civilization, London: Arrow, 1998, s. 343. 
18. Śrimad Bhagavatam (Bhagavata Purana), 8, 24:31-33; Matsjapurana, 2:10-13.
19. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju; Talmud, Sanhedryn, 108b; Filon z Aleksandrii, De Abrahamo, 27-28; Oracula Sibyllina 1:154-166, 244-260.
20. Koran, 11:38-39; 26:116; 29:14; 46:35; 54:9; 71:5-9.
21. Talmud, Sanhedryn, 56.
22. Berossos, Historia Babilonii, fragment 1, w: G. Verbrugghe, J. Wickersham, Berossos and Manetho…, op. cit., s. 44.
23. Księga Jubileuszów, 7:23-33.
24. Midrasz Agada do Księgi Rodzaju 1:29; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 26:5-7; Księga Jubileuszów, 7:30-33.
25. Księga Jubileuszów, 7:27-33.
26. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 34:13; Raszi, Komentarz do Księgi Rodzaju 1:29; Ireneusz z Lionu, Wykład nauki apostolskiej, 22; Tertulian, De anima, 38; Ephrem, De Jejunio, 4; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1998, s. 71. 
27. Talmud, Sanhedryn, 59b.
28. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 34:12; Talmud Babiloński, Sanhedryn, 59b; J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 3:1, tłum. Zygmunt Kubiak, Jan Radożycki, t. 1-2, Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2001; Filon z Aleksandrii, De Opificio Mundi, 107-110; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit.
29. Jan Chryzostom, Homilie na Księgę Rodzaju, 29:2; Teodoret z Cyru, Quaestiones in Genesim, 56.
30. Awesta, Vendidad 2:5-6, 2:18-20; Platon, Republika, 2:372-373; Owidiusz, Metamorfozy, 1:89-112; Porfiriusz, De abstinentia ab esu animalium, 2:5; 4:2.
31. Mahabharata, 3:185; Bhagavata Purana, 8:24; Matsya Purana, 1:10-12.
32. Manusmriti, 1:81-86.
33. Bhagavata Purana 8:24; Manusmriti, 1:81.
34. Manusmriti, 1:1.
35. Ibid., 5:51-52.
36. Ibid., 5:56.
37. Mahabharata, 13:115; Chāndogya Upaniṣad, 8:15.
38. Plutarch, De Iside et Osiride, 356 (13); E. A. W. Budge, The Gods of the Egyptians, t. 2, New York: Dover Publications, 1969, s. 124. 
39. Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 1:14-15.
40. Vendidad, 2:1-43.
41. Abolqasem Ferdowsi, Shahnameh: The Persian Book of Kings, tłum. D. Davis, New York: Viking, 2006, passim; M. Boyce, A History of Zoroastrianism, t. 1, Leiden: Brill, 1975, s. 134-140.
42. L. Feliu, The God Dagan in Bronze Age Syria, Leiden: Brill, 2003, s. 280-301.
43. Raszi, Komentarz do 1 Księgi Samuela 5:2-4; Dawid Kimchi (Radak), Komentarz do 1 Księgi Samuela 5:2-4.
44. Hezjod, Teogonia, 930-933; Apoloniusz Rodyjski, Argonautyka, 4:1550-1560; Apollodoros, Biblioteka, 1, 2:7; Owidiusz, Metamorfozy, 1:330-342.
45. F. Brown, S. R. Driver, C. A. Briggs, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, Oxford: Clarendon Press, 1906, s.v. „דָּג” (dāg), s. 185.
46. L. Koehler, W. Baumgartner, The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament, t. 1, Leiden: Brill, 1994, s.v. „דגן” (dāgān) („grain, corn”), s. 214.
47. Apollodoros, Biblioteka, 3, 14:1; J. R. March, Cassell’s Dictionary of Classical Mythology, London: Cassell, 2001, s.v. „Cecrops”, s. 191; R. Graves, Mity greckie, Warszawa: PIW, 1974, 25d, s. 104; Kekrops z wężowym ogonem, fragment attyckiego czerwonofigurowego kyliksu z V wieku p.n.e., w: Antikensammlung, Staatliche Museen, Berlin (nr F 2537).
48. Atenajos, Uczta mędrców, 13, 555d; Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, 8, 2:2-3; Cyceron, De legibus, 2:63; Tacyt, Roczniki, 11:14; R. Graves, Mity greckie, op. cit.; J. R. March, Cassell’s Dictionary of Classical Mythology, op. cit.
49. Apollodoros, Biblioteka, 3, 14:2;R. Graves, Mity greckie, op. cit.
50. Lukian z Samostaty, De Syria Dea, 12.
51. Owidiusz, Metamorfozy, 1:322.
52. Eurypides, Bachantki, 45-50; 1330-1340; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 4, 71:1-2.
53. Augustyn z Hippony, De civitate Dei, 7:4.
54. Makrobiusz, Saturnalia, 1, 7:19-21; Owidiusz, Fasti, 1:233-250; Plutarch, Żywoty równoległe, 19:6; Serwiusz, Komentarz do Eneidy, 7:607.
55. Plutarch, Rhomaika problemata, 22.
56. J. MacKillop, A Dictionary of Celtic Mythology, Oxford: Oxford University Press, 2004, s.v. „Dagda”, s. 126; M. J. Green, The Gods of the Celts, Stroud: Sutton Publishing, 2004, s. 62.
57. Nihongi: Chronicles of Japan from the Earliest Times to A.D. 697, tłum. W. G. Aston, London: Kegan Paul, 1896, s. 57-59; Kojiki, tłum. D. L. Philippi, Tokyo: University of Tokyo Press, 1968, s. 91-95; R. Ponsonby-Fane, Studies in Shinto and Shrines, Kyoto: Ponsonby Memorial Society, 1962, s. 12-15.
58. J. Herbert, Shinto: At the Fountain-head of Japan, London: George Allen & Unwin, 1967, s. 402-404.
59. J. D. Morris, The Global Flood: Unlocking Earth’s Geologic History, Dallas: Institute for Creation Research, 2012, s. 68; B. Cooper, After the Flood, Chichester, West Sussex: New Wine Press, 1995, s. 244-246; E. A. Truax, Genesis According to the Miao People, „Acts & Facts”, 20/4, 1991, w: https://www.icr.org/article/genesis-according-miao-people/ [dostęp: 28.10.2026].
60. A. Fornander, An Account of the Polynesian Race: Its Origins and Migrations, and the Ancient History of the Hawaiian People to the Times of Kamehameha, t. 1, London: Trübner & Co., 1878, s. 91-95.
61. D. Malo, Hawaiian Antiquities, Honolulu: Bernice P. Bishop Museum, 1903, s. 141-158. 
62. M. Eliade, The Myth of the Eternal Return, Oxford: Princeton University Press, 2005, s. 32; M. Eliade, Australian Religions: An Introduction, Ithaca: Cornell University Press, 1973, s. 16-22; A. W. Howitt, The Native Tribes of South-East Australia, London: Macmillan and Co., 1904, s. 489-508. 
63. A. W. Howitt, The Native Tribes…, op. cit., s. 495-508.
64. Ibid., s. 425.
65. Ibid., s. 495-508.
66. W. Eberhard, Symbole chińskie. Słownik, Kraków: Universitas, 1996, s.v. „Cyrkiel”, s. 58; s.v. „Kątownik”, s. 142.
67. J. de Torquemada, Monarquía Indiana, t. 2, Madrid: Nicolás Rodríguez Franco, 1723, 37-42; B. de Sahagún, Historia general de las cosas de Nueva España, t. 1, red. A. López Austin, J. García Quintana, Mexico City: Conaculta, 2000, księga 3, rozdział 3, s. 308-309.
68. L. Fernández de Piedrahita, Historia general de las conquistas del Nuevo Reyno de Granada, Bogotá: Imprenta de Medardo Rivas, 1881, s. 17; J. Ocampo López, Mitos y leyendas de Colombia, Bogotá: Plaza & Janes Editores Colombia, 2006, s. 53.
69. B. de Sahagún, Historia general de las cosas de Nueva España, t. 2, red. A. López Austin, J. García Quintana, Mexico City: Conaculta, 2000, księga 10, rozdział 29, s. 949-954; Codex Chimalpopoca, Anales de Cuauhtitlan, w: J. Bierhorst, History and Mythology of the Aztecs…, op. cit., s. 28-35; P. Simón, Noticias historiales de las conquistas de Tierra Firme en las Indias occidentales, t. 2, Bogotá: Casa Editorial de Medardo Rivas, 1891, część 2, relacja 4, rozdziały 3-5, s. 284-290. 
70. J. de Betanzos, Suma y narración de los Incas, Madrid: Marcos Jiménez de la Espada, 1880, s. 1-7; P. Sarmiento de Gamboa, Historia de los Incas, Berlin: Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, 1906, s. 25-27.
71. P. Cieza de León, El Señorío de los Incas, Madrid: Historia 16, 1985, s. 35-37.
72. P. Cieza de León, La Crónica del Perú, t. 1, Sevilla, 1553, rozdział 105, folio 119-120. 
73. Ibid., rozdział 87, folio 104; rozdział 105, folio 119-120.
74. W. M. Clark, The righteousness of Noah, „Vetus Testamentum”, 21, 1971, s. 261-280.
75. A. J. Palla, Poznaj siebie i zrozum innych, Warszawa: Bogulandia, 2018, s. 339. 
76. J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2013, s. 330; J. P. Lewis, A Study of the Interpretation of Noah and the Flood in Jewish and Christian Literature, Leiden: Brill, 1968, s. 3; E. Zając, Potop w tradycji biblijnej oraz literaturze judaizmu i okresu Drugiej Świątyni, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2007, s. 146. 
77. Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 30:7; 32:7; Talmud, Sanhedryn, 108.
78. J. R. Bailey, The God-Kings and the Titans, New York: St. Martin’s Press, 1973, s. 56. 
79. Berossos, Historia Babilonii, fragmenty 1-4, w: G. Verbrugghe, J. Wickersham, Berossos and Manetho…, op. cit., s. 44-48; Awesta, Vendidad, 2:1-5; P. Cieza de León, La Cronica del Peru, Madrid: Dastin, 2000, t. 2, rozdział 5; B. de Sahagún, Historia general de las cosas de Nueva España, t. 1, op. cit., księga 3; D. de Landa, Relación de las cosas de Yucatán, México: Editorial Porrúa, 1959, rozdział 6, s. 12-14; J. T. Short, The North Americans of Antiquity: Their Origin, Migrations, and Type of Civilization Considered, 1880, s. 268-271; I. Donnelly, Atlantis: The Antediluvian World, New York: Gramercy Pub. Co., 1882, s. 165.