Morszczuk zwyczajny, morszczuk, morszczuk europejski, morszczuk wielkooki (Merluccius merluccius) to drapieżna ryba z rodziny morszczukowatych. Należy do rodzaju Merluccius. Gatunek występuje we wschodnim Atlantyku. Spotkać go można od wybrzeży Norwegii i Islandii aż po Mauretanię, a także w Morzu Śródziemnym. Morszczuk ma duże znaczenie gospodarcze dla europejskiego rybołówstwa. Intensywne połowy sprawiły, że niektóre jego populacje są nadmiernie eksploatowane. Budzi to coraz większe obawy ekologów i branży rybackiej.
Opis
Morszczuk europejski to smukła ryba o dużej głowie i szerokich szczękach, uzbrojonych w liczne, zakrzywione zęby. W dolnej szczęce zęby ułożone są w dwóch rzędach, a w górnej – w jednym. Wnętrze jamy gębowej i komora skrzelowa mają charakterystyczny, czarny kolor. Najszerszy fragment ciała znajduje się tuż za głową. Gatunek posiada dwie płetwy grzbietowe. Pierwsza jest wysoka, trójkątna i krótka u nasady, druga – długa, niemal dorównująca długością płetwie odbytowej. Obie mają lekko wypukły profil. Pierwsza płetwa grzbietowa składa się z jednego promienia twardego oraz od 7 do 10 promieni miękkich. Druga ma od 36 do 40 promieni miękkich. Tyle samo co płetwa odbytowa. U młodych osobników, mierzących mniej niż 20 cm długości, końce płetw piersiowych sięgają miejsca, w którym zaczyna się płetwa odbytowa. U dorosłych ryb ten efekt już nie występuje. Płetwa ogonowa jest dobrze rozwinięta i zakończona prostą krawędzią. Linia boczna biegnie prosto. Jest ciemniejsza od reszty ciała. Grzbiet ma odcień niebieskoszary. Boki są srebrzyste, a spód biały. Ryby mogą dorastać nawet do 180 cm długości. Najczęściej większe osobniki osiągają około 100 cm.
Zasięg występowania morszczuka europejskiego
Morszczuk europejski występuje we wschodnim Atlantyku. Spotkać go można od wybrzeży Norwegii i Islandii, wzdłuż europejskiego wybrzeża aż po Cieśninę Gibraltarską, a dalej na południe, wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki, aż do Mauretanii. Gatunek zasiedla również Morze Śródziemne. Występuje także w Morzu Czarnym. Jego obecność ogranicza się tam do południowych i zachodnich wybrzeży. Między innymi spotykany jest w bułgarskich wodach morskich w rejonie Przylądka Emine. W Morzu Bałtyckim zazwyczaj nie pojawia się dalej na wschód niż Kattegat. Sporadycznie odnotowywano jego obecność u wybrzeży Litwy.
Siedlisko i ekologia
Morszczuk europejski najczęściej przebywa na głębokościach od 70 do 370 metrów. Można go spotkać zarówno bliżej brzegu, jak i w wodach sięgających nawet 1000 metrów. W ciągu dnia przebywa przy dnie. Nocą staje się aktywniejszy. Wykorzystuje większą część słupa wody. Gatunek cechuje się długim okresem tarła, którego termin różni się w zależności od populacji. Im dalej na północ, tym później przypada okres rozrodu. W Morzu Śródziemnym morszczuk odbywa tarło od grudnia do czerwca, a w Zatoce Biskajskiej między lutym a majem. U zachodnich wybrzeży Islandii tarło ma miejsce w okresie od kwietnia do lipca, a u zachodnich wybrzeży Szkocji od maja do sierpnia. W Adriatyku z kolei trwa przez cały rok. Szczyty osiąga latem i zimą. Samice są częściowymi tarłowcami. Składają ikrę cztery do pięciu razy w trakcie sezonu, robiąc przerwy pomiędzy kolejnymi tarłami.
W Morzu Śródziemnym tarło odbywa się na głębokościach od 100 do 300 metrów, a w Morzu Celtyckim nie głębiej niż na 150 metrach. W Adriatyku rekrutacja młodych morszczuków do populacji rozrodczej ma dwa szczyty w roku. Pierwszy przypada na wiosnę, a drugi na jesień. Młode osobniki bytują na mulistym dnie aż do trzeciego roku życia. Następnie przesuwają się bliżej wybrzeży. Większość samic osiąga dojrzałość płciową w wieku około siedmiu lat. Mierzą wtedy średnio 57 cm długości. U samców dzieje się to wcześniej — w piątym roku życia i przy długości około 40 cm w Atlantyku. W Morzu Śródziemnym samce dojrzewają przy długości 26–27 cm, a samice przy 36–40 cm. Samice rosną szybciej od samców. Ich płodność szacuje się od 2 do nawet 7 milionów jaj. Morszczuki mogą dożywać dwudziestu lat.
Najważniejsze miejsca tarła znajdują się na południu zasięgu występowania gatunku, zwłaszcza w kanionach i na skalistych dnach w rejonie uskoku kontynentalnego Zatoki Biskajskiej. Maksymalna produkcja ikry przypada tam na głębokości około 200 metrów. Larwy trafiają albo do żerowisk w zatoce, albo są znoszone dalej w głąb oceanu, w zależności od kierunku prądów morskich. Im więcej larw pozostanie w strefie przybrzeżnej, tym większe szanse na skuteczne zasilenie dorosłej populacji. Po dwóch miesiącach wylęgają się młode ryby. Wykazują dobową migrację pionową. Za dnia trzymają się mulistego dna, nocą zaś unoszą się wyżej, by żerować. Dorosłe osobniki odpoczywają przy dnie. Nie wypływają jednak aż tak blisko powierzchni jak młode. Pojedyncze morszczuki można spotkać, gdy polują przy dnie. Wyżej w toni wodnej częściej tworzą ławice.
Młode morszczuki, mierzące do 16 cm długości i mające mniej niż rok, żywią się głównie skorupiakami, takimi jak kryel, mysidy czy obunogi. W tym okresie preferują głębsze wody. W miarę wzrostu stają się coraz bardziej rybożerne. Przenoszą się bliżej wybrzeży, gdzie zaczynają polować na ryby. W Adriatyku ich głównymi ofiarami są sardynki (Sardina pilchardus), szproty europejskie (Sprattus sprattus), sardele europejskie (Engraulis encrasicolus), a także makrele atlantyckie (Scomber scombrus) i ostrobok Trachurus spp. Zdarza się im również kanibalizm. W żołądkach badanych morszczuków z Adriatyku znajdowano także głowonogi. W północno-wschodnim Atlantyku gatunek poluje między innymi na ostroboki pospolite oraz śledziowate. Uchodzi tam za drapieżnika szczytowego. W środkowej części Morza Śródziemnego młode morszczuki, o długości od 5 do 10,9 cm, odżywiały się głównie krylem Nictiphanes couchi oraz mysidą Lophogaster typicus. Skorupiaki dziesięcionogie stanowiły pokarm uzupełniający. Osobniki o długości od 11 do 15,9 cm miały bardziej urozmaiconą dietę. Wciąż dominowały kryle, ale wzrosło spożycie dziesięcionogów, m.in. takich gatunków jak Chlorotocus crassicornis, Alpheus glaber, Plesionika heterocarpus, Pasiphaea sivado czy Solenocera membranacea. W mniejszym stopniu w diecie ryb pojawiały się również głowonogi, zwłaszcza z rodzin Sepiolidae, Sepietta oweniana i Alloteuthis media.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Morświn zwyczajny
- Morświn kalifornijski
- Muchołówka szara
- Orzełek włochaty – orzełek
- Zobacz, jakie są najbrzydsze zwierzęta na świecie
- Świątynie i ofiary w Biblii – cz. 1: patriarchowie i poganie
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Merluccius_merluccius [dostęp: 08.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Animal.bio. Autor: Fernando Losada Rodríguez. CC0 1.0.
