Motylica wątrobowa (Fasciola hepatica) to pasożytnicza przywra z gromady przywr (Trematoda). Należy do typu płazińców (Platyhelminthes). Ten płaski robak atakuje wątrobę wielu gatunków ssaków, w tym ludzi. Jego rezerwuarem są głównie owce i bydło. Choroba wywoływana przez motylicę nosi nazwę fascjolozy. Zaliczana jest do helmintoz, czyli chorób pasożytniczych wywoływanych przez robaki obłe lub płaskie. Do zakażania często dochodzi po spożyciu metacerkarii, czyli form larwalnych pasożyta, zagnieżdżonych na roślinach. Motylica wątrobowa występuje na całym świecie. Od dekad uchodzi za jednego z najgroźniejszych pasożytów owiec i bydła. Przynosi poważne straty ekonomiczne, sięgające w samej Wielkiej Brytanii nawet 23 milionów funtów rocznie. Ze względu na znaczne rozmiary oraz duże znaczenie gospodarcze, jest przedmiotem licznych badań naukowych. Uchodzi za najlepiej poznany gatunek spośród wszystkich przywr. Najbliższym krewnym Fasciola hepatica jest F. gigantica. Oba gatunki są ze sobą blisko spokrewnione. Mają podobną budowę morfologiczną i mogą się ze sobą krzyżować.
Cykl życia
Jaja motylicy wątrobowej, wydalane do środowiska z kałem zakażonych zwierząt, zawierają zygotę, której dalszy rozwój uzależniony jest od obecności wody. W ciągu 2-6 tygodni, w zależności od temperatury, z jaja wykluwa się miracydium, czyli dziwadełko, które aktywnie poszukuje żywiciela pośredniego. W Europie najczęściej jest nim błotniarka moczarowa lub Galba occulata, rzadziej młode osobniki błotniarki stawowej. Po wniknięciu do organizmu ślimaka miracydium przekształca się w sporocystę, pozbawioną rzęsek i oczka, a następnie – drogą partenogenezy – w redię. Redia zwykle występuje w dwóch pokoleniach. Z komórek zarodkowych redii potomnych (drugiego pokolenia) powstają cerkarie, również na drodze partenogenezy. Cały rozwój wewnątrz ciała ślimaka trwa od 4 do 6 tygodni. Gdy cerkarie wydostają się do wody, szybko osiadają na roślinach, gdzie otorbiają się i przechodzą w stadium adoleskarii. Ten proces zajmuje im zaledwie kilka godzin. Jeśli w ciągu doby nie zostaną połknięte przez żywiciela ostatecznego, przekształcają się w metacerkarię, zdolną do przetrwania nawet pół roku w temperaturze poniżej –15°C.
Adoleskaria jest formą inwazyjną. Trafia do organizmu żywiciela ostatecznego wraz z wodą lub pokarmem, przede wszystkim roślinami, na których osiadła. W jelicie pasożyt uwalnia się z otoczki. Przebija ścianę jelita i przedostaje się do jamy otrzewnej. Następnie w ciągu 48 godzin migruje do wątroby. Przez kolejne dwa tygodnie penetruje miąższ tego narządu, wywołując uszkodzenia. Następnie przechodzi do dróg żółciowych, gdzie osiąga dojrzałość płciową. Dorosły osobnik jest w stanie składać nawet 6 tysięcy jaj dziennie. Może przebywać w wątrobie swojego żywiciela nawet kilkanaście lat.
Morfologia i anatomia motylicy wątrobowej
Motylica wątrobowa należy do jednych z największych przywr na świecie. Osiąga długość do 30 mm i szerokość 13 mm. Jej bliski krewny, Fasciola gigantica, dorasta nawet do 75 mm. Motylica wątrobowa ma charakterystyczny, liściowaty kształt. Zwęża się ku tyłowi, a rozszerza w przedniej części ciała. Na końcu przednim znajduje się niewielka, ale silnie umięśniona przyssawka gębowa, osadzona na stożkowatym wyrostku. Nieco większa od niej jest przyssawka brzuszna, również umieszczona w przedniej części pasożyta.
Zbroja
Zewnętrzną powierzchnię motylicy wątrobowej tworzy oskórek, zwany tegumentem. Składa się on ze skleroprotein. Przede wszystkim ma on chronić pasożyta przed agresywnym działaniem enzymów trawiennych żywiciela. Pokryty jest warstwą glikokaliksu. Jego błona komórkowa nieustannie się odnawia. Umożliwia to pasożytowi czynny lub bierny pobór substancji odżywczych. Wchłanianie niektórych związków, jak np. tauryny, dodatkowo zwiększa odporność przywry na działanie układu pokarmowego gospodarza.
Powierzchnię tegumentu pokrywają drobne kolce. Początkowo jednoostrzowe, tuż przed wniknięciem do przewodów żółciowych przekształcają się w wieloostrzowe. W przedniej części ciała kolce mają od 10 do 15 ostrzy. W tylnej mogą mieć ich nawet 30. Tegument tworzy nabłonek syncytialny, czyli powstały z połączenia wielu komórek w strukturę o wspólnej, wielojądrowej cytoplazmie.
U motylicy wątrobowej w zewnętrznej warstwie cytoplazmy, pomiędzy błoną podstawną a wierzchołkową, nie występują jądra komórkowe. Strefę tę określa się jako bezjądrową. Jądra znajdują się natomiast w tzw. komórkach tegumentalnych. Są one połączone z warstwą zewnętrzną cienkimi pasmami cytoplazmy. Zawierają typowe organelle, takie jak mitochondria, aparat Golgiego czy siateczkę śródplazmatyczną.
Tegument odgrywa kluczową rolę w procesie zarażenia żywiciela. Badania wykazały, że niektóre jego elementy, jak antygen określany mianem Teg, potrafią hamować odpowiedź immunologiczną ssaków. Dzięki temu motylica skutecznie osłabia układ odpornościowy gospodarza, zwiększając swoje szanse na przeżycie, rozwój do postaci dorosłej i kontynuację cyklu życiowego.
Układ trawienny
Układ pokarmowy motylicy wątrobowej ma tylko jeden otwór – gębowy. Prowadzi on do ślepo zakończonego jelita. Pasożyt nie posiada odbytu. Ujście gęby znajduje się w przedniej przyssawce, umiejscowionej na brzusznej stronie ciała. Stamtąd pokarm trafia do gardzieli, a następnie do wąskiego przełyku, wyścielonego cienką warstwą komórek nabłonka. Dalej przełyk uchodzi do rozgałęzionego jelita. Jego odnogi biegną wzdłuż ciała i kończą się ślepo w tylnej części pasożyta.
Motylica wątrobowa podczas żerowania przemieszcza się do drobnych naczyń włosowatych i przewodów żółciowych gospodarza. Przyssawki gębowe służą jej do odrywania i zasysania pokarmu – żółci, limfy oraz fragmentów tkanek z błon przewodów żółciowych. Trawienie odbywa się zewnątrzkomórkowo w świetle jelita. Niestrawione resztki wydalane są przez otwór gębowy. Składniki odżywcze, które nie są wydalane, motylica wchłania bezpośrednio przez tegument. Tegument jest pokryty licznymi fałdami, które zwiększają jego powierzchnię chłonną. Usprawnia to proces pobierania substancji odżywczych.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Morszczuk zwyczajny – morszczuk – morszczuk europejski – morszczuk wielkooki
- Morświn zwyczajny
- Jaki jest największy dinozaur na świecie?
- JHWH czyli Jahwe – Bóg ponad wszystkich innych bogów
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Fasciola_hepatica [dostęp: 08.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Flukeman. CC BY-SA 3.0.
