Muchołówka szara (Muscicapa striata) to niewielki ptak śpiewający z rodziny muchołówek Starego Świata. Gniazduje na rozległych obszarach Europy oraz w strefie palearktycznej aż po Syberię. Zimę spędza w Afryce i południowo-zachodniej Azji. W niektórych częściach swojego zasięgu populacje notują spadki.
Muchołówka szara to niepozorny ptak o smukłych, długich skrzydłach i ogonie. Dorosłe osobniki mają szarobrązowy grzbiet oraz biały spód ciała, a także charakterystyczne prążkowanie na czole i piersi. Nogi są krótkie i czarne. Dziób jest szeroki i ostro zakończony. Młode ptaki są bardziej brązowe niż dorosłe. Mają plamki na grzbiecie.
Taksonomia
Muchołapka szara została opisana przez niemieckiego przyrodnika Petera Simona Pallasa w 1764 roku. Otrzymała nazwę binominalną Motacilla striata. Nazwa rodzajowa Muscicapa pochodzi od łacińskich słów musca – mucha oraz capere – łapać. Epitet gatunkowy striata wywodzi się z łacińskiego striatus, oznaczającego prążkowany.
Obecnie wyróżnia się pięć uznanych podgatunków muchołapki szarej. Wszystkie z nich zimują w południowej Afryce. Ich lęgowiska obejmują następujące regiony:
- M. s. striata (Pallas, 1764) gniazduje w Europie oraz północno-zachodniej Afryce,
- M. s. inexpectata Dementiev, 1932 występuje na Krymie (południowa Ukraina),
- M. s. neumanni Poche, 1904 zasiedla wyspy Morza Egejskiego aż po Bliski Wschód, Kaukaz, północny Iran oraz środkową Syberię,
- M. s. sarudnyi Snigirewski, 1928 spotkać można we wschodnim Iranie i Turkmenistanie,
- M. s. mongola Portenko, 1955 lęgnie się w Mongolii i w południowo-środkowej Syberii.
Wcześniej wyróżniano jeszcze dwa podgatunki: M. s. tyrrhenica oraz M. s. balearica. Badania filogenetyczne opublikowane w 2016 roku wykazały jednak, że choć są one blisko spokrewnione ze sobą, to jednocześnie znacząco różnią się genetycznie od pozostałych podgatunków. Autorzy pracy zaproponowali więc uznanie tych wyspiarskich form za odrębny gatunek. Międzynarodowa Unia Ornitologiczna (IOC) zaakceptowała ten podział.
Opis muchołapki szarej
Muchołapka szara to niewielki, smukły ptak. Osiąga około 14,5 cm długości. Waży od 14 do 20 gramów. Wierzch ciała ma matowe, szarobrązowe ubarwienie, a spód jest białawy. Na czole, gardle i piersi widoczne są brązowe prążki. Pióra skrzydeł i ogona mają jaśniejsze, cienkie obrzeżenia.
Podgatunek M. s. tyrrhenica wyróżnia się jaśniejszym i cieplejszym odcieniem upierzenia na grzbiecie oraz bardziej rozmytymi wzorami na głowie i piersi. Samce i samice wyglądają identycznie. Utrudnia to ich odróżnienie. Młode osobniki mają ochrowo-rude plamki na wierzchu ciała oraz brunatne, łuskowate wzory na spodzie.
Zachowanie i ekologia
Większość ptaków śpiewających wymienia lotki pierwszorzędowe w ustalonej kolejności. Zaczynają od piór najbliżej ciała i przesuwają się ku krańcom skrzydła. Muchołapka szara wyróżnia się jednak nietypowym schematem pierzenia. Najpierw wymienia zewnętrzne lotki, a dopiero później te położone bliżej ciała.
Jej głos to cienki, wydłużony, miękki i wysoki dźwięk przypominający „tssssseeeeeppppp”, który nieco opada tonem pod koniec.
Muchołapki szare zasiedlają liściaste lasy, parki i ogrody. Preferują otwarte przestrzenie wśród drzew. Budują gniazda w osłoniętych miejscach, często przy ścianach budynków. Chętnie korzystają także z budek lęgowych o otwartym froncie. Samica składa zazwyczaj od 4 do 6 jaj.
Muchołapka szara – zagrożenia
Badania przeprowadzone w dwóch różnych lokalizacjach w południowej Anglii wykazały, że aż jedna trzecia gniazd muchołapki szarej pada ofiarą drapieżników. Najczęściej polującym ptakiem okazała się sójka zwyczajna (Garrulus glandarius), która zjadała zarówno jaja, jak i pisklęta. Niewielki odsetek gniazd został splądrowany również przez koty domowe (Felis catus).
Występowanie
W sezonie lęgowym muchołapka szara zamieszkuje niemal całą Europę, zachodnią i środkową Azję oraz północno-zachodnie skraje Afryki – od wybrzeży Oceanu Atlantyckiego aż po środkową Syberię. To gatunek wędrowny. Podejmuje dalekie migracje w poszukiwaniu pokarmu. Zimuje w Afryce Subsaharyjskiej. Ptaka spotkać można od zachodnich wybrzeży i terenów leżących na północ od równika, aż po południowe krańce kontynentu. Przeloty odbywa w dwóch falach: wiosenne – od kwietnia do maja oraz jesienne – od sierpnia do września.
W Polsce jest średnio licznym ptakiem lęgowym. Występuje w całej niżowej części kraju od kwietnia do września. Rzadziej spotykana jest w górach, gdzie sięga maksymalnie do 1100 m n.p.m. Najwyższe zagęszczenie osiąga w starych parkach i zadrzewieniach w pobliżu siedzib ludzkich. W pierwotnych fragmentach Puszczy Białowieskiej gęstość lęgowa wynosi od kilku dziesiątych pary do około 2,5 pary na 10 hektarów, w lasach gospodarczych jest to 5–10 par, a w starych parkach poznańskich nawet do 7 par na 10 hektarów. Jesienią liczniejsze obserwacje notuje się na Wybrzeżu. Nawet wtedy ptaki te nie tworzą jednak dużych stad, a jedynie niewielkie, rodzinne grupy. Ostatnie osobniki odlatują w październiku. Nie podejmują prób zimowania w Polsce.
Śpiew
Muchołapka szara odzywa się rzadko i cicho. Nie należy do ptaków powszechnie rozpoznawanych. Jej śpiew to krótki, spokojny szczebiot, złożony z jedno- i dwusylabowych dźwięków o wysokim, syczącym, szorstkim i skrzypiącym brzmieniu. Przypomina „ci ci sri criu tsr” – bez wyraźnych zwrotek. Głos wabiący to ciche, proste „pst pst” lub niewyraźne, chrapliwe „tik tik”. Zaniepokojony głos przybiera postać ostrego „tk” albo „cek”. Dźwięki te nie zwracają szczególnej uwagi otoczenia. Po opuszczeniu gniazda młode muchołapki wydają ciche „cip cip”.
Dieta muchołapki szarej
Muchołapka szara poluje głównie na owady, zwłaszcza muchówki i błonkówki, rzadziej na motyle, chrząszcze czy ważki. Czyha na zdobycz, siedząc wyprostowana w niemal pionowej pozycji na dobrze widocznym miejscu. Gdy tylko dostrzeże owada, zrywa się do krótkiego, zwinnego lotu. Chwyta ofiarę szybkim kłapnięciem dzioba, a następnie wzlatuje i wraca na tę samą gałąź. Potrafi także zbierać owady z liści, zawisając w powietrzu. Niekiedy żeruje na ziemi. Zanim połknie zdobycz, często odłamuje jej skrzydła.
Jesienią i latem uzupełnia dietę jagodami. W przeciwieństwie do innych muchołówek miękkimi owocami żywi się rzadko. Podczas chłodnych dni zmienia swój tryb życia. Częściej poszukuje pokarmu w koronach drzew. Zbiera martwe owady z ziemi.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Muchołówka mała
- Mucha domowa
- Czy rekiny są w Bałtyku, a jeśli tak, to jakie i czy są groźne?
- Genealogie Jezusa Chrystusa w Nowym Testamencie
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Spotted_flycatcher [dostęp: 13.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Martin Mecnarowski. CC BY-SA 3.0.
