Nazwy dni tygodnia w językach europejskich

Niedziela, poniedziałek, wtorek… Skąd się wzięły nazwy dni tygodnia, także w innych językach europejskich, np. w angielskim (Sunday, Monday itd.)?

Tydzień to ciekawy okres. Nie wiąże się właściwie z żadnym naturalnym cyklem. Wywodzi się od starożytnego Izraela (czyli z Księgi Rodzaju), a także częściowo z Mezopotamii. Częściowo, ponieważ mieszkańcy Mezopotamii praktykowali jedynie swoisty quasi-tydzień na bazie faz Księżyca, który był resetowany z początkiem każdego nowego miesiąca. Były to co prawda okresy 7-dniowe, których w danym miesiącu były trzy. Ale ostatni taki quasi-tydzień w miesiącu zawsze wynosił 8 lub 9 dni. Ponadto Babilończycy liczyli tylko dni miesiąca.

Nie mieli więc niedzieli, wtorku czy soboty. Tego rodzaju rachuba jest w starożytności kojarzona wyłącznie z Izraelitami: odpowiednio dzień pierwszy, dzień trzeci lub dzień siódmy, zwany również szabatem¹. To była najprostsza rachuba. Skąd zatem tak różne nazwy dni tygodnia w różnych językach, w tym w polskim (np. wtorek) i angielskim (np. Tuesday)?

Nazwy dni tygodnia a astrologia babilońska

Wszystko zaczęło się we wspomnianej Mezopotamii. Babilończycy około 500 roku p.n.e. (niedługo po podboju perskim) jako pierwsi stworzyli listę 7 tzw. planet, a dokładnie asteres planetai – „gwiazd”, które zmieniają swoje położenie względem gwiazd stałych. Były to: Słońce, Księżyc, Merkury, Wenus, Mars, Jowisz i Saturn. Według Babilończyków każde z tych ciał niebieskich to jakieś bóstwo z panteonu babilońskiego. Stąd:

• Słońce to bóg Szamasz;
• Księżyc to bóg Sin;
• Merkury to bóg Nabu;
• Wenus to bogini Isztar;
• Mars to bóg Nergal;
• Jowisz to bóg Marduk;
• Saturn to bóg Ninurta.

Co więcej, Babilończycy sformułowali tzw. teorię planetarną. Zgodnie z nią owe planety, będące jednocześnie bóstwami, wpływają na życie ludzi. Tak zaczęła się rodzić znana nam astrologia z pierwszymi horoskopami (najwcześniejszy znany powstał w 409 roku p.n.e.)².

Zauważmy, że liczba dni tygodnia pokrywa się z liczbą tych planet. Ale brakuje dowodów, że to Babilończycy pod panowaniem perskim przypisali swoje bóstwa odpowiednim dniom tygodnia. Persowie co prawda musieli zetknąć się z ideą babilońskiego quasi-tygodnia i żydowskiego ciągłego tygodnia. Ale i oni nie przypisali dniom tygodnia odpowiednich planet. Można jedynie spekulować, że to już za czasów perskich ostatecznie porzucono babiloński quasi-tydzień na rzecz ciągłego tygodnia. Niewykluczone, że Żydzi żyjący w imperium perskim (o czym sprawozdaje m.in. biblijna Księga Estery) mieli w tym swój udział.

Rewolucja okresu hellenistycznego

Prawdziwa rewolucja nastąpiła po podboju imperium perskiego przez Aleksandra Wielkiego i założeniu królestw hellenistycznych, w tym Królestwa Ptolemejskiego w Egipcie. Najważniejszym jego miastem była Aleksandria, słynne miasto hellenistyczne z Wielką Latarnią i Wielką Biblioteką. Eviatar Zerubavel, profesor socjologii na Uniwersytecie Rutgersa, przypisuje mędrcom aleksandryjskim wynalezienie trzech rzeczy, które bezpośrednio przyczyniły się do sformułowania tzw. tygodnia astrologicznego:

• przypisanie bóstw dniom tygodnia;
• podział doby na 24 godziny;
• astrologiczni chronokraci³.

W ten sposób przypisano siedem dni tygodnia siedmiu starożytnym bóstwom, jak to jest poniżej w grece klasycznej:

• niedziela to dzień Heliosa (Słońca) – hêméra Hêlíou;
• poniedziałek to dzień Seleny (Księżyca) – hêméra Selếnês;
• wtorek to dzień Aresa – hêméra Áreôs;
• środa to dzień Hermesa – hêméra Hérmou;
• czwartek to dzień Zeusa – hêméra Diós;
• piątek to dzień Afrodyty – hêméra Aphrodítês;
• sobota to dzień Kronosa – hêméra Krónou⁴.

Jak przypisano bóstwa planetarne dniom tygodnia?

Skąd właśnie taka kolejność? Grecy ustalili najpierw listę planet od najwolniejszej do najszybciej (lub od najdalszej do najbliższej według modelu geocentrycznego):

• Saturn (gr. Kronos),
• Jowisz (gr. Zeus),
• Mars (gr. Ares),
• Słońce (gr. Helios),
• Wenus (gr. Afrodyta),
• Merkury (gr. Hermes),
• Księżyc (gr. Selene).

Jeśli się przyjrzeć tej liście, to zobaczymy, że zaczęto liczyć od Saturna (począwszy od soboty), a kolejnym dniom przypisywano dopiero po pominięciu dwóch planet kolejną planetę.

Dlaczego właśnie tak? Kluczowe są tutaj podział doby na 24 godziny oraz przypisanie tym godzinom tzw. chronokratów, czyli planet patronujących danej godzinie. Cały tydzień to 168 godzin. Począwszy od Saturna i soboty, pierwsza godzina soboty była poświęcona Saturnowi, który został jej chronokratą. A zatem Saturn patronował całej sobocie jako jej regent. Dalej przypisywano kolejnym godzinom soboty planety według wspomnianej kolejności. Ostatnie 3 godziny były poświęcone kolejno Saturnowi, Jowiszowi i Marsowi. Następna godzina, czyli pierwsza godzina drugiego dnia, była już poświęcona Słońcu. W ten sposób Słońce stało się regentem niedzieli. Tak przyporządkowano wszystkie planety wszystkim dniom tygodnia, dopóki cykl owych 168 godzin się nie domknął w piątek⁵.

Chrystianizacja greckich nazw dni tygodnia

Mimo to po powstaniu chrześcijaństwa doszło do transformacji z nazw mitologicznych z powrotem ku nazewnictwu bardziej biblijnemu. Stąd w grece kościelnej funkcjonują nazwy podobne do hebrajskich. Przykładowo są to deutéra sabbáto (poniedziałek, dosł. drugi po szabacie) czy tetárte sabbáton (środa, dosł. czwarty po szabacie).

Wyjątkami są paraskeué (piątek, dosł. przygotowanie), sábbaton (sobota) i Kyriake (niedziela, dosł. Pański, nawiązując do zmartwychwstania Chrystusa). Przy czym Kyriake pierwotnie nosiło biblijną nazwę mía (tón) sabbáton⁶ (pierwszy dzień po szabacie), a może nawet próte sabbáton (pierwszy po szabacie). We współczesnej grece nazwy odliczebnikowe opuściły człon sabbáton i pozostawiły np. Deutéra czy Tetárte. Z kolei piątek, sobota i niedziela pozostały odpowiednio jako Paraskeué, Sábbato i Kyriake.

Przez łacinę do języków romańskich i germańskich

Jednak nazwy astrologiczne odwołujące się do mitologicznych bóstw greckich nie pozostały bez wpływu na inne języki. Tak rozumiany tydzień przyjął się bowiem w starożytnym Rzymie po tym, gdy republika rzymska podbiła zhellenizowany Egipt. Stąd w łacinie nazwy dni tygodnia ściśle odpowiadają nazwom greckim i wyglądają następująco:

• niedziela to dzień Sola (Słońca) – dies Sōlis;
• poniedziałek to dzień Luny (Księżyca) – dies Lūnae;
• wtorek to dzień Marsa – dies Martis;
• środa to dzień Merkurego – dies Mercuriī;
• czwartek to dzień Jowisza – dies Iovis;
• piątek to dzień Wenus – dies Veneris;
• sobota to dzień Saturna – dies Saturnī.

Niemniej w łacinie kościelnej również doszło do nawrotu do języka biblijnego. Stąd niedziela w łacinie kościelnej to Dies Dominica (dzień Pański). Kolejne dni liczone są liczebnikowo, np. secunda feria (poniedziałek, dosł. dzień drugi) czy quarta feria (czwartek, dosł. dzień czwarty), aż do sabbatum⁷.

Natomiast nazywanie dni tygodnia od mitologicznych bóstw przyjęło się ostatecznie w wielu językach współczesnej Europy. Za przykład niech posłużą dwa języki: hiszpański (język romański) i angielski (język germański). Są to odpowiednio:

• domingo (dzień Pański); Sunday (dzień Słońca);
• lunes (dzień Księżyca); Monday (dzień Księżyca);
• martes (dzień Marsa); Tuesday (dzień Tiwaza lub Tyra);
• miércoles (dzień Merkurego); Wednesday (dzień Wodana lub Odyna);
• jueves (dzień Jowisza); Thursday (dzień Thora);
• viernes (dzień Wenus); Friday (dzień Freji);
• sábado (dzień szabatu); Saturday (dzień Saturna).

Dwa główne schematy

Powstały zatem dwa główne schematy nazywania dni tygodnia:

• od liczebników porządkowych;
• od bóstw astrologicznych.

Nazewnictwo od bóstw przyjęło się przede wszystkim w językach romańskich i germańskich, a także celtyckich i w języku albańskim. Stąd nazwy dni tygodnia w tych językach odwołują się do odpowiadających im własnych, lub też obcych, bóstw pogańskich. Natomiast nazewnictwo odliczebnikowe, oprócz w grece, przyjęło się w językach słowiańskich i bałtyckich, ale także w języku portugalskim (który jest językiem romańskim) i węgierskim (który, choć ugrofiński, przyjął częściowo nazwy słowiańskie). Wyjątkami są niemal zawsze sobota (nazwa zazwyczaj od biblijnego szabatu), niedziela (nazwa zwykle od przymiotnika Pański), a czasem także piątek lub nawet niektóre inne dni tygodnia.

A więc w języku hiszpańskim niedziela to domingo, dosłownie dzień Pański. Jest to kalka z greckiego Kyriake. Tak samo sabado wywodzi się od szabatu. W języku angielskim natomiast wyjątkiem też jest sobota, ale z innej przyczyny. Najwyraźniej nie znaleziono żadnego germańskiego boga, który odpowiadałby rzymskiemu Saturnowi, więc ostatecznie stanęło na Saturday. A w językach nordyckich (skandynawskich i ugrofińskich) sobota to dosłownie dzień kąpieli, np. po szwedzku lördag. Nazwa nawiązuje do biblijnego dnia przygotowania, ale przed niedzielą, a nie przed sobotą, jak jest w Biblii⁸.

Interesujące są języki słowiańskie, w tym nasz polski język. Tak jak w przypadku języków skandynawskich, centrum stanowi dla nich już nie sobota, ale niedziela. Sama polska nazwa niedziela oznacza po prostu nie pracuj. Z kolei poniedziałek to dzień po niedzieli, natomiast środa to środek tygodnia. Inne dni, czyli wtorek, czwartek i piątek to już nazwy liczebnikowe liczące dni od niedzieli – odpowiednio drugi (dawn. wtóry), czwarty i piąty. Taki sposób nazywania dni tygodnia przyjęły wszystkie języki słowiańskie. Wyjątkiem jest niedziela po rosyjsku, czyli woskriesienije (dosł. zmartwychwstanie).

Nazwy dni tygodnia – zakończenie

Im więc dalej na północ od basenu Morza Śródziemnego, tym słabsze odnoszenie się nazw dni tygodnia do soboty, a silniejsze ku niedzieli. Tak stało się z językami nordyckimi (sobota jako dosłownie dzień kąpieli w znaczeniu dnia przygotowania), słowiańskimi (niedziela – nie pracuj; poniedziałek – po niedzieli) i bałtyckimi (sobota – dzień szósty; niedziela – dzień siódmy lub dzień święty). A zatem odejście chrześcijan od święcenia soboty na rzecz święcenia niedzieli znalazło swoje odzwierciedlenie nawet w nazwach dni tygodnia.

Warto jednak pamiętać, co sam Jezus Chrystus powiedział na temat soboty: Zatem Syn Człowieczy jest Panem także szabatu⁹. Może warto więc rozważyć powrót do biblijnych korzeni chrześcijaństwa i pamiętać o dniu szabatu Pana, aby właśnie go uświęcić¹⁰?

Polecamy również poniższe artykuły:

• Kto wymyślił tydzień?
• Tydzień i szabat – wynalazek babiloński czy żydowski?
• Skąd pochodzi nasz kalendarz – cz. 1: Źródła semickie (tydzień)
• World Calendar – czy zastąpi kalendarz gregoriański?

Przypisy

1. Księga Rodzaju 1,1-2,3.
2. E. Zerubavel, The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week, University of Chicago Press, 1985, s. 12-20.
3. Ibid.
4. I. R. Danka, Wprowadzenie nazw dni tygodnia na indoeuropejskim i ugrofińskim obszarze językowym, w: Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Zeszyt LV, Wydawnictwo Energeia, Warszawa 200, s. 107-121.
5. E. Zerubavel, op. cit.
6. Zob. Ewangelia według Mateusza 28,1; Ewangelia według Marka 16,2; Ewangelia według Łukasza 24,1; Ewangelia według Jana 20,1.19; Dzieje Apostolskie 20,7; I List do Koryntian 16,2.
7. I. R. Danka, op. cit.
8. Ewangelia według Mateusza 27,62; Ewangelia według Marka 15,42; Ewangelia według Łukasza 23,5;4; Ewangelia według Jana 19,31.42.
9. Ewangelia według Marka 2,28.
10. Księga Rodzaju 2,2-3; Księga Wyjścia 20,8-11.

Wszystkie cytaty biblijne pochodzą z Biblii Tysiąclecia.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.