Kto wymyślił tydzień?

Tydzień to jedyny okres kalendarzowy nie mający odpowiednika w przyrodzie. Kto go wymyślił oraz czy nie czekają go jakieś zmiany w przyszłości?

Wyobraźmy sobie najpierw, że nie mamy żadnego kalendarza, a jedynie przyrodę obejmującą także ciała niebieskie: Słońce, Księżyc i gwiazdy. Słońce wyznacza dni i noce, natomiast Księżyc regularnie zmienia fazy. Ponadto cała przyroda przechodzi pory roku, a towarzyszy temu okresowa zmiana wysokości Słońca na niebie. To właśnie te zjawiska sprawiły, że starożytne cywilizacje zaczęły tworzyć kalendarze, ustalając miesiące i lata. Najpierw Sumerowie i Egipcjanie, a potem kolejne cywilizacje w basenie Morza Śródziemnego i na całym świecie.

Skąd jednak w naszym kalendarzu tydzień liczący 7 dni, który stanowi ciągły cykl i jest niezależny zarówno od lat (trwających 365 lub 366 dni), jak i miesięcy (trwających zwykle 31 lub 30 dni)? Możemy mówić o dwóch najważniejszych źródłach okresu tygodniowego.

Tydzień żydowski (biblijny)

Pierwszym źródłem jest starożytny Izrael, a właściwie biblijna Księga Rodzaju. Według niej Bóg stworzył świat w 6 dni, każdego dnia tworząc nowe elementy naszego świata, a siódmego dnia odpoczął. Nie był to jednak tylko odpoczynek, ponieważ ten dzień Bóg również poświęcił i pobłogosławił¹. W ten sposób nasz Stwórca ustanowił ciągły cykl tygodniowy, całkowicie niezależny od ciał niebieskich stworzonych czwartego dnia.

Tradycja siedmiu dni tygodnia i obchodzenia szabatu została przypomniana Izraelitom pod górą Synaj². Choć przed niewolą babilońską w VI wieku p.n.e. z obchodzeniem szabatu mogło być różnie (Izrael wiele razy odstępował od Boga), to po zakończeniu niewoli, gdy Żydzi (czyli Izraelici głównie z plemienia Judy) wrócili do Ziemi Świętej, zaczęli zachowywać szabat bardzo ściśle. W I wieku n.e. chrześcijaństwo przejęło tradycję siedmiodniowego tygodnia (przejął ją także islam w VII wieku) i tak zostało do dziś.

Babiloński quasi-tydzień

Drugim źródłem pochodzenia tygodnia jest Mezopotamia. Najprawdopodobniej już Sumerowie liczyli 7 dni, ponieważ sama liczba 7 była dla nich ważna religijnie (zigguraty sumeryjskie liczyły 7 poziomów). Zauważyli również, że fazy Księżyca zaczynają się powtarzać co około 29,5 dnia. W ten sposób ustanowili miesiąc trwający 29 lub 30 dni. Możliwe zatem, że podzielili cały miesiąc na 4 części, z których każda odpowiadała jednej fazie Księżyca. Owe części trwały więc 7 lub 8 dni³, można określić ten okres jako quasi-tydzień⁴.

System ten przejęli później Babilończycy. Musieli go również nieco zmodyfikować, skoro u nich quasi-tygodnie wyglądały nieco inaczej. Mianowicie, trzy pierwsze tygodnie miesiąca liczyły 7 dni, natomiast do czwartego tygodnia dodawane były 1 lub 2 ostatnie dni miesiąca. Siódmy dzień każdego z tych tygodni, czyli 7., 14., 21. i 28., był uznawany za przeklęty, dlatego przynajmniej elity unikały wtedy ciężkiej pracy lub przysięgania. Również przynajmniej dzień 28. miał być dniem odpoczynku. Innymi świętymi dniami był 19. lub 20. dzień (czyli 50. po początku poprzedniego miesiąca). Ponadto ważnym dniem był też 15. dzień miesiąca, kiedy wypadała pełnia Księżyca, i był on nazywany shabbatu⁵.

Stąd przyjmuje się w nauce, że tydzień powstał najpierw w Babilonii, a potem został odpowiednio zaadoptowany przez Żydów. Taką teorię wypromował zwłaszcza Friedrich Delitzsch (1850-1922). Z teorią tą wiąże się jednak cały szereg problemów⁶. Tak naprawdę oba systemy tygodniowe różniły się od siebie znacząco i trzeba byłoby prawdziwej rewolucji mentalnej, aby całkowicie oddzielić quasi-tydzień od cyklu miesięcznego i ustanowić ciągły cykl tygodniowy, nazywając każdy siódmy dzień szabatem.

Kto naprawdę rządzi tygodniem?

Rodzi się zatem pytanie, co było pierwsze:

• quasi-tydzień uzależniony od cyklu księżycowego (Mezopotamia), z którego wywodzi się prawdziwy tydzień niezależny od tego cyklu (Żydzi);
• czy tydzień niezależny od cyklu księżycowego (Księga Rodzaju), który z czasem został zaadaptowany jako quasi-tydzień uzależniony od tego cyklu (Mezopotamia)?

Nie chodzi tu tylko o kwestię pierwszeństwa. Chodzi także o teologiczną kwestię, kto naprawdę jest Panem tygodnia. Czy jest nim Bóg Jahwe, czy jest nim raczej przyroda (Księżyc)? Innymi słowy: czy Panem tygodnia jest Bóg Stwórca, czy samo stworzenie?

Dzisiaj nie zadajemy sobie takiego pytania. Od wielu stuleci dominuje w świecie chrześcijańskim kalendarz gregoriański, a we wcześniejszych stuleciach dominował kalendarz juliański. Stąd nieprzerwany cykl tygodniowy jest dla nas czymś oczywistym, bez czego trudno nam sobie wyobrazić życie. Ale warto pamiętać, że w starożytności, poza Ziemią Świętą, nie było to nic oczywistego. Skoro kiedyś tak nie było, to w przyszłości również może tak nie być. A przecież już w rewolucyjnej Francji i bolszewickiej Rosji dochodziło do ideologicznych eksperymentów z kalendarzami rewolucyjnymi i długością tygodnia.

Niepewna przyszłość tygodnia?

W XX wieku pojawiły się też kalendarze, które dążyły do uzależnienia cyklu tygodniowego od innych okresów, zwłaszcza od roku, tak aby lata (lub także miesiące) zawsze zaczynały się od tego samego dnia tygodnia. International Fixed Calendar (IFC) to kalendarz dzielący rok na 13 miesięcy po 28 dni każdy, dając w sumie 364 dni. Ostatni, 365. dzień roku byłby poza rachubą miesięczną i tygodniową. Tak samo w latach przestępnych co 4 lata dodatkowy dzień. Stąd tydzień IFC musiałby przesuwać się względem tygodnia gregoriańskiego. Podobnie czyni World Calendar, który dzieli rok na 12 miesięcy (długości miesięcy są nieco inne niż w kalendarzu gregoriańskim). Ale i on zostawia ostatni dzień roku (i dodatkowy dzień w roku przestępnym) jako swoisty nie-dzień poza miesiącami i tygodniami.

Oba kalendarze były poważnie brane pod uwagę przez Ligę Narodów, a później przez Organizację Narodów Zjednoczonych, jako następcy kalendarza gregoriańskiego. Obie propozycje upadły. Ale kto wie, może w niedalekiej przyszłości jeden z nich, zapewne World Calendar (jako mniej radykalny), zostanie skutecznie wprowadzony? Oczywiście wywołałoby to konflikt z instytucjami i grupami religijnymi, dla których coroczne przerywanie tygodnia i jego przemieszczanie się byłyby niedopuszczalne. Byłoby to jak symboliczne odebranie tygodnia Bogu i przywrócenie go stworzonej przyrodzie, niemal po pogańsku.

Ale nie można tego wykluczyć, skoro czeka nas koniec świata chrześcijańskiego i powrót pogaństwa, jeśli wierzyć francuskiej filozof Chantal Delsol⁷. Należy przyznać, że świat chrześcijański, zachodni, jest coraz bardziej zsekularyzowany i stopniowo przyjmuje świecko-pogańskie wartości moralne. A więc zapewne czeka nas w przyszłości wielki spór światopoglądowy, w tym o kalendarz, a zwłaszcza o naturę tygodnia.

Zakończenie i wezwanie

Jezus Chrystus, jako Syn Boży i nasz Bóg, powiedział: Zatem Syn Człowieczy jest Panem także szabatu⁸. Odniósł się w ten sposób zarówno do słów o dniu siódmym w Księdze Rodzaju, jak i do każdego fragmentu biblijnego, który mówi o szabacie (dla) Pana⁹. A zatem szabat to Jego dzień, lub inaczej dzień Pański¹⁰. Choć termin ten, zapisany w Księdze Apokalipsy 1,10, jest przez większość wyznań chrześcijańskich odnoszony do niedzieli jako dnia zmartwychwstania Pańskiego, to oryginalnie autorowi musiało chodzić właśnie o sobotę.

Niezależnie od różnic wyznaniowych, fragmenty te pokazują, że cykl tygodniowy, a zwłaszcza Jego święty dzień, należą w pełni do Boga. Należy więc tak to zachować.

Polecamy również poniższe artykuły:

• World Calendar – czy zastąpi kalendarz gregoriański?
• Koniec świata chrześcijańskiego i powrót do pogaństwa?
• Skąd pochodzi nasz kalendarz – cz. 1: Źródła semickie (tydzień)
• Dlaczego tydzień liczy siedem dni?

Przypisy

1. Księga Rodzaju 2,2-3.
2. Księga Wyjścia 20,8-11.
3. A. Sibley, Evidence of a seven-day week in the Ancient Near East—part 1, Journal of Creation, 38(2), 08.2024, s. 78-84, https://creation.com/en/articles/seven-day-week-in-ane-1 [dostęp: 28.05.2026].
4. E. Zerubavel, The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week, University of Chicago Press, 1985, s. 8-9.
5. T. G. Pinches, Sabbath (Babylonian), w: J. Hastings (red.), Encyclopaedia of Ethics and Religion, vol. 10, Charles Scribner’s Sons, Nowy Jork 1919, s. 889-891.
6. Zob. np.: Ibid.
7. C. Delsol, Koniec świata chrześcijańskiego. Inwersja normatywna i nowa era, wersja EPUB, Wydawnictwo WAM, Kraków 2023.
8. Ewangelia według Marka 2,28.
9. Np. Księga Wyjścia 16,25; Księga Kapłańska 23,3.38; Księga Powtórzonego Prawa 5,14.
10. Księga Apokalipsy 1,10.

Wszystkie fragmenty biblijne pochodzą z Biblii Tysiąclecia.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.