Galileusz: przełomowe obserwacje i brzemienny w skutkach proces

Galileusz dzięki lunecie dokonał przełomowych odkryć potwierdzających heliocentryzm. Jednocześnie proces inkwizycyjny przeciwko niemu zapoczątkował historyczny spór między światem nauki a hierarchią kościelną.

Na przełomie XVI i XVII wieku rewolucja naukowa w astronomii trwała już w pełni. Początkowo Kościół rzymskokatolicki z zaciekawieniem patrzył na teorię heliocentryczną, jaką zaproponował Mikołaj Kopernik. Jednak niektórzy późniejsi naukowcy i filozofowie, którzy zbudowali swoje poglądy na teorii polskiego astronoma, nie mieli już tyle szczęścia.

Przekonał się o tym szczególnie włoski filozof Giordano Bruno. Był on również astronomem, ale także ezoterykiem, a dokładniej hermetystą¹. Odrzucał wiele katolickich nauk i biblijnych podstaw chrześcijaństwa, głosił, że Bóg istnieje wszędzie (panteizm) oraz że Wszechświat istniał od zawsze. Prawdopodobnie jako pierwszy w Europie otwarcie zaproponował, że Słońce to tylko jedna z gwiazd, wokół których również krążą planety i że są one zamieszkałe przez inteligentne istoty. Dziś oczywiście wiemy, że egzoplanety naprawdę istnieją (choć nie znaleźliśmy kosmitów). Jednak wtedy całokształt działalności filozoficznej Bruna sprawił, że znalazł się on na kursie kolizyjnym z papiestwem. Ostatecznie został oskarżony o herezję, ekskomunikowany i spalony na rzymskim placu Campo de’ Fiori w 1600 roku.

W takiej właśnie napiętej atmosferze przyszło pracować kolejnemu włoskiemu naukowcowi, który zapisał się w historii astronomii jako ważny odkrywca. Jego imię to Galileo Galilei, znany również po prostu jako Galileusz. Był on kolejnym człowiekiem renesansu, biegłym w różnych dziedzinach ówczesnej nauki, takich jak astronomia, fizyka, matematyka czy inżynieria. Oprócz tego był filozofem podobnie jak Giordano Bruno. Urodzony w 1564 roku Galileusz pochodził z Pizy. Uczył się matematyki we Florencji, później ją tam również wykładał. Następnie w latach 1592-1610 wykładał w Padwie. Wtedy też Johannes Kepler wysłał mu jedno ze swoich dzieł głoszących heliocentryzm. Galileusz był sceptyczny, ale jednocześnie zainteresowany, pragnąc zweryfikować twierdzenia Kopernika².

Luneta Galileusza

I wtedy pojawił się pewien szczególny wynalazek. Była to luneta, zwana również teleskopem. Sam Galileusz nie wynalazł lunety (uczynił to niemiecko-holenderski optyk Hans Lipperhey w 1608 roku³). Gdy jednak w następnym roku, przebywając w Wenecji, dowiedział się, że taki instrument już istnieje, postanowił zweryfikować pogłoski, że za pomocą dwóch zakrzywionych szkieł da się przybliżyć obraz bez zniekształcenia go. Innymi słowy, sam zbudował własną lunetę, zwłaszcza że miał ku temu zdolności techniczne. Pierwszy teleskop skonstruowany przez Galileusza powiększał przedmioty ośmiokrotnie⁴.

Uniwersytet w Padwie porządnie podniósł mu pensję. Jednak Galileusz otrzymał jeszcze lepszą ofertę z Florencji, aby zostać nadwornym matematykiem i filozofem księcia Toskanii Kosmy II Medyceusza. W ten sposób astronom i wynalazca wrócił do rodzinnych stron. Uczynił to w 1610 roku, ale wcześniej zdążył już zbudować lunetę powiększającą aż 20-krotnie. Dzięki temu był w stanie odkrywać nowe prawdy o Wszechświecie.

Jakich odkryć dokonał Galileusz?

Co zatem Galileusz zaobserwował przez swoją lunetę? Po pierwsze, zobaczył wiele gwiazd, których nie da się zobaczyć gołym okiem. Dotyczyło to zwłaszcza Drogi Mlecznej. W ten sposób astronom dowiedział się, że gwiazdy we Wszechświecie nie są równomiernie rozmieszczone na sferze niebieskiej. Niektóre obszary nieba są znacznie bogatsze w gwiazdy niż inne. Ponadto Galileusz zauważył, że tarcze planet w teleskopie powiększają się, ale tarcze gwiazd już nie. To rozwiązywało dylemat Tychona Brahego, który uważał, że teoria heliocentryczna jest błędna z powodu braku obserwacji paralaksy. Okazuje się, że gwiazdy naprawdę znajdują się bardzo daleko od nas⁵.

Cztery księżyce galileuszowe

Jednak największe odkrycie Galileusza było związane z Jowiszem. Otóż obserwując tę planetę w styczniu 1610 roku, astronom zauważył przy niej trzy lub cztery gwiazdy. Co ciekawe, znajdowały się one w jednej linii razem z planetą. Galileusz początkowo spodziewał się, że Jowisz oddali się od nich. Tymczasem podczas kolejnych obserwacji zdał sobie sprawę, że owe gwiazdy poruszają się razem z Jowiszem, ale zmienia się ich układ. Czasem tych gwiazd było trzy, czasem cztery, a czasem tylko dwie. W ten sposób Galileusz zrozumiał, że wokół Jowisza krążą obiekty zupełnie inne niż gwiazdy. Są to satelity lub księżyce Jowisza. Galileusz nadał im następujące nazwy: Io, Europa, Ganimedes i Kallisto.

Teoria heliocentryczna Kopernika głosiła, że spośród planet krążących wokół Słońca jedynie Ziemia posiada naturalnego satelitę. Teraz jednak włoski astronom udowodnił za pomocą lunety, że wcale tak nie jest. Inne planety również mogą mieć swoich satelitów. To odkrycie utwierdziło Galileusza w przekonaniu o prawdziwości modelu kopernikańskiego⁶.

Odkrycia cech różnych ciał niebieskich

Oprócz tego Galileusz dzięki swojej lunecie odkrył prawdziwą naturę naszego własnego Księżyca. Gołym okiem wydaje nam się, że powierzchnia Księżyca jest ogólnie gładka, wręcz idealna. Tymczasem astronom odkrył, że jest ona postrzępiona przez góry i kratery. Nie jest więc tak idealna jak chciał Arystoteles. W 1610 roku Galileusz wydał niewielki traktat zatytułowany Sidereus nuncius (Posłaniec z gwiazd), w którym przedstawił swoje dotychczasowe odkrycia. Warto dodać, że w obliczu pojawienia się niedowiarków, czterech rzymskich astronomów, jezuitów, podpisało się pod odkryciami Galileusza⁷.

W kolejnych miesiącach naukowiec dokonał więcej odkryć za pomocą lunety. Na przykład zaobserwował plamy na Słońcu. W arystotelesowsko-ptolemejskim modelu kosmologicznym Słońce jest kulą idealną, podobnie jak Księżyc. Odkrycie Galileusza obaliło tę tezę. Dalej, obserwując Saturna, zauważył, że z planetą dzieje się coś dziwnego, jakby miała „uszy”, które pojawiają się i znikają. Nie potrafił tego wyjaśnić. Dopiero później zimą 1655/1656 roku Christiaan Huygens, holenderski astronom, zidentyfikował to zjawisko jako pierścienie. Oprócz tego Galileusz jako pierwszy zaobserwował Neptuna. Uznał, że to tylko gwiazda, choć najwyraźniej dziwna, i później stracił planetę z oczu. Ponieważ więc nie zidentyfikował tego obiektu jako nowej planety, nie jest uznawany za jej odkrywcę⁸.

Fazy Wenus

Galileusz dokonał jeszcze jednego ważnego odkrycia, które dodatkowo potwierdziło kopernikański model Wszechświata. W normalnym modelu geocentrycznym Wenus zawsze znajduje się bliżej Ziemi niż Słońce. Planeta ta również była uważana za doskonałe ciało niebieskie. Jednak obserwując ją, Galileusz zauważył, że przechodzi ona podobne fazy co Księżyc. Wenus może zatem wyglądać jak sierp, znajdować się w kwadrze lub nawet w pełni. Naukowiec zrozumiał zatem, że Wenus nie świeci własnym światłem, tylko okrąża Słońce i odbija jego światło. W ten sposób dobitnie potwierdził teorię heliocentryczną⁹.

Proces Galileusza

Choć Galileusz miał swoich zwolenników, którzy sami zaczęli obserwować niebo za pomocą teleskopów, to nie wszyscy byli zadowoleni z odkryć, które całkowicie obalają ustalony przez wieki tradycyjny porządek Wszechświata. Mimo że naukowiec był wiernym chrześcijaninem i katolikiem, jego odkrycia przykuły uwagę ówczesnego papiestwa i inkwizycji rzymskiej. Odkrycia Galileusza zaczęły niepokoić hierarchów kościelnych, w tym papieża Pawła V. O ile wcześniejsze zainteresowanie teorią Mikołaja Kopernika miało charakter filozoficzny, o tyle empiryczne obserwacje Galileusza stanowiły już bezpośrednie zagrożenie dla wielowiekowej tradycji geocentrycznej wyznawanej przez Kościół rzymskokatolicki.

Z tego powodu w 1616 roku doszło do dwóch znaczących wydarzeń. Po pierwsze, traktat O obrotach sfer niebieskich Mikołaja Kopernika trafił na indeks ksiąg zakazanych. I po drugie, Galileusz został oficjalnie upomniany przez Kościół, aby nie głosił teorii heliocentrycznej jako faktu. Powodem tych działań było to, że Kościół odczytywał niektóre fragmenty Pisma Świętego nazbyt dosłownie. Mowa o fragmentach takich, jak Księga Jozuego 10,12-13 (Stań, słońce, nad Gibeonem! I ty, księżycu, nad doliną Ajjalonu! I zatrzymało się słońce, i stanął księżyc) lub Psalm 104,5 (Umocniłeś ziemię w jej podstawach, na wieki wieków się nie zachwieje). Naukowiec tłumaczył natomiast, że fragmenty te napisano językiem zrozumiałym dla zwykłego człowieka i nie przesądzają one o strukturze stworzenia Bożego¹⁰.

Galileusz skazany przez inkwizycję

Po śmierci Pawła V w 1621 roku i Grzegorza XV w 1623 roku, na tron papieski wstąpił Maffeo Barberini, który został papieżem Urbanem VIII. Był on przyjacielem Galileusza i choć nie podzielał jego poglądów, astronom poczuł się bardziej swobodnie. Wtedy też rozpoczął prace nad większym dziełem poświęconym kosmologii. Nosiło ono tytuł Dialog o dwu najważniejszych układach świata i zostało ukończone w 1632 roku. Jednak wyrażony w nim sarkazm co do poglądu geocentrycznego doprowadził do gniewu Urbana VIII.

W związku z tym w 1633 roku Galileusz stanął przed trybunałem inkwizycji, oskarżony o złamanie swojego postanowienia z 1616 roku. Zarzucono mu propagowanie „herezji kopernikańskiej” i wezwano go do wyrzeczenia się jej. Groźby tortur sprawiły, że astronom spełnił żądania Świętego Oficjum. Publicznie wycofał się z głoszenia teorii heliocentrycznej, pomimo wszystkich faktów naukowych, które na to wskazywały. Dzięki temu szybko opuścił więzienie i otrzymał areszt domowy w komfortowych warunkach. Galileusz nie był typem męczennika za wiarę. Jednak sam Kościół katolicki jeszcze przez ponad 180 lat trzymał się geocentryzmu, przyznając rację Galileuszowi dopiero w 1820 roku¹¹.

Konsekwencje dla Kościoła katolickiego

Proces Galileusza był pierwszym historycznym starciem między dogmatyzmem Kościoła rzymskiego a nauką empiryczną. Pomimo „zwycięstwa” Kościoła, odbiło się ono mocno na jego reputacji i autorytecie. Już w XVII wieku protestanci powszechnie zaczęli oswajać się z myślą, że Ziemia krąży wokół Słońca. Nie znaleźli żadnego twardego uzasadnienia biblijnego dla geocentryzmu. Ostatecznie rozdźwięk między katolickim dogmatyzmem a naukowym racjonalizmem przyniósł ideologiczny rozłam podczas Oświecenia, prowadząc do rewolucji francuskiej (1789), ustanowienia Kultu Rozumu podczas rządów terroru (1793-1794)¹², a nawet tymczasowej likwidacji papiestwa i proklamowania świeckiej Republiki Rzymskiej (1798-1800)¹³.

Galileusz zmarł w 1642 roku. Do końca życia nie wyrzekł się kosmologii heliocentrycznej, jednocześnie pozostając katolikiem i osobą wierzącą w teologiczny autorytet Biblii. Krąży o nim plotka, że podczas procesu inkwizycyjnego w 1633 roku miał szeptem rzec: A jednak się kręci. Prawdopodobnie miał świadomość, że zaprzeczanie zaobserwowanym faktom lub ich ignorowanie z czasem zemści się na Kościele rzymskim. Doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że hierarchowie kościelni wyciągają z Pisma Świętego coś, czego tam nie ma, i zamiast bronić autorytetu Biblii tak naprawdę bronią autorytetu Arystotelesa. Wiedział zatem, że nauka wcale nie musi stać w sprzeczności z wiarą w nieomylność Biblii i vice versa.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Filary Ziemi: Czy starożytni wiedzieli, że Ziemia jest okrągła?
• Kosmiczny pluralizm, czyli historia idei kosmitów
• Słońce – wyjątkowa gwiazda
• Nauka kontra religia – kto ma rację?

Przypisy

1. Zob. F. A. Yates, Giordano Bruno and the Hermetic Tradition, University of Chicago Press, Chicago, 1964.
2. M. Hoskin, Od geometrii do fizyki, w: M. Hoskin (red.), Historia astronomii, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 116-123.
3. E. Brooke-Hitching, Atlas nieba. Najwspanialsze mapy, mity i odkrycia we wszechświecie, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2023, s. 138-141.
4. Ibid.
5. M. Bersanelli, Wielki spektakl na niebie. Osiem wizji wszechświata od starożytności do naszych czasów, Copernicus Center Press, Kraków 2020, s. 140-147.
6. Ibid.
7. M. Hoskin, Od geometrii…, op. cit.
8. E. D. Miner, Neptune’s discovery, Britannica, 02.01.2026, https://www.britannica.com/place/Neptune-planet/Neptunes-discovery [dostęp: 20.01.2026].
9. Należy jednak zauważyć, że fazy Wenus wpisują się również w tychoński model geocentryczny.
10. M. Hoskin, Od geometrii…, op. cit.
11. M. Bersanelli, Wielki…, op. cit., s. 147, przyp. 16.
12. Później zamienionego na deistyczny Kult Istoty Najwyższej, który został zniesiony po zaledwie kilku miesiącach 1794 roku.
13. W 1800 roku przywrócono zarówno papiestwo, jak i Państwo Kościelne. Jednak w 1809 roku państwo to zostało całkowicie zaanektowane przez Napoleona Bonaparte do I Cesarstwa Francuskiego (już bez likwidacji samego papiestwa). Zostało ponownie przywrócone w 1814 roku.

Wszystkie cytaty biblijne pochodzą z Biblii Tysiąclecia.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.