Mikołaj Kopernik: od geocentryzmu do heliocentryzmu

W jaki sposób Mikołaj Kopernik „wstrzymał Słońce i ruszył Ziemię”? I czy teoria heliocentryczna naprawdę jest sprzeczna z Biblią?

Rewolucja kopernikańska to termin, za którym kryje się stosunkowo gwałtowny rozwój nauki w Europie XVI i XVII wieku. Stanowi ona część szerszej tzw. rewolucji naukowej, która również rozpoczęła się w XVI wieku i właściwie trwa do dzisiaj. Dotyczy jednak wybranych dziedzin, a dokładnie fizyki i astronomii. A postacią, która zapoczątkowała tę rewolucję, był nikt inny jak nasz polski astronom pochodzenia niemieckiego, Mikołaj Kopernik (1473-1543).

Najciekawsze w tym wszystkim jest jednak to, jak Kopernik pogodził swoją wiarę chrześcijańską z odkryciami naukowymi, których przecież sam dokonał. A więc pochylę się też krótko nad mitem o odwiecznej wrogości nauki i religii.

Kim był Mikołaj Kopernik?

Mikołaj Kopernik urodził się 19 lutego 1473 roku w Toruniu, który od 1466 roku po wygranej wojnie z Zakonem Krzyżackim należał już do Królestwa Polskiego. W ciągu swojego życia studiował wiele różnych dziedzin: prawo kanoniczne, medycynę, ekonomię, politykę, matematykę itd. Był zatem prawdziwym człowiekiem renesansu lub polihistorem. Prawdopodobnie jako pierwszy w nowożytnej Europie sformułował tzw. ilościową teorię pieniądza, kluczową teorię w ekonomii. Ponadto sformułował prawo mówiące, że gorszy pieniądz wypiera lepszy. Jest to tzw. prawo Kopernika-Greshama.

Kopernik jako astronom

Ale jego największe osiągnięcia obejmują oczywiście astronomię. Pierwszą obserwację astronomiczną Mikołaj Kopernik wykonał w 1497 roku. W tym samym czasie, jeszcze w okresie swoich studiów we Włoszech, został kanonikiem katedry we Fromborku. Wbrew powszechnej opinii nie był wyświęconym księdzem. Tam również prowadził badania astronomiczne, głównie od 1503 roku, gdy po studiach we Włoszech wrócił do Polski na stałe. Przed 1514 rokiem napisał Commentariolus (Mały komentarz lub Zarys podstaw astronomii), choć nigdy go nie wydał (został on opublikowany dopiero w 1878 roku). To jest pierwsze dzieło, w którym Kopernik przedstawia hipotezę heliocentryczną¹.

W kolejnych latach Kopernik obserwował niebo w celu dokładnego zbadania i zweryfikowania swojej hipotezy. Właściwie już w 1532 roku traktat Kopernika zatytułowany O obrotach był gotowy, jednak wahał się go opublikować. Georg Joachim Rheticus (inaczej Retyk), uczeń Kopernika i późniejszy nauczyciel matematyki na Uniwersytecie w Wittenberdze, znał jego teorię. W 1539 roku odwiedził go i poprosił o pozwolenie na publikację swojego krótkiego traktatu Narratio prima (Opowiadanie pierwsze). Dzieło to, opublikowane rok później, skrótowo opisuje teorię heliocentryczną Kopernika.

Wobec braku powszechnej krytyki względem swojej teorii, Kopernik pozwolił Retykowi wydać swój własny traktat O obrotach. Został on wydany w 1543 roku, w roku śmierci Kopernika, ale pod nieco zmienioną już nazwą O obrotach sfer niebieskich. Zamiast Retyka proces publikacji nadzorował niemiecki teolog Andreas Osiander. Od niego pochodzi przedmowa, jakoby napisana przez samego Kopernika, w której twierdzi, że przedstawia teorię heliocentryczną tylko jako hipotezę, samemu w nią nie wierząc. Zabieg ten miał najprawdopodobniej na celu złagodzenie odbioru traktatu przez czytelników².

Od geocentryzmu do heliocentryzmu

Traktat De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich) został podzielony na 6 ksiąg. Księga I przedstawia ogólny zarys teorii heliocentrycznej i odpowiada na wątpliwości dotyczące ptolemejskiego geocentryzmu. Przedstawia również kolejność znanych ówcześnie planet, licząc od Słońca, które znajduje się w środku całego układu. Pozostałe księgi traktatu Kopernika mają już charakter bardziej matematyczny.

W czasach Mikołaja Kopernika wielu astronomów znajdowało cały szereg problemów ze starożytnym modelem geocentrycznym Ptolemeusza zaproponowanym w jego Almagescie. Model ten przewidywał:

• deferenty – swoiste „orbity” planet (w tym Księżyca i Słońca, również ówcześnie uważanych za planety), które okrążają Ziemię w ciągu około 24 godzin;
• epicykle – ponieważ planety na niebie czasem wykonują ruch wsteczny, Ptolemeusz zaproponował, że na deferencie niemal każdej planety znajduje się punkt zwany epicyklem, wokół którego dana planeta zataczała dodatkowe, mniejsze koło;
• ekwant – według Ptolemeusza Ziemia nie znajduje się w środku każdego deferentu planetarnego, ale obok niego, a po jego drugiej stronie jest ekwant, punkt, względem którego epicykl wykonuje ruch na deferencie ze stałą prędkością kątową.

Ekwant był jedną z największych bolączek astronomów średniowiecznych i czasów Kopernika. Wspomniany wyżej Retyk nazwał go „stosunkiem, którego natura nie znosi”³. Co więcej, ruch, jaki w modelu Ptolemeusza wykonuje Księżyc za pomocą epicykli, przewiduje o wiele większe wahania średnicy kątowej jego tarczy niż występują w rzeczywistości⁴. Poza tym, cały system ptolemejski okazał się tak bardzo skomplikowany, że wymagał gruntownego uproszczenia.

Rewolucja kopernikańska

Teoria heliocentryczna Mikołaja Kopernika rozwiązała ogromną większość problemów, jakie powodowała teoria geocentryczna Ptolemeusza. Okazało się, że zdecydowanie prostszym modelem jest model mieszczący w centrum układu Słońce zamiast Ziemi, która teraz krąży wokół niego⁵. Jak to się popularnie mówi, Kopernik „wstrzymał Słońce i ruszył Ziemię”. Jedynym ciałem, jakie uznał za krążące wokół Ziemi, jest Księżyc. Z kolei planety Merkury i Wenus umieścił wewnątrz orbity ziemskiej. Zgadza się to z obserwacjami, ponieważ są one widoczne tylko w okolicach Słońca tuż po zachodzie lub tuż przed wschodem.

Model Kopernika usunął potrzebę ekwantu i w dużej mierze również epicykli. Te drugie jednak zostawił, choć ze znacznie mniejszymi orbitami. Bo choć uważał, że orbity planet wokół Słońca są idealnie kołowe, to wciąż coś nie pasowało, a epicykle rozwiązywały problem. Dopiero odkrycia Johannesa Keplera sprawiły, że epicykle stały się zbędne.

Reakcja Kościołów na heliocentryzm Kopernika

Jak teoria heliocentryczna Mikołaja Kopernika została przyjęta przez ówczesny Kościół katolicki i niedawno powstałe Kościoły reformacyjne? Mówiąc wprost, różnie.

Kościół katolicki

Wbrew powszechnemu mniemaniu, reakcja Kościoła katolickiego była początkowo wyważona, a nawet dość otwarta. Już w 1533 roku Johann Albrecht Widmannstetter, niemiecki teolog i humanista, przedstawił teorię Kopernika w Rzymie. Obecny na wykładzie był również papież Klemens II, który był pod wrażeniem nowej teorii. Z kolei 3 lata później Nicholas Schönberg, kardynał Kapui, napisał list do Kopernika, w którym chwali go za jego teorię i zachęca do publikacji traktatu O obrotach⁶.

Dlaczego zatem O obrotach sfer niebieskich znalazło się ostatecznie na kościelnym indeksie ksiąg zakazanych? Sam indeks wprowadzono w 1559 roku, w trakcie kontrreformacyjnego soboru trydenckiego (1545-1563). Dzieło Kopernika zostało wpisane do indeksu w 1616 roku. Nieprzypadkowo właśnie w tym samym roku rozpoczął się pierwszy proces inkwizycji rzymskiej przeciwko Galileuszowi. Sześć lat wcześniej opublikował on traktat Sidereus Nuncius (Gwiezdny posłaniec), w którym przedstawił wyniki swoich obserwacji za pomocą teleskopu. Do tych odkryć należały m.in. księżyce Jowisza i fazy Wenus.

Odkrycia te empirycznie wspierały teorię heliocentryczną przeciwko teorii geocentrycznej. Wydaje się, że dla ówczesnego Kościoła katolickiego było to trochę za dużo. Jedna rzecz to przedstawić teorię o charakterze filozoficznym, która pomaga w obliczeniach ruchu ciał niebieskich. Czym innym było jednak empiryczne udowodnienie, że nauczany przez Kościół katolicki tradycyjny model arystotelesowsko-ptolemejski jest całkowicie błędny. Stąd w 1616 roku Kościół uznał heliocentryzm za herezję i wpisał dzieło Kopernika do indeksu ksiąg zakazanych, a w 1632 roku skazał Galileusza na areszt domowy. Dzieło Kopernika usunięto z indeksu po raz pierwszy w 1758 roku, a ostatecznie w 1835 roku⁷.

Kościoły protestanckie

Zupełnie inaczej wyglądała reakcja protestantów na nową teorię. Marcin Luter i jego współpracownik Filip Melanchton niemal natychmiast odrzucili heliocentryzm. Melanchton był przyjacielem Retyka, jednak w 1541 roku, po publikacji przez niego Opowiadania pierwszego, reformator zaczął wyrażać się krytycznie o teorii Kopernika. Swoją krytykę rozbudował w traktacie Initia doctrinae physicae (Początki doktryny fizycznej lub w skrócie Fizyka) z 1549 roku, broniąc tradycyjnej, arystotelesowsko-ptolemejskiej filozofii kosmosu, w tym geocentryzmu. Marcin Luter także miał przynajmniej raz wypowiedzieć się przeciwko heliocentryzmowi. Ponadto Jan Kalwin w niektórych pismach sprzeciwiał się tej teorii, choć nie skrytykował wprost Kopernika⁸.

Mimo że pierwotna reakcja protestantów na heliocentryzm wahała się między neutralnością a wrogością, to protestanci stosunkowo szybko zaczęli zmieniać zdanie. Teorię Kopernika wspierał m.in. niemiecki astronom Johannes Kepler (luteranin), a częściowo także duński astronom Tycho Brahe (także luteranin). Późniejsze pokolenia protestantów również stanęły w kwestii heliocentryzmu bardziej po stronie Retyka, który sam był luteraninem, niż po stronie samego Lutra, który w 1539 roku miał nazwać Kopernika „starym głupcem”. Tak oto heliocentryzm szybciej zadomowił się w świecie protestanckim niż w świecie katolickim. Ale jak wspomniałem wyżej, z czasem również Kościół katolicki nadrobił zaległości.

Mikołaj Kopernik jako osoba wierząca

A co z samym Mikołajem Kopernikiem? Jemu najwyraźniej wiara katolicka nie przeszkadzała w odkrywaniu tajemnic Wszechświata ani też we współpracy z protestantami. Pomimo odkrycia, że to Ziemia krąży wokół Słońca, a nie odwrotnie, nie stracił wiary chrześcijańskiej. Choć przeciwnicy teorii heliocentrycznej powoływali się na Pismo Święte, w tym na historię o zatrzymaniu przez Jozuego Słońca i Księżyca na cały dzień⁹, to trudno to uznać za biblijny dowód wspierający geocentryzm. To taki sam dowód, jak my do dzisiaj mówimy, że Słońce wschodzi i zachodzi nad Ziemią. Bardziej niż Pismo Święte krytycy heliocentryzmu bronili tradycyjnej kosmologii sformułowanej m.in. przez Arystotelesa i Ptolemeusza.

W rzeczy samej Pismo Święte nie zawiera żadnych fragmentów jednoznacznie wspierających heliocentryzm, geocentryzm czy teorię płaskiej Ziemi. Mikołaj Kopernik musiał to doskonale wiedzieć. Dlatego w tej nowej wizji Kosmosu mógł bez problemu odnaleźć Boga, „najlepszego i ze wszystkich najdoskonalszego Mistrza”¹⁰, jak Go określił w swojej oryginalnej przedmowie w O obrotach do papieża Pawła III.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Planety w kosmosie – dlaczego Bóg stworzył ich tak wiele?
• Czy cywilizacja potrzebuje religii?
• Mit płaskiej Ziemi w historii chrześcijaństwa
• Nauka kontra religia – kto ma rację?

Przypisy

1. D. R. Faulkner, The Copernican System & the Bible, Answers in Genesis, 19.02.2020, https://answersingenesis.org/science/copernican-system-and-bible/?srsltid=AfmBOorHovwaoMUenRh3C2-mmoFg2aOCn5S2TML3u5f8P2W7F1t37-x- [dostęp: 22.12.2025].
2. M. Hoskin, O. Gingerich, Średniowieczna astronomia Europy łacińskiej, w: M. Hoskin (red.), Historia astronomii, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 93-99.
3. E. Brooke-Hitching, Atlas nieba. Najwspanialsze mapy, mity i odkrycia we wszechświecie, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2023, s. 120-123.
4. M. Hoskin, O. Gingerich, Średniowieczna…, op. cit.
5. M. Bersanelli, Wielki spektakl na niebie. Osiem wizji wszechświata od starożytności do naszych czasów, Copernicus Center Press, Kraków 2020, s. 115-131.
6. D. R. Faulkner, The Copernican…, op. cit.
7. Kopernik Mikołaj, Encyklopedia PWN, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/kopernik-mikolaj;3925575.html [dostęp: 22.12.2025].
8. D. R. Faulkner, The Copernican…, op. cit.
9. Księga Jozuego 10,12-14.
10. M. Kopernik, O obrotach. Księga pierwsza, tłum. M. Brożek, Ossolineum, Wrocław 1987, s. 15.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.