„I na tej Skale zbuduję Kościół mój” (Mt 16,18)

W czasie swojej działalności na terenie Palestyny Jezus Chrystus w pewnym okresie zawędrował wraz ze swoimi uczniami na północny obszar Galilei w okolice Cezarei Filipowej, leżącej u podnóża masywu góry Hermon (Mt 16,13nn). Jak czytamy w Ewangeliach, stało się to w zaawansowanym okresie Jego mesjańskiej aktywności, kiedy było już dość głośno o Nim zarówno wśród Żydów, jak i pogan. Joszua ben Josef – jak brzmi po hebrajsku Jego imię¹ – stał się wówczas znaną postacią ze względu na swoją nauką, moc i liczne cuda, które czynił. Działo się to zresztą niedługo po tym, jak dokonał On drugiego rozmnożenia chleba i ryb nad brzegiem jeziora Genezaret, po którego wodach chodził wcześniej na oczach apostołów (Mt 14,26).

Znalazłszy się zatem we wspomnianym miejscu, Jezus zapytał się swoich uczniów, za kogo ludzie uważają Syna Człowieczego? A oni odpowiedzieli: jedni za Jana Chrzciciela, inni za Eliasza, jeszcze inni za Jeremiasza albo za jednego z proroków. Wówczas Jezus zapytał się samych uczniów, za kogo oni Go uważają. Odpowiedział Szymon Piotr: Ty jesteś Mesjasz, Syn Boga żywego. Na to Jezus mu rzekł: Błogosławiony jesteś Szymonie, synu Jony. Albowiem nie objawiły ci tego ciało i krew, lecz Ojciec mój, który jest w niebie. Otóż i Ja tobie powiadam: Ty jesteś Piotr, i na tej Skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne go nie przemogą (Mt 16,14-18 BT).

Jak widzimy, zarówno zapytanie Jezusa, jak i wyznanie apostoła Piotra były kluczowym momentem w całej ziemskiej misji i działalności Chrystusa. Podczas gdy tłumy ludzi traktowały Go jako jednego z proroków, uczniowie przyznali, że jest On kimś więcej – długo wyczekiwanym Mesjaszem. Pytanie brzmi, czy Piotr był pierwszym apostołem, który złożył takie wyznanie? Otóż nie, wręcz przeciwnie, był on prawdopodobnie ostatnim, który tak powiedział. Dlaczego?

Jak to już zostało wspomniane powyżej, gdy jakiś czas wcześniej Jezus kroczył w nocy po wodach jeziora wobec przerażonych uczniów znajdujących się w łodzi, Piotr również chciał zrobić to samo. Zachęcony przez swojego Mistrza wyszedł z łodzi i szedł po falach, dopóki się nie przestraszył i nie zaczął tonąć. Jezus wyciągnął wówczas rękę i go uratował, pytając jednocześnie: Czemu zwątpiłeś, małej wiary? Następnie czytamy: Ci zaś, którzy byli w łodzi, upadli przed Nim, mówiąc: Prawdziwie jesteś Synem Bożym (Mt 14,31.33 BT). Historia ta mówi więc, że pozostali apostołowie jako pierwsi złożyli świadectwo o Jezusie jako Mesjaszu, dużo wcześniej zanim zrobił to Piotr.

Cezarea Filipowa i jej położenie

Cezarea Filipowa była miastem hellenistycznym, założonym w IV w. p.n.e. Grecka nazwa miasta, Paneas, jest związana z kultem greckiego boga Pana, któremu poświęcono dużą grotę oraz jedną ze świątyń². Obok niej znajdowała się świątynia Zeusa oraz świątynia ku czci cesarza Oktawiana Augusta, powstała w drugiej połowie I wieku p.n.e, kiedy też zmieniono nazwę miasta. W tamtym czasie, jak i w pierwszej połowie I wieku n.e., Cezarea Filipowa była stolicą tetrarchii królestwa Heroda Wielkiego, zarządzanej przez jego syna Filipa Heroda.

Samo miasto miało spektakularne położenie. Leżąc u stóp masywu góry Hermon, znajdowało się w dolinie rzeki Nahal Saar, dopływu Jordanu, u podnóża ogromnego skalistego wzgórza o brunatnym, żelazistym kolorze.

Ze względu na swój hellenistyczny i rzymski charakter miasto nie było raczej zamieszkałe przez ludność żydowską. Czy przebywał w tym mieście i nauczał Jezus z apostołami? Być może tak, chociaż do końca tego nie wiemy. Gdy Jezus z apostołami znajdował się w jego pobliżu i nauczał w okolicznych wioskach, mógł gromadzić wokół siebie także niektórych mieszkańców Cezarei. Tradycja chrześcijańska mówi o przypadku kobiety uzdrowionej przez Chrystusa, która z wdzięczności za to wystawiła mu w tej miejscowości pomnik³.

W każdym razie sceneria, w której Chrystus zapytał się uczniów, za kogo Go uważają, wyglądała w ten sposób, że w zasięgu ich wzroku znajdowało się hellenistyczno-rzymskie miasto z forum i licznymi budynkami świeckimi i sakralnymi, z ogromną grotą widoczną z dużej odległości, leżącą w głębi ogromnego skalistego wzgórza, górującego nad miastem, nad którym z kolei majaczyły w oddali majestatyczne wierzchołki góry Hermon. Cała ta sceneria jest niezmiernie ważna w zrozumieniu odpowiedzi, jaką Jezus udzielił Piotrowi. Właściwie dopiero będąc osobiście w tym miejscu, można do głębi zrozumieć sens słów Jezusa i ich metaforyczne znaczenie. Gdy Jezus mówił do Piotra: Ty jesteś Piotr, i na tej Skale zbuduję Kościół, a bramy piekielne go nie przemogą, wszyscy apostołowie widzieli przed sobą wielkie skalne wzgórze unoszące się nad miastem, razem z ogromną grotą wiodącą jakby do podziemnych, piekielnych czeluści.

Tłumaczenie greckiego tekstu w różnych Bibliach

W tym słynnym zdaniu Jezusa w oryginale greckim występuje słowo Petros odnośnie Piotra i petra w znaczeniu „skała”, „opoka”. W greckim oryginale wygląda to tak:

Κἀγὼ δέ σοι λέγω ὅτι σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου τὴν ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ἅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς.

Widzimy wyraźnie, że występuje tu gra słów petros i petra. Należałoby teraz zadać pytanie, jakie jest znaczenie tych słów w języku greckim? A więc petros (r. męski) oznacza „małą skałę, odłamek skalny, duży głaz, duży kamień”. Z kolei petra (r. żeński) oznacza „dużą skałę, opokę, masyw skalny, skalny fundament”⁴.

Ciekawie wobec tego faktu wyglądają tłumaczenia tego zdania z Mt 16,18 w różnych Bibliach. I tak w Biblii Warszawskiej czytamy: A ja ci powiadam, że ty jesteś Piotr, i na tej opoce zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne nie przemogą go. 

W Biblii Tysiąclecia: Otóż i Ja tobie powiadam: Ty jesteś Piotr [czyli Skała], i na tej Skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne go nie przemogą. W Biblii ks. Wujka zostało to przetłumaczone w ten sposób: A ja tobie powiadam, iżeś ty jest Opoka, a na tej opoce zbuduję Kościół mój. Natomiast w Biblii ks. Romaniuka: A oto Ja mówię ci: Ty jesteś Piotr skała, i na tej skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne nie przemogą go. Z kolei w wydaniach obcojęzycznych, np. w j. angielskim, możemy przytoczyć takie tłumaczenie z The Bible New King James Version: And I also say to you that you are Peter, and on this rock I will build My church, and the gates of Hades shall not prevail against it.

Jak widzimy wyraźnie w tych przykładach, najwierniejszy greckiemu oryginałowi tekst znajduje się w Biblii Warszawskiej, angielskiej The Bible New King James Version oraz Biblii Tysiąclecia, jeśli usunęlibyśmy stamtąd niepotrzebny wtręt [czyli Skała]. Natomiast tłumaczenia w pozostałych wydaniach Pisma Św. znacznie odbiegają od oryginału, stanowiąc jego nadinterpretację.

Uważny i świadomy czytelnik Słowa Bożego zapewne zadałby teraz pytanie o to, że Jezus i apostołowie nie posługiwali się przecież na co dzień j. greckim, lecz aramejskim. Jakie więc pojęcia występują tutaj w tym języku?

Jak czytamy w Nowym Testamencie, Jezus sam zmienił imię apostoła z Szymona na Kefas, czyli po grecku Petros (J 1,42). Z kolei w języku aramejskim słowo kefa (r. żeński) oznacza to samo, co petra w grece. Zatem znaczenie obu tych słów jest identyczne ze słowami greckimi. Widzimy tu więc wyraźną zależność jednego pojęcia od drugiego. Tak jak słowo petros pochodzi od petra, tak słowo kefas wywodzi się od kefa. Dlatego bardzo logiczne i prawdziwe jest tłumaczenie tych pierwszych jako „małą skałę, odłamek skalny, duży głaz, duży kamień”, natomiast tych drugich jako „dużą skałę, opokę, masyw skalny, skalny fundament”.

Znaczenie słów Jezusa skierowanych do Piotra

W historii Kościoła przez wieki utarło się przekonanie, że słowo petros jest synonimem słowa petra, stąd interpretowano to ostatnie jako symbol apostoła Piotra i z nim je utożsamiano⁵. Niestety takie podejście, oparte na nierzetelnych tłumaczeniach Biblii, nie wytrzymuje próby poprawnego jej tłumaczenia, znaczeń tych słów w języku greckim i aramejskim, symbolice słów „skała” i „kamień” w Biblii oraz scenerii miejsca, gdzie to zdanie zostało wypowiedziane, czyli okolicom Cezarei Filipowej. Utożsamiając apostoła Piotra ze „skałą”, twierdzono, że Jezus zbudował swój kościół na apostole Piotrze i w ten sposób tłumaczono później w okresie wczesnego średniowiecza prymat biskupa Rzymu i władzę papieską nad światem⁶.

Patrząc na wyznanie Piotra wobec Jezusa i Jego odpowiedź udzieloną apostołowi oraz uwzględniając wspomniany kontekst geograficzny, musimy sobie zadać pytanie, jakie jest znaczenie słowa „skała” w wypowiedzi Jezusa? Czy oznacza ono Jezusa jako Mesjasza, czy raczej Piotra jako apostoła?

Odrzuciwszy tę drugą możliwość z przedstawionych powyżej powodów, najbardziej logiczne jest stwierdzenie, że słowo petra wiąże się bezpośrednio z wyznaniem Piotra o Jezusie jako Mesjaszu. Tą „skałą” jest po prostu sam Jezus jako Mesjasz, Syn Boży, posłany przez Boga dla zbawienia świata.

Gdy Chrystus wypowiadał te słowa, a Piotr i pozostali uczniowie je słyszeli i próbowali zrozumieć, widzieli oni doskonale potężne skaliste wzgórze unoszące się nad Cezareą Filipową, dostrzegali mniejsze skały i odłamki skalne znajdujące się na nim lub porozrzucane po okolicy, dobrze widzieli też grotę, gdzie czczono pogańskie bóstwo, w tym przypadku symbolizujące otchłanie świata podziemnego (piekła). Trawestując wypowiedź Jezusa do apostoła Piotra, można by ją wyrazić w ten sposób: „Ty jesteś Piotr [czyli duży i ważny odłamek skalny], a na tej Skale [czyli na Mnie, Mesjaszu, jak sam mnie nazwałeś] zbuduję Kościół mój [jak na fundamencie skalnego wzgórza, takiego jak to w Cezarei], a bramy piekielne [symbolizowane przez pieczarę w tym wzgórzu] go nie przemogą”.

Interpretując w ten sposób te zdania, możemy zrozumieć, że imię Piotr, czyli greckie Petros, oprócz przedstawionych wcześniej znaczeń może oznaczać też kogoś „pochodzącego od skały”, „skalnego” i „skalistego”. A takie znaczenie świetnie oddaje tu zarówno charakter Piotra (po jego nawróceniu), jak i jego zależność od Jezusa-Mesjasza, który był zarówno jego Mistrzem, jak i Zbawicielem.

Symbolika słowa „skała” w Starym i Nowym Testamencie

W celu poprawnego i całkowitego zrozumienia wypowiedzi Jezusa i jej kontekstu należy przyjrzeć się, jak pojęcie „skała” funkcjonuje metaforycznie w Biblii. W Starym Testamencie termin „skała” (w hebr. sela, tsur) występuje łącznie 137 razy, a w sensie przenośnym dotyczy bardzo często Boga Jahwe.

Tak o Nim wyraża się np. Mojżesz: On jest skałą. Doskonałe jest dzieło jego, gdyż wszystkie drogi jego są prawe, jest Bogiem wiernym, bez fałszu, Sprawiedliwy On i prawy (Pwp 32,4 BW). Z kolei prorok Samuel tak mówi: Nikt nie jest tak święty, jak Pan, gdyż nie ma nikogo oprócz ciebie, nikt taką skałą jak nasz Bóg (1 Sm 2,2 BW)⁷. Psalmy wielokrotnie określają Boga jako skałę: Pan skałą i twierdzą moją, (…) Bóg mój opoką moją, na której polegam (Ps 18,3 BW). Kto jest skałą prócz Boga naszego? (Ps 18,32 BW). Podobnie patrzy na Boga prorok Izajasz: Ufajcie po wsze czasy Panu, gdyż Pan jest skałą wieczną (Iz 26,4 BW). Nie ma innej opoki, nie znam żadnej (Iz 44,8 BW). To tylko niektóre z wybranych przykładów.

Z kolei w Nowym Testamencie pojęcie petra występuje łącznie 4 razy. Oprócz cytowanego tu fragmentu jest ono obecne w Mt 27,60 oraz w Pierwszym Liście ap. Pawła do Koryntian: (…) wszyscy też spożywali ten sam pokarm duchowy i pili ten sam duchowy napój. Pili zaś z towarzyszącej im duchowej skały, a ta skała (petra) – to był Chrystus (1 Kor 10,3-4 BT). Natomiast apostoł Piotr cytując proroka Izajasza 8,13-14, pisze, że dla osób, które odrzuciły Jezusa stał się on kamieniem upadku i skałą (petra) zgorszenia (1P 2,8 BT).

Występowanie pojęcia „kamień” w Nowym Testamencie i Septuagincie

Niezmiernie ciekawe jest występowanie symbolicznego znaczenia pojęcia „kamień” w Nowym Testamencie. Oprócz terminu petros, to polskie słowo wyrażają też pojęcia litos – kamień i psefos – kamyk⁸. Apostoł Piotr w cytowanym już liście tak używa tego słowa w różnych kontekstach:

Jak nowo narodzone niemowlęta pragnijcie duchowego, czystego mleka, abyście dzięki niemu wzrastali ku zbawieniu – jeśli tylko doświadczyliście, że Pan jest dobry. Do Niego przychodząc, do żywego Kamienia, odrzuconego wprawdzie przez ludzi, dla Boga zaś wybranego, drogocennego, sami też, jak żywe kamienie, jesteście budowani jako dom duchowy dla świętego kapłaństwa, aby przez Jezusa Chrystusa składać duchowe ofiary przyjemne Bogu. Dlatego Pismo mówi: Oto kładę na Syjonie Kamień węgielny, wybrany, drogocenny, a ten, kto wierzy, nie zawiedzie się na Nim. Dla was więc, którzy wierzycie, stał się powodem czci, dla niewierzących natomiast Kamień, który odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym oraz kamieniem potknięcia i skałą zgorszenia. Ci, którzy nie wierzą Słowu, potykają się, na co zresztą są narażeni (1 P 2,2-8 BE).

Warto podkreślić, że w Nowym Testamencie Chrystus jako kamień węgielny jest wymieniany 12 razy. Apostoł Paweł stosuje też do Niego termin „fundament”, pisząc: Fundamentu bowiem nikt nie może położyć innego, jak ten, który jest położony, a którym jest Jezus Chrystus (1 Kor 3,11 BT).

Z powyższych tekstów przebija niezmienna prawda, że zarówno apostołowie Jezusa, jak i wszyscy Jego uczniowie wierzący w Niego są niczym kamienie wznoszone na kształt budowli na skale, fundamencie, którym jest sam Chrystus Pan.

Co ciekawe, w greckim tłumaczeniu Starego Testamentu – Septuagincie – termin petros występujący np. w 2 Ks. Machabejskiej 1,16 i 4,41 również oznacza duży kamień, co potwierdza tylko właściwe zrozumienie tego pojęcia w ewangelicznych tekstach.

Apostołowie jako filary Kościoła

Odrzucając interpretację, że apostoł Piotr był „skałą”, na której Chrystus buduje swój Kościół, powinniśmy jeszcze zwrócić uwagę na to, że zarówno Piotr (Kefas), jak i Jan oraz Jakub byli powszechnie w gminach chrześcijańskich I wieku n.e. traktowani jako najważniejsi apostołowie – filary Kościoła. Pisze o tym ap. Paweł w jednym ze swoich listów: Bo przecież ten sam [Bóg], który współdziałał z Piotrem apostołującym wśród obrzezanych, współdziałał i ze mną, gdy nauczałem nie obrzezanych i gdy przyznali, że Bóg również mnie udzielił łaski [apostołowania], wtedy Jakub, Kefas i Jan, uważani za filary [tamtejszego Kościoła], podali ręce mnie i Barnabie. W ten sposób uzgodniliśmy, że my udamy się do pogan, a oni będą nauczać obrzezanych (Ga 2,8-9 BWP).

Opinia niektórych Ojców Kościoła

Ten sporny temat będący przedmiotem tego artykułu był oczywiście analizowany i debatowany przez wielu teologów różnych denominacji, a także Ojców Kościoła.

Interesujące i ważne będzie tu przytoczenie opinii dwóch z nich, Orygenesa (185-264) i św. Augustyna (354-430).

Orygenes tak się wypowiada: Stwierdzono, że nazwał go Piotrem, wyprowadzając to imię od skały, którą jest Chrystus. Jak bowiem mędrzec wywodzi nazwę od mądrości, a święty od świętości, tak Piotr (Petros) od skały (petra). (…) Wynika to ze słów, jakie Zbawiciel wypowiedział do tego, który takie otrzymał imię: „Ty jesteś Piotr, i na tej skale zbuduję Kościół mój”⁹.

Z kolei jeden z największych chrześcijańskich filozofów i teologów, św. Augustyn, tak pisze na ten temat:

Albowiem nie od Piotra „petra” (skała), lecz Piotr [petros] od „petry” (skały), jak Chrystus nie od chrześcijanina, ale chrześcijanin od Chrystusa ma nazwę. Toteż Pan powiedział: „Na tej skale zbuduję kościół mój”, bo Piotr rzekł: „Tyś jest Chrystus, Syn Boga żywego”. A więc mówi, na tej skale, którą wyznałeś, zbuduję mój kościół. A skałą jest Chrystus, na którym to fundamencie też Piotr jest zbudowany. Bo nikt nie może założyć innego fundamentu, prócz tego, który jest już założony, a którym jest Chrystus Jezus¹⁰.

Na koniec warto dodać, że katechizm Kościoła Katolickiego oprócz tego, że nazywa apostoła Piotra opoką, nie neguje faktu, że jego wyznanie wiary jest tą symboliczną „skałą”, na której Jezus zbudował swój Kościół. O tym traktuje Kanon 424, gdzie czytamy: Poruszeni przez łaskę Ducha Świętego i pociągnięci przez Ojca, wierzymy i wyznajemy o Jezusie: „Ty jesteś Mesjasz, Syn Boga żywego” (Mt 16,16). Na skale tej wiary, wyznanej przez św. Piotra, Chrystus założył swój Kościół¹¹.

Biorąc pod uwagę to wszystko, co zostało napisane na temat wyznania wiary przez Piotra wobec Jezusa i Jego odpowiedzi udzielonej apostołowi, pozostawiamy ocenie czytelnika, co miał na myśli Chrystus mówiąc słowa …i na tej Skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne go nie przemogą” i jak mógł je zrozumieć sam Piotr oraz pozostali uczniowie.

Lecz aby samemu doświadczyć mocy tych słów oraz otrzymać pełne ich zrozumienie, warto, będąc z pielgrzymką w Ziemi Świętej, udać się na północ Galileli do Cezarei Filipowej, aby w jej okolicach oddać się refleksji i zadumie nad wydarzeniem, które działo się tam niespełna dwa tysiące lat temu. Wydarzeniem kluczowym dla mesjańskiej misji Jezusa, gdzie On sam zapowiedział, że zbuduje Kościół na trwałym fundamencie, skale, którego nie pokonają żadne złe siły i który przetrwa wszystkie czasy, aż do Jego powtórnego, chwalebnego przyjścia.

Autor jest doktorem nauk humanistycznych i adiunktem na uniwersytecie SPWS Filia w Krakowie.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Wyjątkowe przodkinie: Kobiety w genealogii Jezusa Chrystusa
• Genealogie Jezusa Chrystusa w Nowym Testamencie
• Czy Jezus urodził się jesienią czy w grudniu?

Przypisy

1. Co znaczy: Jezus, syna Józefa.
2. „Pan” – bóstwo lasów i pastwisk, opiekun pasterzy i ich trzód, także bóg płodności.
3. Patrz: J. J. Norwich, Byzantium; the Early Centuries, Penguin Books, 1988, s. 88-92.
4. Patrz: R. Popowski SDB, Wielki słownik grecko-polski Nowego Testamentu, Warszawa 2006.
5. Patrz: www.apologetyka.katolik.pl/dyskusje-z-chrzescijanskimi-pogladami/protestantyzm/175/685-skaa-czy-kamie;
6. Patrz: K. Schatz: Prymat papieski od początków do współczesności, Kraków 2004, s. 8; A. Jankowski OSB, Dwadzieścia dialogów z Jezusem, 2004, s. 16; Katechizm Kościoła Katolickiego, Wyd. II, Pallottinum, Poznań 2002, kanon 553, s. 141.
7. Zobacz też: 2 Sm 22,2-3; 23,3; 32,47.
8. Patrz: Kamień – symbolika i miejsce w Biblii, w: http://biblia.wiara.pl/doc/424014.Kamien-symbolika-i-miejsce-w-Biblii [dostęp: 19.01.2026].
9. Orygenes, Komentarz do Ewangelii św. Jana, Fragment 22 – J 1:42, Kraków: Wydawnictwo WAM 2005.
10. Św. Augustyn, Wybór mów: (kazania świąteczne i okolicznościowe), Kazanie 76, (tłum. Jan Jaworsk), Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej 1973.
11. Więcej na ten temat patrz: www.analizy.biz/marek1962/prymat.pdf.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.