Potop i rodzina Noego w egipskich źródłach

Najstarsze cywilizacje przechowały relacje o stworzeniu i potopie, choć często w skażonej postaci. Jak zauważył badacz dawnych mitów Jacob Bryant: „Historia ta była tak mocno zakorzeniona, a jej piętno tak silnie wyciśnięte na ich umysłach, że nieustannie się do niej odwoływali, czyniąc ją głównym tematem wierzeń i praktyk religijnych”¹. Cywilizacja egipska należy do tych, które zachowały pamięć o stworzeniu i Adamie, potopie i pierwszych patriarchach w zniekształconej formie.

Bibliści o tym na ogół nic nie wiedzą, bo od dwóch wieków pomijają źródła egipskie na rzecz mezopotamskich, gdy szukają paralel z Księgą Rodzaju. Przyczyniła się do tego teoria źródeł, wypracowana przez niemieckich teologów w XIX wieku. Historycy badający antyczną literaturę już dawno temu odrzucili teorię źródeł pod wpływem danych archeologicznych i epigraficznych, które obaliły wszystkie filary, na których ją oparł Julius Wellhausen (1844-1918), co omówiłem w książce Historyczna wiarygodność Starego Testamentu². Niestety większość biblistów wciąż trwa przy bublu Wellhausena z powodu nieznajomości archeologii i egipskich źródeł.

Nazwa Egiptu

Starożytna nazwa Egiptu pochodzi od rodziny Noego. Biblia nazywa Egipt „krajem Hama” (Ps. 78,51; 105,23-27; 106,22), a także imieniem jego syna Mizraima (Rdz 10,6). W Księdze Psalmów obie te nazwy występują w paralelizmie: „Przybył tedy Izrael do Egiptu [Mizraim], Jakub był przybyszem w ziemi Hama” (105,23).

Nazwa Egiptu Khemet, czyli „czarny ląd” (egip. km.t)³, choć wiązana z kolorem mułu Nilu, faktycznie pochodziła od Hama⁴, którego imię znaczyło „gorący” i „czarny”⁵. Muł Nilu nie jest czarny. Niebieski Nil w Etiopii niesie ciemny muł, a Biały Nil niesie muł jasny, dlatego ich wymieszane wody płynące przez Egipt mają kolor szary, a nie czarny.

Jak wynika z nazwy Egiptu oraz dawnej tradycji, założycielem cywilizacji egipskiej był Ham lub jego syn Mizraim. W semickich językach, takich jak arabski i hebrajski, nazwa Egiptu do dziś pochodzi od imienia Mizraima, co stanowi pozabiblijną weryfikację historyczności rodziny Noego. Jezus potwierdził, że Noe był historyczną osobą (Mt 24,3-38; Łk 17,26-27).

Ogdoada

Najważniejsze miejsce w egipskich wierzeniach o początkach ludzkości zajmowała Ogdoada, którą tworzyły cztery pary męsko-damskie. Wydaje się, że były wzorowane na rodzinie Noego, którą tworzyły cztery pary damsko-męskie (Rdz 7,7). Egipcjanie uważali członków Ogdoady za bogów, a zarazem za ludzi. Nie było w tym sprzeczności, ponieważ Egipcjanie deifikowali wielkich przodków. Wierzyli, że członkowie Ogdoady założyli cywilizację i nauczyli ich przodków hodowli, rolnictwa, rzemiosła i metalurgii⁶.

W świątyni Amona w Medinet Habu był grobowiec zadedykowany Ogdoadzie. Zachowała się w nim inskrypcja potwierdzająca, że bogowie Ogdoady byli patriarchami, którzy przeżyli potop: „Szlachetni ojcowie, którzy przynieśli początek i świecili w Nun, gdy ziemia pogrążyła się w ciemności, a wszystko zostało zakryte wodami (…), którzy otworzyli światło po całkowitej ciemności, gdy Nun został wyprowadzony w swej ulewie”⁷.

Nun to egipska nazwa praoceanu, z którego otchłani wyłoniło się wszystko przy stworzeniu, a także po potopie. Zgadza się to z biblijnym opisem stworzenia: „Potem rzekł Bóg: Niech się zbiorą wody spod nieba na jedno miejsce i niech się ukaże suchy ląd! I tak się stało. Wtedy nazwał Bóg suchy ląd ziemią, a zbiorowisko wód nazwał morzem” (Rdz 1,9-10 BW). Woda z oceanów i otchłani zalała ląd podczas potopu (Rdz 7,11).

Egipska wersja wydarzeń była podobna do biblijnej. Egipcjanie wierzyli, że praojcowie ludzkości przeżyli, gdy „ziemia pogrążyła się w ciemności, a wszystko zostało zakryte wodami”⁸. Egipskie źródła mówią, że praojcowie „otworzyli światło po całkowitej ciemności”⁹. To koresponduje z biblijną wzmianką o zakończeniu potopu, któremu towarzyszyły ciemności, gdy Noe otworzył okno w zadaszeniu Arki, aby wypuścić gołębia (Rdz 8,6-7), a następnie usunął zadaszenie, aby wpuścić światło do Arki (Rdz 8,13).

Wyobrażenia Ogdoady świadczą, że te cztery męsko-damskie pary dały początek ludzkości po potopie. Na suficie w świątyni Hathor w Denderze przetrwało ich wyobrażenie. Cztery pary męsko-damskie mają w rękach sceptr was – egipski symbol władzy i mocy utrzymujący kosmiczny ład¹⁰. Mężczyzn wyobrażono z głowami żab, a kobiety z głowami węży, gdyż Egipcjanie kojarzyli te zwierzęta z wodą. Noe i jego rodzina ostali się w czasie potopu¹¹, dlatego wiele kultur ukazywało go jako założyciela cywilizacji z dolną częścią ciała ryby lub węża, albo w odzieniu z rybiej łuski.

Malowidło Ogdoady z Księgi Umarłych ukazuje ośmiu przodków ludzkości jako rolników użyźniających glebę kopaczkami przed jej zasiewem. Wydaje się, że przedstawiono tu pierwszy zasiew po potopie¹². Biblia poświadcza, że Noe „był rolnikiem” (Rdz 9,20). Zasiew był aktem posłuszeństwa rodziny Noego wobec Boga, który nakazał im czynić ziemię poddaną, a więc ją uprawiać (Rdz 9,7).

W górnej części malowidła z Ogdoadą widnieje ważny symbol: horyzont ze słońcem wschodzącym między podwójnym wierzchołkiem, który reprezentuje miejsce, gdzie zaczęło się życie¹³. Hieroglif z tym znakiem zwano akhet i wiązano z Ogdoadą. Egipcjanie wyobrażali cztery pary męsko-żeńskie jako wychodzące z tego symbolu, niczym z kosmicznego jaja życia. Arka była niczym jajo, z którego wylęgło się życie po potopie, gdy osiadła między dwoma wierzchołkami gór Ararat (Rdz 8,4).

Na tym samym malowidle dwa żeńskie bóstwa po prawej i lewej stronie kuli ziemskiej polewają wodą prawzgórze stworzenia, spod którego woda płynie do oceanu otaczającego ląd. Ten obraz zgadza się z biblijnym opisem raju, w którego centrum była góra ze źródłem, skąd brały początek cztery główne rzeki tamtejszego świata (Rdz 2,10). Przed potopem życie zaczęło się na rajskim wzgórzu, skąd wypływał ówczesny Eufrat i Tygrys. Po potopie życie zaczęło się w Arce, która osiadła na górach Ararat, gdzie bierze początek współczesny Eufrat, a niedaleko ma swoje źródła Tygrys.

Hieroglif Ogdoady był tożsamy z nazwą miasta Hermapolis, które zwano „Ósemką” (egip. Khemnw), gdyż było jej poświęcone. Hieroglify były obrazkami wyobrażającymi idee i przedmioty, choć mogły też zawierać wartość fonetyczną. Na hieroglif Ogdoady składa się kilka obrazków. Głównym jest barka o prostokątnym kształcie, która kojarzy się z Arką, gdyż biblijne słowo „arka” (hebr. teba) pochodzi od egipskiego „skrzynia” (egip. tebet)¹⁴.

Egipcjanie wierzyli, że Ozyrys spędził rok na morzu zamknięty w takiej skrzyni¹⁵. Ozyrys był wzorowany na osobie Noego, który spędził rok w arce (Rdz 8,14). Nad znakiem barki jest 8 kresek (egip. ḫmnw), a obok są znaki 4 par, reprezentujących osoby w skrzyni. Pod barką jest zygzak fali morskiej oznaczający wody potopu¹⁶. Przekaz tego hieroglifu jest zgodny z biblijnym opisem, który mówi, że w arce były cztery pary (Rdz 7,13).

Znak barki z 8 osobami tworzył zgłoski mn. Nie przypadkiem te zgłoski tworzą słowa, które występują w biblijnej historii o potopie. Do nich należy: „statek” (egip. hmntyw), „barka” (egip. mnS), „smoła” (egip. mnnn), „śmierć” (egip. mnj), „lądować” (egip. mnj), „góry” (egip. mnt.j), „schronienie” (egip. mn.w)¹⁷. Zgłoski mn występują w kartuszach imion królewskich i arcykapłańskich, co świadczy o ich specjalnym znaczeniu dla Egipcjan. Miał je w swoim imieniu i kartuszu legendarny władca egipski Menes¹⁸.

Znamienne, że słowa z tym trzonem (egip. mn), który pochodzi ze znaku Ogdoady, mają bliski związek z historią o potopie, włącznie z takim detalem, jak substancja podobna do smoły, użyta do zaimpregnowania Arki (Rdz 6,14). Z tego wynika, że twórca egipskich hieroglifów znał dobrze historię potopu, a to samo można powiedzieć o twórcy chińskich znaków obrazkowych. Jedne i drugie powstały w III tysiącleciu, wkrótce po potopie, a zatem źródłem informacji dla twórców pisma egipskiego i chińskiego mogła być rodzina Noego.

Ósemka bóstw Heh

Inne malowidło Ogdoady z Księgi Umarłych utożsamia ją z czterema parami bóstw Heh, które strzegły kosmicznego ładu przed chaosem. Potop pogrążył ziemię w chaosie, w jakim była na początku, jak podaje Księga Rodzaju: „A ziemia była pustkowiem i chaosem” (Rdz 1,2 BW). To malowidło pokazuje siedem osób w barce słońca, a brodaty mąż trzyma ją na swoich ramionach wzniesionych w geście modlitwy.

Tym brodatym mężem odpowiedzialnym za barkę był według egipskich wierzeń Nu, bóg pierwotnych wód. Jego imię wymawiano podobnie jak Noe. Wiele kultur zapamiętało bohatera potopu i założyciela cywilizacji jako brodatego, białego męża. Noe przeżył w pierwotnym oceanie, dlatego Egipcjanie uczynili go bogiem jego wód.

Nu wyciąga ręce w górę w geście modlitwy, tak jakby polecał barkę Bożej opiece. Noe zapewne w taki sposób zwracał się do Boga, gdyż w starożytności modlono się z ramionami wzniesionymi w górę (Wj 12,9; 17,11; 1Krl 8,22; Ps 63,4; 1Tm 2,8). Potwierdza to kształt litery „He” („E”), która w alfabecie protosemickim wyobraża człowieka z ramionami wzniesionymi w modlitwie¹⁹. Z czasem uproszczono ją do samej głowy i ramion, a Grecy obrócili ją o 90°, dlatego obecnie ma kształt „E”.

Inne malowidła z barką słońca i bóstwami Heh wyobrażają je jako cztery pary męsko-żeńskie. To koresponduje z rodziną Noego, którą tworzyły cztery pary (Rdz 7,7). Niekiedy barka słońca, oprócz 8-osobowej załogi zawiera Atuma, czyli biblijnego Adama. Antyczna tradycja wyjaśnia jego obecność w arce. Według niej Adam zobowiązał swojego syna Seta, aby zabalsamował jego ciało, a jego potomków, aby zabrali je na pokład Arki i po potopie pochowali w centrum ziemi²⁰.

Ósemka Pradawnych

W Egipcie istniała tradycja o ośmiu „Pradawnych” (egip. Szebtiw), o których mowa w Tekstach z Edfu²¹. Pradawni przynieśli wiedzę z epoki „pierwszego razu” (egip. Zep tepi), czyli z rajskiego wieku. Pochodzili z ojczyzny długowiecznych ludzi żyjących na kontynencie otoczonym przez pierwotny ocean, który zniknął w czasie potopu²². Pasuje to do członków rodziny Noego, którzy przynieśli wiedzę z rajskiego świata i żyli setki lat po potopie. Uchodzili za pradawnych i długowiecznych, między innymi dlatego ich deifikowano w Egipcie.

Ogdoada na ścianie świątyni Horusa w Edfu przedstawia ośmiu „Prawdawnych” (egip. Shebtiw), niejako wylęgających się z wnętrza symbolu słońca, niczym z jajka. Jajo zastępowało słońce we wczesnej egipskiej ikonografii²³. Alegorycznie jajo reprezentowało Arkę, gdyż z jej wnętrza wyszły wszystkie zwierzęta lądowe. Symbol jajka był powiązany ze Świętem Życia, obchodzonym wiosną na pamiątkę wylądowania Arki na górach Ararat po 5 miesiącach potopu (Rdz 8,4). Symbolami tego święta były jajko i zając, a ponieważ Kościół katolicki przeniósł Wielkanoc z żydowskiego święta Paschy na owo pogańskie święto, dlatego towarzyszą mu jajka i zające, mimo że nie mają związku ze zmartwychwstaniem Jezusa i Paschą.

W przypadku tego wyobrażenia „Pradawni” (egip. Szebtiw) usuwają zadaszenie z trzciny, aby wykonać otwarcie²⁴. Stanowi to analogię do otwarcia okna w zadaszeniu Arki przez Noego (Rdz 8,13)”²⁵. Babiloński kapłan i historyk Berossos podał, że bohater potopu: „Xisuthrus wykonał otwarcie w statku i zobaczył, że Arka zatrzymała się na górze”²⁶. Także w sumeryjskim utworze Eridu Genesis bohater potopu: „Ziusudra wyciął otwór w ogromnym statku, aby bohaterskie słońce mogło wniknąć do jej wnętrza ze swymi promieniami”²⁷. Paralele w różnych relacjach o potopie świadczą za historycznością tego wydarzenia.

Imię Noego w Egipcie

Imię Noego pochodzi od hebrajskiego słowa zawierającego ideę spokoju i wytchnienia (hebr. nuach). Taki sam sens ma biblijne wyjaśnienie jego imienia: „Dał mu imię Noe, mówiąc: ten nas pocieszy [hebr. naham] w pracy naszej i mozole rąk naszych na ziemi” (Rdz 5,29). Zwrot „miejsce odpoczynku” (hebr. manoah) zawiera imię Noego (Rdz 8,9)²⁸. Czytamy, że gołębica wypuszczona przez Noego nie znalazła „miejsca odpoczynku” (hebr. manoah), gdyż tym miejscem była wtedy Arka²⁹.

W wielu starożytnych językach imię bohatera potopu oraz bóstwa morza zawiera zgłoski nu, które fonetycznie brzmią jak zgłoski imienia Noe³⁰. Mają one często związek z morzem i odpoczynkiem. Podobnie jest w przypadku egipskich hieroglifów, gdzie zgłoski nw oznaczają „boskie imię” oraz „pierwotne wody”, które utożsamiano z bóstwem Nu. Trzon nw z imienia Nu (egip. nnw) występuje w egipskim słowie „miejsce odpoczynku” (egip. hmw). Zgłoski nu/nw z imienia Noego występują w egipskich rzeczownikach: „woda”, „fala” i „potop” (egip. nw.yt), a także w hieroglifie „starca” i „zaawansowanego wieku” (egip. wn wnw).

Egipcjanie nazywali Ozyrysa „Zmęczonym”, a hieroglif Ozyrysa – jako Nu – ukazuje go jako osuwającego się na ziemię ze starości i zmęczenia³¹. Ta symbolika harmonizuje ze znaczeniem imienia Noego (Rdz 5,29), a także z jego zaawansowanym wiekiem, ponieważ żył 950 lat, z czego 350 po potopie (Rdz 9,29). W tym hieroglifie jest też znak sznura mierniczego, który był zaledwie aluzją do 120 lat czasu łaski danych ludziom do rozpoczęcia potopu, kiedy Noe budował Arkę (Rdz 6,3). Występuje tam znak okna, kanału wodnego i potrójnej fali, które mogły być aluzją do otwarcia okna i zadaszenia Arki po zakończeniu potopu (Rdz 8,6.13).

Zgłoski nw w imieniu bóstwa oceanicznych wód Nu (egip. nnw), wzorowanego na osobie Noego, oznaczają „pierwotne wody”. Występują one także w imieniu jego partnerki, zwanej Nut lub Naunet (egip. nnwt). Ich hieroglify zawierają znak kanału i potrójnej fali, które oznaczały wody potopu. Obok są trzy dzbany, reprezentujące trzech synów³². W starożytności synów uważano za błogosławieństwo podobne do napełnionych dzbanów, ponieważ byli dla rodziców zabezpieczeniem na starość. Noe z żoną mieli trzech synów (Rdz 9,18; 10,1), stąd trzy dzbany w hieroglifie Nu i Naunet. Pozostałe trzy pary Ogdoady nie mają trzech dzbanów w swoich hieroglifach, ponieważ w czasie potopu synowie Noego jeszcze nie mieli dzieci.

Noe jako Ozyrys

W Egipcie najważniejszym bóstwem ludzkiego pochodzenia był Ozyrys, twórca cywilizacji i prawa³³. Egipcjanie wierzyli, że nauczył ich przodków uprawy, hodowli, a także produkcji wina³⁴. Zgadza się to z biblijną relacją, według której Noe był twórcą cywilizacji po potopie i zajmował się uprawą, hodowlą, a także produkcją wina (Rdz 9,20-21).

Hieroglif Ozyrysa ukazuje brodatego męża z tronem, który reprezentował królewskie dziedzictwo, a także z okiem symbolizującym niebiański porządek i ochronę przed chaosem, a także odnowę. Ozyrys był wzorowany na osobie Noego, przez którego Bóg zachował ład na ziemi w obliczu chaosu, jaki sprowadził na ziemię potop. Przez niego Bóg również odnowił życie na ziemi. Noe był władcą jako dziesiąty patriarcha od Adama, a także pierwszym patriarchą po potopie, dlatego powszechnie był postrzegany jako król i kapłan Boga Najwyższego. Faraon wywodził swój królewski autorytet od Ozyrysa, dlatego podczas oficjalnych uroczystości zakładał sztuczną brodę – symbol patriarchy, który był władcą i kapłanem Boga. Sztuczną brodę nosili w czasie ceremonii także królowie-kapłani sumeryjscy i akadyjscy³⁵. Broda była też atrybutem władzy królów asyryjskich, babilońskich i kananejskich.

Do regaliów faraona należał bicz i kij pasterski (egip. heka), czyli atrybuty pasterza i rolnika. Mojżesz podał, że: „wszyscy pasterze owiec są dla Egipcjan obrzydliwością” (Rdz 46,34 BW), co potwierdzili Herodot i Józef Flawiusz³⁶. Mimo to nosił je faraon, ponieważ stały się symbolem władzy, gdyż były atrybutami Ozyrysa, który był wzorowany na pierwszym ziemskim władcy po potopie. Noe był patriarchą, a więc władcą i kapłanem Boga, a ponieważ zajmował się uprawą roli i hodowlą zwierząt, dlatego we wszystkich kulturach bliskowschodnich władców zwano „Pasterzami”³⁷.

Teksty Piramid – najstarsze źródła egipskie – łączą Ozyrysa z „Wielkim Potopem”³⁸. Nosił on przydomki pasujące do Noego, takie jak „Zamknięty w skrzyni” (egip. dbn.j), „Zatopiony” czy „Zanurzony” (egip. mH.w), „Długożyjący” (egip. twD-pxr.yt)³⁹. Egipcjanie wierzyli, że Ozyrys był zamknięty w skrzyni na morzu przez rok, a więc podobnie jak Noe w arce (Rdz 8,14) ⁴⁰. Egipskie słowo „skrzynia” (egip. tebet) mogło także oznaczać „trumnę” i „barkę”, podobnie jak hebrajskie słowo „arka” (hebr. teba)⁴¹.

Egipski papirus w Brooklyn Museum zawiera tekst, który lokuje Ozyrysa w praoceanie Nun⁴², czyli w wodach potopu. Wody potopu były symbolem odrodzenia, któremu patronował Ozyrys, czyli egipski Nu⁴³. Nu wyłonił się z pierwotnej otchłani wodnej i stał na czele Ogdoady⁴⁴. Nie przypadkiem Księga Umarłych ukazuje barkę słońca z siedmioma osobami na rękach wyciągniętych przez Nu (Ozyrysa) w geście modlitwy.

Imię Nu jest fonetycznie podobne do hebrajskiego imienia Noe⁴⁵. Ozyrysa nazywano Nu, jak świadczy Księga Umarłych, w której mowa o czterech synach Horusa stojących na straży „Ozyrysa Nu, którego słowo jest prawdą”⁴⁶. To także pasuje do Noego, który był prorokiem Bożym, a zatem jego słowo było prawdą. Ozyrys był tożsamy z Nu, bogiem pierwotnych wód, które zalały ziemię podczas potopu⁴⁷. Jedna z list, która wymienia 9 egipskich bóstw Enneady, używa wymiennie imion Nu i Ozyrys⁴⁸. Ozyrys był tożsamy z Nu, czyli z Noem⁴⁹.

Egipcjanie upamiętniali Ozyrysa podczas święta Khoiak, 12. dnia miesiąca Athyr, a 17. dnia tego miesiąca wspominali jego śmierć⁵⁰. Te obchody były echem potopu, który rozpoczął się „17. dnia drugiego miesiąca roku” (Rdz 7,11). Święto Khoiak przypominało odrodzenie Ozyrysa i znaczyło początek sezonu rolniczego, a więc sadzenia nasion, produkcji wina i piwa⁵¹.

Egipcjanie wierzyli, że Ozyrys został zamknięty w skrzyni wypuszczonej na morze 17. dnia drugiego miesiąca⁵². Dlatego nosił przydomek „Zamknięty w skrzyni” [egip. dbn.j]⁵³. Z egipskiego tekstu wynika, że skrzynia miała „zaokrąglony” prostokątny kształt⁵⁴. Według egipskich mitów Set pogrzebał w niej Ozyrysa, po czym rozczłonkował jego ciało i rozrzucił je po kraju. Izyda, żona Ozyrysa, zebrała je i zmumifikowała, aby go ożywić. Nie znalazła jego przyrodzenia, dlatego ukształtowała je sama. Ozyrys zapłodnił Izydę, a ona urodziła Horusa, po czym Ozyrys znalazł się w krainie umarłych⁵⁵.

Powyższy mit o utracie przyrodzenia przez Ozyrysa kojarzy się z biblijnym epizodem o nagości Noego, gdy był umorzony winem (Rdz 9,21). Ham, zamiast zakryć jego ciało, rozpowiadał o tym (Rdz 9,22). Noe obłożył za to przekleństwem jego syna Kanaana, którego potomkowie znaleźli się pod panowaniem Sema i Jafeta (Rdz 9,25-27). Czemu kara dotknęła Kanaana i była tak surowa, jeśli chodziłoby tylko o podglądanie, jak się na ogół uważa?

Według rabinów Kanaan zobaczył Noego nagim i poszedł po swojego ojca, po czym razem szydzili z patriarchy, dlatego przekleństwo spadło na niego. Wciąż pozostaje problem surowości kary. Rabini uważali, że doszło do czegoś gorszego niż wojeryzm⁵⁶. Według nich Ham wykastrował Noego, aby nie mógł mieć więcej synów⁵⁷. Jedni rabini uważali, że Noe obłożył klątwą Kanaana, bo był on pierwszym, który go zobaczył nagim i niehonorowo plotkował o tym, czym przyczynił się do wytrzebienia Noego⁵⁸. Inni zaś argumentowali, że Kanaan był czwartym synem Hama (Rdz 10,6), dlatego przekleństwo spadło na niego, gdyż Ham pozbawił Noego możliwości spłodzenia czwartego syna⁵⁹.

Ham kastrując ojca, o ile do tego doszło, chciał zapobiec pomniejszeniu swojego działu w ziemi przydzielonej po potopie jego potomkom, gdyby patriarcha Noe zrodził kolejnych synów. Motyw kastracji ojca występował potem często w bliskowschodnich mitach, co wspiera rabiniczną interpretację tego epizodu z życia Noego. Na przykład kananejski Baal wykastrował boga o imieniu El⁶⁰. Hetycki bóg Anu został wykastrowany i obalony przez Kumarbiego. Podobnie postąpił Kronos wobec Uranosa w greckich mitach.

Jak wynika z tekstów pochodzących ze świątyni w Denderze, kapłani w święto Khoiak upamiętniali wyciągnięcie ciała Ozyrysa z wody przez Horusa. Przenosili mumię jego ciała z wód świętego jeziora przy świątyni do jej wnętrza. Mumia była z bitumu, czyli materiału podobnego do tego, którym Noe zaimpregnował Arkę (Rdz 6,14). Mumię kładziono w niedużej łodzi, po czym kapłani ją grzebali, podobnie jak Ozyrys był przez rok pogrzebany w trumnie na pełnym morzu. Wówczas wznosili okrzyki radości, jakby odnaleźli Ozyrysa żywym, gdyż jego odrodzenie reprezentowało odrodzenie przyrody⁶¹. Procesja z kapłanami przechodziła obok obelisku, który symbolizował kamień Benben (prawzgórze stworzenia) oraz ożywienie Ozyrysa. Obelisk był w Egipcie symbolem raju i zapowiedzią jego powrotu na ziemię za sprawą śmierci i zmartwychwstania Mesjasza⁶².

Ham jako Horus

Głównym bóstwem egipskim obok Ozyrysa był jego syn Horus. Tak jak Noe był pierwowzorem dla Ozyrysa, tak Horus był wzorowany na Hamie, najmłodszym synu Noego. Ham uchodził tradycyjnie za założyciela afrykańskiej cywilizacji, włącznie z egipską. Wyjaśnia to, dlaczego władza królewska w Egipcie była powiązana z Horusem. Jego symbolem był jastrząb, który występuje już na Palecie Narmera, jednego z pierwszych władców egipskich. Faraon uchodził za dziedzica Horusa i jego żywy wizerunek.

Egipt w Biblii jest nazywany „ziemią Hama” (Ps 105,27; 106,22). Od niego pochodzi nazwa Egiptu Khemet (kopt. khme)⁶³, która przetrwała w języku koptyjskim, będącym kontynuacją egipskiego⁶⁴. Jego imię znaczyło „gorący” i „czarny”⁶⁵. Ham był ewidentnie czarnoskóry, podobnie jak większość jego potomków.

W Biblii jego imię (hebr. ham) występuje paralelnie ze słowem „gwałtowność” (hebr. hamas). Ten paralelizm świadczy, że charakter Hama był gorszy niż Szema i Jafeta (Rdz 6,10-11.22-27)⁶⁶. Nie przypadkiem egipskie słowa z rdzeniem hm mają związek z imieniem i charakterem Hama, na przykład: „gwałtowność” (egip. hmt), „zniszczyć” (egip. hmm), „zamordować” (egip. hms), „spalić” (egip. hm), węgiel” (egip. whm)⁶⁷.

W Biblii hebrajskiej kilka razy występuje pisownia ham z „k” (km) w znaczeniu „czarny” (Hi 3,5) oraz „gorący” (Rdz 43,30), a więc tak jak w imieniu Hama. To wyjaśnia, dlaczego Horusa nazywano „czarnym i wielkim, bardzo czarnym w swoim imieniu”⁶⁸. Imię Hama i Horusa miało związek z gorącem, płomieniem i słońcem. Jak zauważył egiptolog Randy Shonkwiler: „Jako ‘solarne dziecię’ Horus urodził się na Wyspie Ognia”⁶⁹. W mitologii egipskiej Wyspa Ognia, zwana Wyspą Płomieni, oznaczała raj. Jej nazwa mogła pochodzić od płomienistych cherubów strzegących wejścia do niego (Rdz 3,24).

Horus uosabiał deifikowanego Hama, założyciela cywilizacji afrykańskiej, od którego pochodził królewski autorytet, nawet jeśli nie był on pierwszym władcą Egiptu. Mógł nim być jego syn Mizraim, który zapewne kryje się za legendarnym Menesem. Ham ewidentnie posiadał w Egipcie królewski autorytet, co pozwala zrozumieć, dlaczego spółgłoski jego imienia (egip. hm) oznaczały majestat królewski lub boski⁷⁰. Ten sam zwrot (egip. hm) występuje w tytularnym zwrocie „Majestat Horusa” (egip. hm hr)⁷¹.

Horus przynależał do 8-osobowej Ogdoady⁷², tak jak Ham należał do 8-osobowej rodziny Noego⁷³. Ham był najmłodszym synem Noego, dlatego Biblia nazywa go „małym”, „najmłodszym” (hebr. katan). Teksty z Piramid nazywają Horusa „małym dzieckiem”⁷⁴. Horus nosił przydomki: „Ten, który jest z daleka” (egip. jr.tj), „Horus ze Wschodu”⁷⁵, które świadczą na rzecz historyczności epizodu pod wieżą Babel, po którym ludzie rozeszli się po świecie. Niektórzy przybyli „z daleka”, „ze wschodu” do Egiptu, jak świadczą tytuły Horusa.

Ham należał do pierwszego pokolenia po potopie, a do jedenastego wliczając dziesięciu przedpotopowych patriarchów od Adama do Noego (Rdz 5,1-32). Harmonizuje to z pozycją Horusa, który był jedenastym członkiem Wielkiej Enneady. Enneadę tworzyła dziewiątka pierwszych bogów, pochodzących od Atuma (Adama). Do niej dodawano Thota (Atuma) i Horusa, dlatego Wielką Enneadę tworzyło jedenastu bogów⁷⁶.

Egipcjanie uważali członków Enneady za bogów lub pół-bogów, ale podobnie jak w przypadku Ogdoady rozumieli, że byli to ludzie, których panowanie było bardzo długie⁷⁷. Biblia poświadcza, że patriarchowie od Adama do Noego byli długowieczni (Rdz 5,1-32). Według egipskich źródeł Horus panował przez 300 lat⁷⁸. Biblia nie podaje wieku Hama, ale jest prawdopodobne, że żył ponad 300 lat, skoro Noe przeżył po potopie jeszcze 350 lat (Rdz 9,28), a Sem 500 lat (Rdz 11,11).

Horus miał czterech synów, których egipskie Teksty z Piramid łączą ze słoneczną barką Ozyrysa na wschodnim horyzoncie⁷⁹, a Papirus Aniego nazywa ich strażnikami trumny Ozyrysa i kojarzy z „siedmioma błogosławionymi”. Za nimi kryła się zapewne rodzina Noego, która bez Noego liczyła siedem osób⁸⁰. Horus miał czterech synów, podobnie jak jego pierwowzór Ham, który spłodził czterech synów: Kusza, Mizraima, Puta i Kanaana (Rdz 10,6)⁸¹. Potomkowie Kusza mieszkali na południe od Egiptu, Mizraim dał nazwę Egiptowi, używaną do dziś w językach semickich, Put był ojcem Libijczyków, a od Kanaana pochodzili Fenicjanie i Kartagińczycy⁸².

Potop w egipskich źródłach

Księga Umarłych (Papirus Ani) zawiera rozdział, który wspomina potop. Tytuł tego rozdziału brzmi „Formuła, aby zapobiec drugiej śmierci”⁸³. Egipcjanie wierzyli w drugą śmierć, czyli unicestwienie na zawsze jako alternatywę dla życia wiecznego⁸⁴. Jezus też uczył, że jedyną alternatywą dla życia wiecznego jest śmierć: „Albowiem tak Bóg umiłował świat, że Syna swego jednorodzonego dał, aby każdy kto weń wierzy nie zginął, ale miał żywot wieczny” (J 3,16 BW). Pismo Święte również mówi o „drugiej śmierci” dla niezbawionych, z której nie ma zmartwychwstania do życia wiecznego (Ap 20,6).

Egipcjanie ilustrowali sąd po śmierci przy pomocy wagi. Na jednej szali było piórko Maat, reprezentujące prawdę, sprawiedliwość i kosmiczny ład, a na drugiej serce sądzonego człowieka, które reprezentowało jako umysł i charakter. W przypadku sprawiedliwego, którego czekał raj, obie szale były zbalansowane, natomiast w przypadku grzesznika szala z jego sercem przeważała, a zatem czekała go druga śmierć, czyli wymazanie na wieki⁸⁵.

Ten rozdział z Księgi Umarłych ukazuje potop jako sąd w odpowiedzi na zarzut boga Thotha przed Atumem, że „dzieci Nut” zbuntowały się i czyniły zło. W konsekwencji potop miał zniszczyć powierzchnię ziemi wodami praoceanu Nun, przywracając chaotyczny stan sprzed stworzenia życia na ziemi⁸⁶. Jak napisała egiptolog Helen Tirard: „W 175-tym rozdziale Księgi Umarłych wspomniano o potopie (egip. hwhw), który zalał ziemię (…). Tekst następnie przedstawia Ozyrysa podróżującego barką (…) do Wyspy Płomieni, gdzie jego syn Horus odziedziczy jego tron”⁸⁷. Egiptolog Edward Neville skomentował ten rozdział słowami: „bóg zamierza zniszczyć to, co jest na powierzchni ziemi, zakrywając ją ponownie wodami wielkiego praoceanu Nun, z którego wszystko wzięło swój początek”⁸⁸.

Nun był w egipskiej mitologii otchłanią wodną. W języku koptyjskim, który pochodził z egipskiego, nun to „otchłań”⁸⁹. Biblia używa słowa „otchłań” w opisie ziemi, gdy pierwotne wody pokrywały jej powierzchnię przed stworzeniem oraz w czasie potopu (Rdz 1,2; 7,11). Nun nie był bożkiem dorocznych wylewów Nilu, którym patronował Hapi, gdyż ta rzeka zalewała dolinę Nilu, ale nigdy nie zakryła całego Egiptu. Nun symbolizował oceaniczne wody, które zakrywały ziemię przed stworzeniem i w czasie potopu.

Żeńskim odpowiednikiem Nuna była Mehet-Weret, czyli „Wielki Potop”, którą identyfikowano z Nut i Hathor. Jej symbolem była Niebiańska Krowa z dwoma rogami, które reprezentowały dwa wierzchołki wzgórza stworzenia. W egipskiej mitologii Niebiańska Krowa uosabiała niebiański ład, którego podczas potopu strzegła rodzina Noego. Dlatego przy niej stało 8 bóstw Heh, tworzących cztery pary męsko-żeńskie, które podtrzymywały cztery nogi Niebiańskiej Krowy, zwane Czterema Filarami Szu, które reprezentowały kosmiczny porządek⁹⁰.

Na czele bóstw Heh stał Nu, wzorowany na osobie Noego, czemu poświadcza identyfikacja Nu z Ozyrysem, który był wzorowany na osobie Noego. Ozyrys-Nu stał na czele Ogdoady, utożsamianej z ośmioma bóstwami Heh, tak jak Noe był głową ośmioosobowej rodziny. Noe ocalał z wód potopu, zaś Nu wyszedł z pierwotnych wód Nun, jak świadczą Teksty Sarkofagów⁹¹, a także napisy i malowidła w grobie w el-Bawiti oraz w grobowcu Tutanhamona⁹². James Powell zauważył: „Ogdoada wyobrażała osiem bóstw Heh, które zapobiegły zniszczeniu świata przez potop”⁹³.

Zniszczenie ludzkości przez potop opisano w egipskim dziele zwanym Księgą Niebiańskiej Krowy. Opowiada ona, że „ojciec bogów Nu” został wezwany przed niebiańską radę, co przypomina mezopotamskie mity o potopie, gdzie jego bohater został wezwany przed bogów⁹⁴. Z kolei Biblia mówi, że Bóg przekazał Noemu wyrok na ludzkość z powodu rebelii i nieprawości, a on jako prorok Boży zapowiadał ten kataklizm przez 120 lat, budując Arkę (Rdz 6,3.5.11-13).

Według egipskich mitów Nu przyniósł z nieba wyrok: ludzkość zostanie zniszczona przez Hathor, czyli Mehet-Weret, której imię znaczyło „Wielki Potop”⁹⁵. Księga Umarłych podaje przyczynę zniszczenia: „Wprowadzili tumult, wywołali niezgodę, uczynili zło, utworzyli rebelię, spowodowali rzeź (…) Ty nie ujrzysz zła i nie będziesz cierpiał. Ich lata są ograniczone, ich miesiące dobiegają końca (…) i rzeczywiście zniszczę wszystko, co stworzyłem, a ta ziemia zamieni się w Nun, jak wody potopu wróci do pierwotnego stanu”⁹⁶.

Księga Rodzaju wspomina, że Bóg po wydaniu wyroku ograniczył lata życia ludzi do 120 lat (Rdz 6,3). Przyczyny potopu, jakie wymienia Biblia, są podobne jak w Księdze Umarłych: „I spojrzał Bóg na ziemię, a oto była skażona, gdyż wszelkie ciało skaziło drogę swoją na ziemi. Rzekł tedy Bóg do Noego: Położę kres wszelkiemu ciału, bo przez nie ziemia pełna jest nieprawości; zniszczę je wraz z ziemią” (Rdz 6,12-13 BW).

Analogie między biblijną historią o stworzeniu i potopie a egipskimi źródłami świadczą o historycznym podłożu tych wydarzeń. Należą do nich między innymi: przyczyny potopu i wyrok w postaci zniszczenia przez potop, paralele między 8-osobową rodziną Noego a czterema żeńsko-męskimi parami Ogdoady i bóstwami Heh, które były powiązane z „Wielkim Potopem” (egip. Mehet-Weret). Dochodzi do nich zbieżność cech, atrybutów, imion i przydomków w przypadku Atuma i Adama, Ozyrysa i Noego, Horusa i Hama. Logicznym wyjaśnieniem tych analogii jest wspólne źródło wiedzy Hebrajczyków, a także pierwszych pokoleń Egipcjan, Sumerów i Chińczyków, którym była rodzina Noego.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Filary Ziemi: Czy starożytni wiedzieli, że Ziemia jest okrągła?
• Paleoastronautyczna interpretacja Biblii
• Jaki jest wiek Ziemi?
• Klimat i gigantyzm przed potopem

Przypisy

1. J. Bryant, A New System: An Analysis of Ancient Mythology, t. 2, London, 1774, s. 218.
2. A. J. Palla, Historyczna wiarygodność Starego Testamentu, Warszawa, 2018, s. 244-249.
3. Plutarch, Moralia: Isis and Osiris, 5, 364 (34).
4. The Anchor Bible Dictionary, t. 3, s.v. „Ham”, New York, 1992, s. 31.
5. F. Rienecker, G. Maier, Leksykon biblijny, s.v. „Cham”, Warszawa, 2001, s. 113; G. Cox, The Search for Noah and the Flood in Ancient Egypt – part 1, „Journal of Creation”, 33/3, 2019, s. 94-101; G. Cox, Horus – the deified Ham: part 1, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
6. D. P. Silverman, Ancient Egypt, Oxford, 2003, s. 120-121.
7. B. McClain, The Cosmogonical Inscriptions of Ptolemy VIII Euergetes II and the Cultic Evolution of the Temple of Djeser-Set, w: P. F. Dorman, B. M. Bryan, Perspectives on Ptolemaic Thebes: Papers from the Theban Workshop, Chicago, 2006, przyp. 36, s. 79.
8. Ibid.
9. Ibid.
10. G. Cox, The search for Noah and the Flood in ancient Egypt – part 2, „Journal of Creation”, 33(3), 2019, s. 102-108.
11. G. Cox, The search for Noah and the Flood in ancient Egypt – part 1, op. cit.
12. G. Cox, The search for Noah and the Flood in ancient Egypt – part 2, op. cit.
13. D. P. Silverman, Ancient Egypt, op. cit., s. 121.
14. J. D. Currid, Ancient Egypt and the Old Testament, Grand Rapids, 1997, s. 114.
15. Plutarch, Moralia: Isis and Osiris, 5, 366-367.
16. Ibid.
17. G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain a Cultural Memory of Creation and Noah’s Flood, Proceedings of the International Conference on Creationism, 7/36, 2013.
18. Ibid.
19. D. Petrovich, The World’s Oldest Alphabet, Jerusalem, 2016, s. 206-207.
20. Druga Księga Adama i Ewy, 8:9-11; Księga Jaskini Skarbów, 8, 13, 19, w: E. A. Wallis Budge, The Book of the Cave of Treasures, London, 2018, s. 42, 52, 65.
21. S. Horn, The SDA Bible Dictionary, s. v. „Cherub”, Washington D. C., 1960, s. 189; W. Chrostowski, Ogród Eden, Warszawa, 1996, s. 112.
22. J. P. Robinson, The Myth of Man, Kingston, 2018, s. 376; D. Rohl, Legends: The Genesis of Civilization, London, 1998, s. 343.
23. J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language” through Ideational Cognitive Archaeology, „Answers Research Journal”, 15, 2022, s. 329.
24. E. A. E. Jelinková, The Shebtiw in the temple at Edfu, „Zeitschrift für Ägyptische Sprache und Altertumskunde”, 87/1, 1.01.1962, s. 46.
25. J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language”…, op. cit., s. 317.
26. Berossos, Historia Babilonii, F4a (55), w: A. Polyhistor, w: G. Syncellus, Ecloga Chronographica, 28; Euzebiusz z Cezarei, Kronika, 5:8; G. Verbrugghe, J. Wickersham, Berossos and Manetho: Introduced and Translated, Ann Arbor: The University of Michigan Press, 2001, s. 50.
27. Eridu Genesis, D, 1-11.
28. Ibid.
29. G. Cox, The Search for Noah and the Flood in Ancient Egypt – part 4, „Journal of Creation”, 34(2), 2020.
30. G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain…, op. cit.
31. D. Budde, P. Dils, L. Goldbrunner, Ch. Leitz, D. Mendel (red.), Lexikon der ägyptischen Götter und Götterbezeichnungen, t. 4, s. 248-249, cyt. w: G. Cox, Horus – the deified Ham, part 2, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
32. A. H. Gardiner, Egyptian grammar: being an introduction to the study of hieroglyphs, Oxford, 1979, s. 535-536.
33. Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 1:14-15.
34. D. P. Silverman, Ancient Egypt, op. cit., s. 18; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 1:14-15;
35. A. Lemaire (red.), Świat Biblii, s. 44, 53.
36. Herodot, Dzieje, 2, 47:164; Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 2, 7:5.
37. Homer, Iliada, 11:92, 4:423; 15:262, Platon, Kritiasz, 109; Platon, Polityk, 271; J. B. Pritchard, The Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament Ancient Near Eastern Texts, s. 481.
38. W. Schenkel, A. Loprieno, J. F. Quack, The Organization of the Pyramid Texts, s. 399.
39. G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain…, op. cit.
40. G. Stanley Faber, The Origin of Pagan Idolatry, t. 3, s. 24, 51; Plutarch, Moralia: Isis and Osiris, 5, 356:13.
41. J. D. Currid, Ancient Egypt and the Old Testament, op. cit.
42. Papirus Brooklyn 47218.84, cyt. w: G. Cox, Horus – the deified Ham, part 2, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
43. G. Pinch, Handbook of Egyptian Mythology, London: Bloomsbury Academic, 2002, s. 79; J. D. Currid, Ancient Egypt and the Old Testament, op. cit., s. 242.
44. D. P. Silverman, Ancient Egypt, op. cit., s. 170.
45. G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain…, op. cit.
46. The Book of the Dead, Four Blazing Torches, 137A, w: Papyrus of Nu, 26-27, cyt. w: G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain a Cultural Memory of Creation and Noah’s Flood, Proceedings of the International Conference on Creationism, 7/36, 2013.
47. Helen Mary Tirard, The Book of the Dead, s. 91.
48. Ibid.
49. G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain…, op. cit.
50. Plutarch, Moralia: Isis and Osiris, 5, 367 (42).
51. Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 1:15.
52. Plutarch, Moralia: Isis and Osiris, 5, 366-367.
53. Teksty z Piramid (Unas), 219:184; A. Erman, H. Grapow (red.), Wörterbuch der Aegyptischen Sprache, 5,437.17; cyt. w: G. Cox, Horus – the deified Ham, part 2, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
54. A. Erman, H. Grapow (red.), Wörterbuch der Aegyptischen Sprache, 5, 437.16.
55. G. Cox, Horus – the deified Ham, part 2, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
56. J. S. Bergsma, S. W. Hahn, Noah’s Nakedness and the Curse on Canaan (Genesis 9:20-27), „Journal of Biblical Literature”, 124/1, 2005, s. 39-40.
57. A. I. Baumgarten, Myth and Midrash: Genesis 9:20-29, w: J. Neusner, Christianity, Judaism, and Other Greco-Roman Cults, t. 3, s. 63; J. S. Bergsma, S. W. Hahn, Noah’s Nakedness and the Curse on Canaan (Genesis 9:20-27), „Journal of Biblical Literature”, 124/1, 2005, s. 27-28; R. Graves, Mity hebrajskie, Warszawa: Cyklady, 2002, s. 125.
58. M. J. Bin Gorion, Żydowskie legendy biblijne, 13, Katowice: KOS, 2009, s. 109.
59. Talmud, Sanhedryn, 70b; Louis Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, s. 169.
60. J. S. Bergsma, S. W. Hahn, Noah’s Nakedness…, op. cit., s. 38.
61. Plutarch, Moralia: Isis and Osiris, 5, 366 (39).
62. É. Chassinat, Les Mystères d’Osiris au mois de Khoiak, IFAO: Cairo, 1966, cyt. w: G. Cox, Horus – the deified Ham, part 2, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
63. The Anchor Bible Dictionary, t. 3, s.v. „Ham”, s. 31.
64. A. Loprieno, Ancient Egyptian: A linguistic introduction, przyp. 9, s. 42.
65. F. Rienecker, G. Maier, Leksykon biblijny, s.v. „Cham”, Warszawa, 2001, s. 113; G. Cox, The Search for Noah and the Flood in Ancient Egypt – part 1, op. cit.; G. Cox, Horus – the deified Ham: part 1, op.cit.
66. M. Garsiel, Biblical Names: A literary study of midrashic derivations and puns, s. 86.
67. G. Cox, The Search for Noah and the Flood in Ancient Egypt – part 3, „Journal of Creation”, 34(2), 2020, s. 67-74.
68. Teksty z Piramid, 1657-1658.
69. R. L. Shonkwiler, The Behdetite: A study of Horus the Behdetite from the Old Kingdom to the conquest of Alexander, Chicago: University of Chicago, 2014, s. 413, cyt. w: G. Cox, Horus – the deified Ham, part 1, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
70. A. Erman, H. Grapow (red.), Wörterbuch der Aegyptischen Sprache, 3, 91-92; G. Cox, Horus – the deified Ham, part 1, op. cit.
71. Inskrypcja Senusereta I w świątyni El-Tod, kolumna 2, cyt. w: „Journal of Creation”, 33/3, 2019; G. Cox, Horus – the deified Ham, part 2, op. cit.
72. Teksty z Sarkofagów, 50:223-225, cyt. w: R. O. Faulkner, The Ancient Egyptian Coffin Texts, t. 2, przyp. 23, s. 47.
73. G. Cox, Horus – the deified Ham, part 1, op. cit.
74. Teksty z Piramid (Pepi I), 339, 1320c, cyt. w: G. Cox, Horus – the deified Ham, part 1, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
75. Teksty z Piramid (Pepi), 370:645c; Teksty z Piramd (Unas) 301:450c, cyt. w: G. Cox, Horus – the deified Ham, part 2, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
76. Teksty z Piramid (Unas), 219:167-177, cyt. w: G. Cox, Horus – the deified Ham, part 1, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
77. Kanon Turyński, fragment 11, 150, cyt. w: H. M. Tirard, The Book of the Dead, London: Society for Promoting Christian Knowledge, 1910, s. 91.
78. C. Manassa, The Late Egyptian Underworld: Sarcophagi and related texts from the Nectanebid period, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2007, s. 265, cyt. w: G. Cox, Horus – the deified Ham, part 1, „Journal of Creation”, 35/2, 2021, s. 44-52.
79. Teksty z Piramid, 505, 522, w: G. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain a Cultural Memory of Creation and Noah’s Flood, Proceedings of the International Conference on Creationism, 7/36, 2013.
80. Papirus Aniego, 17:9, w: Ibid.
81. Teksty z Piramid, 215, 263, 338, 505-506, 519, 544-545, 688, 690, w: G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain a Cultural Memory of Creation and Noah’s Flood, Proceedings of the International Conference on Creationism, 7/36, 2013.
82. Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 6:2; Pliniusz Starszy, Historia Naturalna, 5:1.
83. E. A. Wallis Budge, The book of the dead: The Papyrus Ani, London: Longmans & Co., 1894, rozdział 175.
84. N. Grimal, A History of Ancient Egypt, Paryż: Librairie Arthéme Fayard, 1988, s. 216; J. Tyldesley, Hatchepsut: The Female Pharaoh, New York: Viking, 1996, s. 216; J. Lipińska, Tajemnice papirusów, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2005, s. 11; A. Ćwiek, Hieroglify egipskie, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2016, s. 186-187.
85. J. D. Currid, Ancient Egypt and the Old Testament, op. cit., s. 98; J. Tyldesley, Hatchepsut: The Female Pharaoh, s. 216; J. Lipińska, Tajemnice papirusów, s. 11; A. Ćwiek, Hieroglify egipskie, s. 186-187.
86. H. É. Naville, The Mention of a Flood in the Book of the Dead, Society of Biblical Archaeology Proceedings, 26, 1904, s. 289.
87. H. M. Tirard, The Book of the Dead, s. 92-93.
88. H. É. Naville, Mention of a Flood in the Book of the Dead, op. cit.
89. E. A. Wallis Budge, The Gods of the Egyptians, t. 1, New York: Dover Publications, 1969, s. 284.
90. R. A. Rady, Goddesses of the Four Pillars of Sky at the Temple of Esna, w: M. A. Eissa, Admed Ameen, „Proceedings of the First International Conference: New Trends in Archaeological Sciences”, 2014, s. 50.
91. Teksty Sarkofagów, 78:2; 107:118; 1130:470, cyt. w: G. Cox, The Search for Noah and the Flood in Ancient Egypt – part 1, „Journal of Creation”, 33/3, 2019.
92. G. Cox, The Search for Noah and the Flood in Ancient Egypt, część 1 i część 2, „Journal of Creation”, 33/3, 2019.
93. J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language” through Ideational Cognitive Archaeology, „Answers Research Journal”, 15, 2022, s. 314.
94. M. Lichthein, Ancient Egyptian Literature, t. 2, s. 198; G. Pinch, Handbook of Egyptian Mythology, op. cit., przyp. 2, s. 173.
95. Celestial Cow, 69-100, w: E. Hornung, Der Ägyptische Mythos von der Himmelskuh: Eine Ätiologie des Unvollkommenen, Freiburg: University of Zurich, 1982, s. 39-40; A. Plankoff, N. Rambova, The Shrines of Tut-Ankh-Amon, New York: Princeton University Press, 1957, s. 29; G. Cox, The Search for Noah and the Flood in Ancient Egypt, część 1 i część 2, „Journal of Creation”, 33/3, 2019.
96. S. Quirke, Going Out in Daylight: prt m hrw – the Ancient Egyptian Boog of the Dead – translation, sources, meanings, London: Golden House Publications, 2013, przyp. 11, s. 437-438, cyt. w: G. Cox, The Search for Noah and the Flood in Ancient Egypt – part 2, „Journal of Creation”, 33/3, 2019.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.