Filary Ziemi: Czy starożytni wiedzieli, że Ziemia jest okrągła?

Dobiega końca era Ryb, ostatnia z czterech epok, na jakie starożytni dzielili dzieje świata. Skąd wziął się ten podział? Jakie tajemnice kryją się za znakami zodiaku? Czy najstarsze cywilizacje wiedziały, że Ziemia jest okrągła?

Zjawisko precesji

Jak zaawansowana była wiedza starożytnych o astronomii? Rozumieli oni między innymi zjawisko precesji, podczas gdy prawdopodobnie większość współczesnych ludzi nie ma pojęcia, co to jest.

Kiedyś uważano, że Hipparch w II wieku p.n.e. był pierwszym, który zaobserwował zjawisko precesji osi ziemskiej. Pogląd ten zdementowali Hertha von Dechend z uniwersytetu we Frankfurcie oraz Giorgio de Santillana z Massachusetts Institute of Technology. Zaszokowali akademicki świat książką Hamlet’s Mill (Młyn Hamleta). Na bazie archaicznej wiedzy astronomicznej wykazali istnienie cywilizacji, która poprzedzała kulturę sumeryjską, egipską, hinduską czy chińską, a jej przedstawiciele rozumieli między innymi zjawisko precesji.

Wielki zegar

Słońce pojawia się codziennie rano na wschodzie, ale nie w tym samym miejscu horyzontu. Każdego dnia wschodzi bardziej w lewo w stronę północy, a po osiągnięciu kulminacyjnego punktu wraca, niczym wahadło wielkiego zegara, którego pełny ruch trwa jeden słoneczny rok.

Ziemia krąży wokół Słońca, co sprawia, że nieboskłon wydaje się przesuwać po równiku nieba – przedłużeniu ziemskiego równika. W rezultacie co miesiąc zmieniają się na tle wschodzącego słońca następujące konstelacje: Byk, Baran, Ryby, Wodnik, Koziorożec, Strzelec, Skorpion, Waga, Panna, Lew, Rak, Bliźnięta, które nazywamy zodiakalnymi (zwierzyńcowymi), ponieważ większość przypomina zwierzęta.

Nasza planeta, która obiega Słońce raz w ciągu roku i obraca się wokół swojej osi raz na dobę, wykonuje jeszcze jeden ruch, który trudno zauważyć. Wynika on z nachylenia osi ziemskiej pod kątem 23,5°, za co odpowiadają siły grawitacyjne Słońca i Księżyca. Ten wolny ruch wyznacza wielki rok precesyjny trwający około 25 920 lat.

Oś ziemska przechodzi przez biegun południowy i północny, a na jej przedłużeniu leżą bieguny nieba. Z tego względu w starożytności nazywano ją osią świata (łac. axis mundi). Za sprawą precesji nie celuje ona ciągle w ten sam punkt na biegunach nieba, ale zakreśla na nich krąg, niczym długi ołówek. Zakreślenie pełnego kręgu wymaga około 25 920 lat. W rezultacie tego ruchu co kilka tysięcy lat zmienia się gwiazda na biegunie nieba, na którą wskazuje oś ziemska. W IV i III tysiącleciu p.n.e. gwiazdą polarną był Thuban z gwiazdozbioru Smoka, a obecnie jest nią gwiazda Małej Niedźwiedzicy.

Nachylenie osi ziemskiej sprawia, że płaszczyzna naszego równika nie jest równoległa do ekliptyki Ziemi, a więc jej toru wokół Słońca. Płaszczyzna równika przecina ekliptykę w czterech punktach roku, dlatego te cztery dni odgrywały tak ważną rolę w dawnych kalendarzach, że nazywano je filarami lub narożnikami Ziemi. Na przykład megalityczne budowle stawiano tak, aby wyznaczały lub pozwalały zaobserwować wschód słońca w newralgicznych dniach roku, gdy równik przecina ekliptykę Ziemi:

• 21 marca — równonoc wiosenna, gdy słońce wschodzi dokładnie na wschodzie, dzień i noc mają równą długość, a biegun północny ustawiony jest bokiem do słońca;
• 21 czerwca — przesilenie letnie, gdy słońce osiąga punkt położony najdalej na północ, a biegun północny jest najbliżej słońca, dlatego na półkuli północnej dzień jest najdłuższy w roku;
• 21 września — równonoc jesienna, gdy słońce wschodzi dokładnie na wschodzie, dzień i noc mają równą długość, a biegun północny jest ustawiony bokiem do słońca.
• 21 grudnia — przesilenie zimowe, gdy słońce dochodzi do najdalej położonego na południe punktu, a biegun północny jest najbardziej oddalony od słońca, dlatego dzień jest najkrótszy w roku.

Na skutek precesji osi ziemskiej pas zodiakalny przesuwa się po horyzoncie, a przynajmniej pozornie, gdyż faktycznie to Ziemia się obraca. Przesunięcie jest bardzo wolne – wynosi zaledwie 1° na 72 lata, a ponieważ każda z dwunastu części, na które dzieli się równik niebieski, zajmuje 30°, dlatego potrzeba 2160 lat, aby następna konstelacja zaczęła wschodzić heliakalnie w dniu równonocy. Dwanaście konstelacji (12 x 30° = 360°) potrzebuje na to około 25 920 lat. Tyle trwa wielki rok precesyjny, który z tego względu uważano w starożytności za miarę wszech miar.

Cztery gwiazdozbiory, widoczne na tle wschodzącego słońca w tych czterech dniach, kiedy płaszczyzna równika przecina ekliptykę, niejako kotwiczą Ziemię na niebie przez okres 2160 lat. Z tego względu w antycznych mitach nazywano je 4 filarami lub 4 narożnikami Ziemi, a Indianie mówili o Świętej Czwórce utrzymującej porządek świata, chroniąc go przed chaosem.

Ziemia okrągła czy płaska?

Filary czy narożniki Ziemi były przenośnią, która nie miała nic wspólnego z późniejszym przesądem o płaskości naszej planety. Starożytni wiedzieli, że Ziemia jest okrągła. Pitagoras uważał, że jest ona globem¹. Platon i Arystoteles podali na to sporo naukowych obserwacji i argumentów². Arystarch z Samos napisał, że Ziemia jest okrągła i obraca się wokół swojej osi, a także wokół Słońca. Eratostenes (276-194) podał obwód Ziemi z niewielkim błędem. Także Seleukos z Seleucji w II wieku p.n.e. podał, że Ziemia jest okrągła i obraca się wokół Słońca.

Subhash Kak, hinduski uczony i filozof, uważał w oparciu o starożytne hinduskie źródła z I tysiąclecia p.n.e.³, że hindusi znali kształt Ziemi i wiedzieli, że wschody i zachody wynikają z jej ruchu wokół Słońca⁴. Hinduski astronom i matematyk Aryabhata (476-550), opierając się na wcześniejszych źródłach, opisał kształt Ziemi, podając jej obwód z różnicą wynoszącą zaledwie 62 km w stosunku do współczesnych obliczeń, a także precyzyjnie długość dnia gwiezdnego. Jego dzieło Aryabhatiya, przetłumaczone na arabski w VIII wieku, przyczyniło się zapewne do poprawnej wiedzy na temat kształtu i rozmiarów Ziemi, jaka panowała wśród uczonych islamskich, takich jak Abū Rayhān al-Bīrūnī (973-1048). 

Większość wczesnochrześcijańskich uczonych podzielała przekonanie o kulistości ziemi, w tym Augustyn z Hippony, Hieronim ze Strydonu czy Ambroży z Mediolanu, a później także Beda Czcigodny, Roger Bacon i Tomasz z Akwinu⁵. Także popularni autorzy średniowieczni, tacy jak Jean de Mandeville, Dante Alighieri i Geoffrey Chaucer, opisywali Ziemię jako kulistą⁶. Pogląd przypisujący wczesnochrześcijańskim uczonym wiarę w płaską Ziemię nie ma pokrycia w rzeczywistości.

Zabobon o płaskiej ziemi wspartej na 4 filarach powstał wtedy, gdy astronomiczna wiedza była w zaniku, dlatego ludzie nie potrafili już odróżnić od rzeczywistości metafor, które wywodziły się z hologramu precesji. Wyobraźmy sobie glob ziemski umieszczony w sześcianie w taki sposób, że narożniki sześcianu stykają się z globem ziemskim przy równiku ziemskim w czterech punktach roku: równonoc wiosenna, równonoc jesienna, przesilenie letnie i przesilenie zimowe. Te cztery punkty kotwiczyły Ziemię, tworząc hologram precesji, od którego pochodzi symbolika 4 filarów i metafora 4 narożników Ziemi.

W takim sensie pisali o filarach Ziemi pisarze biblijni: „Do Pana należą filary ziemi: na nich świat położył” (1 Sm 2,8 BT); „Na czym są osadzone jej filary albo kto założył jej kamień węgielny?” (Hi 38,6 BW). Wiedzieli, że nasza planeta jest zawieszona w próżni (Hi 26,7), a także o jej narożnikach, (Iz 11,12; Ez 7,2; Ap 7,1; 20,8), które były wyobrażeniem powiązanym z językiem precesji, a jego znajomość sama w sobie dowodzi wiedzy starożytnych o kulistości ziemi.

Biblijni autorzy zdawali sobie sprawę z kulistości Ziemi (Iz 40,22; Prz 8,27). Hebrajskie słowo khug użyte przez proroka Izajasza (Iz 40,22) oznacza okrąg ziemski w sensie kuli. Tak je przetłumaczono w starożytnych łacińskich przekładach Biblii (łac. sphaera, globus), a podobnie oddają je przekłady angielskie czy włoskie (ang. globe, wł. globo). We współczesnym hebrajskim słowo khug znaczy „kula”. W tłumaczeniu arabskim, który jest blisko spokrewniony z hebrajskim, występuje w tym wersecie słowo kura, które po arabsku znaczy „kula”. Hebrajskie khug ma podobne znaczenie do niemieckiego kugel, polskiego kula czy chorwackiego kugla, gdyż wszystkie te języki wywodzą słowo „kula” z proto-indoeuropejskiego guga, czyli „kula”, z którym powiązane jest hebrajskie khug. W Księdze Hioba (26,7) występuje to samo słowo w wersecie świadczącym, że Ziemia jest zawieszona w próżni, co jest zgodne ze współczesną nauką i dowodzi zaawansowanej wiedzy starożytnych, skoro nasza cywilizacja dopiero niedawno odkryła, że Ziemia jest zawieszona w próżni. Tak więc pisarze biblijni wiedzieli, że ziemia jest kulą. O kulistości Ziemi świadczą także słowa Jezusa, który zapowiadając swój powrót mówił o „dniu” i „nocy”, gdyż po jednej stronie globu będzie wówczas dzień, a po drugiej noc (Łk 17,30-34). Kulistości Ziemi dowodzi także fakt, że z półkuli południowej widoczne są nocą inne gwiazdozbiory niż w tym samym czasie z półkuli północnej, co nie byłoby możliwe, gdyby Ziemia była płaska.

Zjawisko precesji było powodem, dla którego czwórkę uważano w starożytności za liczbę Ziemi, a przez to również za liczbę stworzenia (Dn 7,17; 8,22; Ap 7,1; 9,15). Cztery cheruby, reprezentujące stworzenie przy tronie Bożym, mają cechy człowieka, orła, byka i lwa (Ez 1,10; Ap 4,7), gdyż człowiek jest koroną stworzenia, lew reprezentuje dzikie zwierzęta, wół — udomowione, a orzeł — ptaki. Bóg postawił na straży ogrodu Eden dwa takie cheruby, „aby strzegły drogi do drzewa życia” (Rdz 3,24 BW). Motyw skrzydlatych cherubów strzegących dostępu do drzewa życia był częstym wyobrażeniem w sztuce mezopotamskiej. Ich rzeźby nazywano lamassu i stawiano na straży świątyń, pałaców i bram miejskich na Bliskim Wschodzie. Miały one kopyta byka, ogon lwa, skrzydła orła i oblicze człowieka.

Era Byka

Podział dziejów świata na cztery epoki, popularny w starożytności i wykorzystany również w drugim rozdziale biblijnej Księgi Daniela, ma związek z precesją. Na jej wielkim zegarze epoka trwa 2160 lat. W tym czasie cztery niezmienne gwiazdozbiory wschodzą heliakalnie 21 marca, czerwca, września i grudnia. Za dominujący gwiazdozbiór nad daną epoką uważa się ten, który wschodzi heliakalnie w dniu równonocy wiosennej⁷. Nazywano go Nosicielem Słońca. Aztekowie zapewne z tego względu nazywali kolejne epoki „słońcami”.

Jakie konstelacje były filarami Ziemi w epoce pierwszego człowieka, czyli Adama? Odpowiedź może zawierać kolisty zodiak z portyku kaplicy Ozyrysa w świątyni Hathor w Denderze. Widać na nim cztery postaci stojące w czterech narożnikach i trzymające sferę niebieską. Reprezentują one dwa punkty równonocy i dwa punkty przesilenia. Postać po prawej stronie u dołu symbolizuje równonoc wiosenną, a naprzeciw niej znajduje się Byk. Postać po lewej stronie u dołu reprezentuje równonoc letnią, a naprzeciw widnieje Lew. Postać po prawej stronie u góry symbolizuje przesilenie zimowe i ma obok siebie Wodnika (wylewającego wodę z dzbana), a postać po lewej stronie reprezentuje przesilenie letnie i ma obok Skorpiona.

W jakim okresie te cztery gwiazdozbiory wschodziły heliakalnie 21 marca, czerwca, września i grudnia? Moglibyśmy się spodziewać, że zodiak z Dendery wskazuje na okres, w którym zbudowano świątynię Hathor (I wiek p.n.e.), ale tak nie jest. Pokazuje epokę, kiedy gwiazdozbiór Byka pojawiał się w dniu równonocy wiosennej, a Lwa w dniu przesilenia letniego. Tak było tylko w erze Byka, która trwała mniej więcej od 4320 do 2160 p.n.e.

Twórcy kalendarza z Dendery wskazali na erę Byka jako Sep tepi – „epokę pierwszego razu”, jak Egipcjanie nazywali początkowy okres w dziejach ludzkości. Patronem tej epoki był Ozyrys, którego atrybuty są amalgamatem cech Adama i Noego, czyli twórcy cywilizacji i ojca ludzkości. Egipcjanie wierzyli, że nauczył ich przodków uprawy i hodowli⁸. Pasuje to do Adama i Noego, którzy nauczyli swoich potomków uprawy i hodowli.

Z biblijnej chronologii wynika, że przedpotopowa epoka Adama i Noego przypadały, gdy słońce wschodziło w dniu równonocy wiosennej na tle Byka, a letnie przesilenie przypadało na gwiazdozbiór Lwa, równonoc jesienna na Skorpiona, zaś zimowe przesilenie na Wodnika. Taki układ nieba pokazuje zodiak z Dendery. Czyżby także pierwsi Egipcjanie uważali ten okres za Sep tepi, a więc epokę, gdy wszystko zaistniało?

Adam i Noe byli twórcami cywilizacji i ojcami ludzkości. Początek ludzkości dał Adam, a po potopie Noe. Nic dziwnego, że obu utożsamiano z bykiem, a byka z władzą królewską, a nawet boską. W Kanaanie Bykiem nazywano najwyższego boga, którego zwano El⁹. Ta tradycja przyczyniła się do kultu cielca w Egipcie, a później także w Izraelu, gdy król Jeroboam wprowadził cielca do świątyni w Dan i Betelu.

W sanskrycie „wielki król” (parthivarsabba) to dosłownie „byk między królami”. Faraona nazywano „bykiem niebios”¹⁰, co ilustruje słynna Paleta Narmera. Jak widać na jej awersie, Menes pierwszy król zjednoczonego Egiptu, miał z tyłu przypięty ogon byka, a na rewersie jako byk rozdeptuje swojego wroga. Byk uosabiał w starożytności władzę i początek. Przetrwał w tej roli do naszych czasów między innymi w alfabecie, gdyż pierwsza litera, która ciągnie za sobą cały alfabet, bierze swój wygląd i nazwę od byka (hebr. alef). Grecy obrócili ją, dlatego w naszym alfabecie rogi byka znalazły się w dolnej części litery „A”.

Świat trzymany w ryzach przez wspomniane cztery konstelacje pod rządami Byka trwał około 2160 lat, bo tyle trwa pozorne przesunięcie pasa zodiakalnego o 30°. Po tym okresie w dniach równonocy i przesilenia na tle wschodzącego słońca pojawiały się kolejne cztery gwiazdozbiory przez następne 2160 lat. W przenośni upadały wówczas cztery filary Ziemi, reprezentujące cztery odchodzące konstelacje. Ginął jeden świat, a pojawiał się następny oparty na kolejnych czterech gwiazdozbiorach, a tym samym nowy „nosiciel słońca”, czyli konstelacja wschodząca heliakalnie w dniu równonocy.

Zakończenie ery Byka wyobrażano w mitach jako ofiarowanie byka przez Mitrę, co dało początek nowej erze. Na zdjęciu (Zdj. 5) z Mitrą i bykiem widać nad nimi fragment pasa zodiakalnego, który otacza obie postacie. Z ich obu stron stoi młodzieniec z pochodnią. Zapalona pochodnia oznacza moment równonocy wiosennej, a zgaszona – równonocy jesiennej. Pies, skorpion i hydra, które atakują byka, wyobrażają sąsiednie gwiazdozbiory. Nad pasem zodiakalnym widać konie i rydwan słońca, co podkreśla, że całość jest przenośnią zjawiska precesji.

Podobna symbolika występuje w sumeryjskim Eposie o Gilgameszu. Na mezopotamskiej pieczęci widzimy, jak mocarz Enkidu pokonuje byka niebios, a król Gilgamesz – lwa. Jak wiemy, konstelacje Byka (równonoc wiosenna) i Lwa (przesilenie letnie) rządziły do około 2160 roku p.n.e. Zwróćmy przy tej okazji uwagę na kopyta, ogon i rogi byka u Gilgamesza, które podkreślają jego władzę królewską.

Po erze Byka nastała era Barana, gdyż od około 2160 roku p.n.e. konstelacja Barana wschodziła heliakalnie 21 marca. W tym okresie rogi barana były atrybutem władzy królewskiej oraz kultu słonecznego. Widać to w przypadku solarnego bóstwa Amona-Ra reprezentowanego przez barana. Wzdłuż alei procesyjnej wiodącej do jego świątyni w Tebach stoi do dziś 40 posągów z głową barana i figurą faraona pod nią. Z czasem, niestety, symbole byka oraz barana, jak i słońce stały się przedmiotem kultu.

Wydaje się, że starożytni uważali okres przed potopem za osobną epokę, zwaną Złotym Wiekiem, mimo że era Byka trwała jeszcze setki lat po potopie. Prawdopodobnie dlatego dawne mity mówią o czterech epokach w dziejach ludzkości, mimo że na zegarze precesyjnym mija dopiero trzecia „godzina”.

Era Barana trwała mniej więcej do narodzin Jezusa. W roku narodzin Jezusa w dniu równonocy wiosennej na tle słońca wschodził gwiazdozbiór Barana. Czy to przypadek, skoro to właśnie baranek był cieniem, który wskazywał na ofiarę Chrystusa? Jezus urodził się z Marii Panny, a w erze Ryb w dniu równonocy jesiennej na tle słońca wschodził właśnie gwiazdozbiór Panny. Kolejny przypadek? Czy też znaki zodiaku ilustrowały plan zbawienia? Kiedyś opowiem o tym więcej.

Pierwsi chrześcijanie używali ryby jako symbolu Chrystusa. W języku greckim słowo „ryba” (ichthys) jest akronimem tytułu „Jezus Chrystus Boży Syn Zbawiciel” (gr. Jesous Christos Theou Yios Soter). Epoka Ryb dobiegnie końca, kiedy 21 marca wzejdzie heliakalnie gwiazdozbiór Wodnika. Niektórzy sądzą, że era Wodnika już się zaczęła, a inni, że nastanie za kilkaset lat. Podobne rozbieżności istnieją co do początku ery Ryb. Wynikają z tego, że niektóre gwiazdozbiory są większe, a inne mniejsze. Jeśli jednak przydzielimy każdemu po 30°, wówczas każda epoka precesyjna trwać będzie około 2160 lat.

Czy gwiazdozbiory zodiakalne wpływają na osobowość człowieka? Media podtrzymują ten zabobon, choć nie ma on za sobą naukowego wsparcia. Co gorsza, horoskopy bazują na konstelacjach przypisanych do miesięcy w czasach babilońskich. Odzwierciedlają dalej erę Barana, choć 21 marca słońce nie wschodzi już na tle Barana, lecz Ryb. W rezultacie ci, którzy myślą, że są spod znaku Barana i czytają horoskopy przeznaczone dla Baranów, faktycznie są Rybami, a ci spod znaku Byka są Baranami, i tak dalej.

Sztuka zapominania

Przesunięcie pasa zodiakalnego o 30° trwa około 2160 lat, a zatem wynosi zaledwie 1° w ciągu 72 lat. Człowiekowi za życia bardzo trudno jest zaobserwować precesję równonocy, gdyż do niedawna mało kto żył tak długo. Analiza archaicznych mitów wskazuje, że kiedyś ludzie rozumieli to zjawisko, co świadczy, że ludzie niegdyś żyli znacznie dłużej od nas, co potwierdzają pierwsze rozdziały Księgi Rodzaju.

Hologram precesji był zakodowany jeszcze w umysłach ludzi w czasach sumeryjskich, ale nie przetrwał w literaturze. Dlaczego? Tylko garstka ludzi posługiwała się wtedy pismem, które początkowo służyło niemal wyłącznie księgowości. Myśli ludzkiej nie zapisywano, bo nie było takiej potrzeby. Dopiero po potopie, być może na skutek utraty części potencjału mózgu, ludzie zaczęli korzystać z pisma.

Nasza cywilizacja uznaje zapisywanie myśli za wielki postęp, ale starożytni mędrcy mieli w tej sprawie odmienną opinię. Sokrates, który nie zostawił po sobie niczego na piśmie, stwierdził, że wynalazek ten powoduje ograniczenie władz umysłowych i zakrywa Logos — Mądrość Bożą, którą według pisarzy biblijnych jest Jezus Chrystus (J 1,1-3; Prz 9). Sokrates przytoczył mit, w którym Ammon tak odpowiedział na dar pisma od Thota: „Ten wynalazek powoduje zapomnienie w umysłach tych, którzy nauczą się z niego korzystać, ponieważ zaprzestają ćwiczyć pamięć. Pokładają ufność w słowie pisanym, złożonym ze znaków, które nie są częścią ich samych, co sprawia u nich zanik pamięci. Wynalazłeś eliksir, lecz nie pamięci, ale przypomnienia, oferując swoim adeptom namiastkę mądrości zamiast niej samej. Czytać będą wiele rzeczy bez pouczenia, sądząc, że wiele wiedzą, podczas gdy na ogół pozostają ignorantami, a przy tym trudnymi w obyciu, ponieważ wydają się mądrzy, choć nie są”¹¹.

Wiedza astronomiczna zachowała się częściowo wśród babilońskich i egipskich kapłanów, którzy strzegąc jej przed innymi, przyczynili się do jej zapomnienia. Okruchy przetrwały wśród kapłanów ludów pielęgnujących przekaz ustny, tak jak na przykład Dogoni, którym poświęcę osobne miejsce. Część tej wiedzy można zrekonstruować w oparciu o archeologię, mity, architekturę sakralną, matematykę i astronomię, ale całość przepadła wraz z genialnymi umysłami ludzi, którzy nie mieli potrzeby jej spisywać. Niestety, z czasem ludzie przestali rozumieć głębszy sens mitów i hologram precesji sprowadzili do obrazu płaskiej Ziemi, tworząc zabobon ze znaków zodiaku, a słońce otoczyli bałwochwalczym kultem.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Dlaczego starożytne kalendarze liczyły 360 dni?
• Precesja osi Ziemi znana od starożytności?
• Zło i cierpienie w starożytnych mitach

Przypisy

1. D. R. Dicks, Early Greek Astronomy to Aristotle, Ithaca 1970, s. 68.
2. Platon, Fedon, 110b; Arystoteles, De caelo, 298a.
3. Aitareya Brahmana, 4:18.
4. Subhash Kak, Birth and Early Development of Indian Astronomy, w: Helaine Selin (red.), Astronomy Across Cultures: The History of Non-Western Astronomy, Springer 2000, s. 303-340.
5. Lesley B. Cormack, O tym, że średniowieczni chrześcijanie nauczali, iż Ziemia jest płaska, w: Ronald Numbers (red.), Wyrok na Galileusza i inne mity o nauce i religii, Warszawa 2010, s. 51-52.
6. Ibid., s. 52.
7. Giorgio de Santillana, Hertha von Dechend, Hamlet’s Mill, Boston 1999, s. 59.
8. David P. Silverman, Ancient Egypt, Oxford Press, 2003, s. 18.
9. Cyrus H. Gordon, Common Background Greek Hebrew Civilizations, New York 1965, s. 157.
10. Lucie Lamy, Egyptian Mysteries: New Light on Ancient Knowledge, New York 1987, s. 34.
11. Platon, Phaedrus, 273.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.