Uzależnienie od dopaminy, czyli gdy mózg pragnie więcej, niż potrzebuje

W erze nieustannego scrollowania, powiadomień i natychmiastowych gratyfikacji coraz częściej mówi się o „uzależnieniu od dopaminy”. Termin ten nie figuruje w oficjalnych klasyfikacjach medycznych, ale opisuje realne zjawisko. Jakie? Kompulsywne poszukiwanie przyjemności, które może prowadzić do destrukcyjnych nawyków.

Dopamina to neuroprzekaźnik odpowiedzialny za motywację. Odgrywa kluczową rolę w mechanizmach uzależnień. Badania pokazują, że substancje takie jak kokaina czy amfetamina znacząco podnoszą jej poziom w mózgu. Wzmacnia to chęć powtarzania tych doświadczeń.

Niestety nie tylko substancje psychoaktywne wpływają na potrzebę nagrody. Codzienne czynności, takie jak korzystanie z mediów społecznościowych czy granie w gry wideo, również mogą prowadzić do nadmiernej stymulacji dopaminergicznej. Dr Anna Lembke z Uniwersytetu Stanforda zauważa, że smartfony stały się „nowoczesnymi strzykawkami”. Dostarczają szybkich dawek dopaminy z każdym powiadomieniem czy lajkiem¹. Biblia wspomina: Ciało bowiem do czego innego dąży niż duch, a duch do czego innego niż ciało, i stąd nie ma między nimi zgody, tak że nie czynicie tego, co chcecie (Ga 5,17 BT).

Czym właściwie jest dopamina? Uważaj, bo to mały związek o wielkim wpływie

Dopamina to organiczny związek chemiczny z grupy katecholamin. Pełni funkcję neuroprzekaźnika w ośrodkowym układzie nerwowym. Odgrywa kluczową rolę w wielu procesach zachodzących w ludzkim ciele – od kontroli ruchu, przez regulację emocji, aż po system nagrody odpowiedzialny za motywację oraz odczuwanie przyjemności. Jej obecność informuje mózg, że coś było dla nas dobre i jest warte ponowienia².

Dopamina jest produkowana w dwustopniowym procesie, w neuronach, które znajdują się u podstawy mózgu. Najpierw aminokwas tyrozyna jest przekształcany w L-dopę, a następnie L-dopa w dopaminę³.  Wiedzieliście o tym?

Neurobiolodzy od dawna są świadomi tego, że ten neuroprzekaźnik nie tyle wywołuje szczęście, co raczej sygnalizuje, że wydarzyło się właśnie coś wartego uwagi. Jest markerem nagrody, a niekoniecznie samej przyjemności.

Największe stężenia dopaminy znajdują się w tzw. układzie mezolimbicznym. Mowa o strukturze mózgowej powiązanej z emocjami, nagrodą i motywacją. To właśnie tam tworzy się pętla nawyku. Jeśli coś zwiększa poziom dopaminy, rośnie prawdopodobieństwo, że będziemy chcieli to powtórzyć⁴.

Za co odpowiada dopamina? Więcej niż tylko przyjemność

Choć potocznie dopaminę nazywa się hormonem szczęścia, w rzeczywistości jej rola jest znacznie bardziej złożona. Uczestniczy bowiem w całym wachlarzu procesów fizjologicznych oraz psychicznych – od najprostszych reakcji ruchowych, aż po skomplikowane mechanizmy uzależnień i motywacji.

Dopamina odpowiada przede wszystkim za:

• motywację i układ nagrody – to ona sprawia, że chce nam się działać, uczyć, zdobywać i ryzykować. Kiedy przewidujemy nagrodę – niezależnie, czy chodzi o czekoladę, uznanie społeczne czy sukces zawodowy – poziom dopaminy w mózgu wzrasta. National Institute on Drug Abuse wyjaśnia, że dzięki temu mechanizmowi uzależniają nas nie tylko narkotyki, ale też bodźce cyfrowe, zakupy czy hazard⁵;
• ruch i koordynację – niedobory dopaminy są bezpośrednio związane z chorobą Parkinsona. Dochodzi w niej do degeneracji neuronów dopaminergicznych. Objawami są m.in. sztywność mięśni, drżenie i trudności w poruszaniu się⁶;
• nastrój i emocje – zbyt niski poziom dopaminy wiązany jest z depresją, anhedonią (brakiem odczuwania przyjemności) i chronicznym zmęczeniem. Nadmiar może prowadzić do nadmiernego pobudzenia, a nawet do zaburzeń psychotycznych;
• uczenie się i pamięć – dopamina wzmacnia połączenia synaptyczne. Co w związku z tym? Dzięki niej jesteśmy w stanie szybciej przyswajać informacje i tworzyć trwałe wspomnienia, zwłaszcza jeśli wiążą się z silnym ładunkiem emocjonalnym.

Dopamina to jeden z fundamentów naszej psychicznej i fizycznej równowagi, ale też element, który bardzo łatwo może wymknąć się spod kontroli.

Kiedy dopaminy jest za mało lub za dużo – niepokojące objawy zaburzeń

Zarówno niedobór, jak i nadmiar dopaminy może mieć poważne konsekwencje zdrowotne. Zaburzenia poziomu tego neuroprzekaźnika nie są schorzeniem samym w sobie, ale często sygnalizują inne problemy – od chorób neurologicznych po zaburzenia hormonalne.

Niedobór dopaminy może być efektem uszkodzenia lub zapalenia mózgu, niedoczynności tarczycy, toksycznego działania leków, a także poważnych niedoborów magnezu. Występuje również u pacjentów z chorobą Parkinsona i ADHD. Objawy są często niespecyficzne. Łączy je pewien wspólny mianownik: utrata napędu życiowego. Osoba z niedoborem neuroprzekaźnika może odczuwać chroniczne zmęczenie, apatię, spadek motywacji i popędu seksualnego, lęk, problemy z koncentracją, a także doświadczać drżenia mięśni, sztywności czy niewyraźnej mowy⁷.

Jednak nadmiar dopaminy również nie wróży nic dobrego. Może występować przy zażywaniu substancji psychoaktywnych, w przebiegu niektórych nowotworów, a także w silnym stresie. Objawia się m.in. gonitwą myśli, zaburzeniami snu, trudnościami z koncentracją, urojeniami, halucynacjami, wzmożoną agresją i nadpobudliwością⁸.

Mózg to niezwykle precyzyjny instrument. Dopamina jest jednym z jego najbardziej czułych wskaźników.

Dopamina a adrenalina – neuroprzekaźniki w duecie

Dopamina i adrenalina pełnią różne funkcje, ale są ze sobą ściśle powiązane, chemicznie i funkcjonalnie. Należą do grupy katecholamin. Są syntetyzowane z tego samego aminokwasu – tyrozyny. W procesie biosyntezy tyrozyna przekształcana jest kolejno w L-dopę, dopaminę, noradrenalinę, a ostatecznie w adrenalinę⁹.

Dopamina działa głównie jako neuroprzekaźnik w ośrodkowym układzie nerwowym. Wpływa na nastrój, motywację i układ nagrody. Jest kluczowa dla odczuwania przyjemności i podejmowania działań zmierzających do osiągnięcia konkretnych celów. Adrenalina, znana również jako epinefryna, pełni rolę hormonu stresu. W sytuacjach zagrożenia jest szybko uwalniana z rdzenia nadnerczy do krwiobiegu, przygotowując organizm do reakcji „walcz lub uciekaj” poprzez zwiększenie tętna, rozszerzenie oskrzeli i mobilizację energii.

Choć dopamina i adrenalina różnią się funkcjami, ich współdziałanie jest niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Dopamina motywuje do działania, a adrenalina umożliwia szybką reakcję w sytuacjach stresowych.

Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:

• Histamina – co to jest i jakie są objawy nietolerancji?
• Derealizacja – co to jest, jakie są przyczyny i objawy?
• Co ma dużo białka, a mało tłuszczu?
• Co zrobić, gdy syn nie szanuje matki?
• Lista hobby dla dzieci, kobiet i mężczyzn

Przypisy

1. Constant craving: how digital media turned us all into dopamine addicts, „The Guardian”, https://www.theguardian.com/global/2021/aug/22/how-digital-media-turned-us-all-into-dopamine-addicts-and-what-we-can-do-to-break-the-cycle [dostęp: 03.06.2025].
2. Dopamina, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Dopamina [dostęp: 03.06.2025].
3. Dopamine: The pathway to pleasure, „The Harvard Health Publishing”, https://www.health.harvard.edu/mind-and-mood/dopamine-the-pathway-to-pleasure [dostęp: 03.06.2025].
4. lbid.
5. Understanding Drug Use and Addiction Drug Facts, National Institute on Drug Abuse, czerwiec 2018, https://nida.nih.gov/publications/drugfacts/understanding-drug-use-addiction [dostęp: 03.06.2025].
6. Parkinson’s disease, Mayo Clinic, 27.09.2024, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/parkinsons-disease/symptoms-causes/syc-20376055 [dostęp: 03.06.2025].
7. O. Dąbska, Dopamina i jej rola w organizmie, Diag.pl, 31.01.2024, https://diag.pl/pacjent/artykuly/dopamina-i-jej-rola-w-organizmie/ [dostęp: 03.06.2025].
8. lbid.
9. B. Khalil, A. Rosani, S. J. Warrington, Physiology, Catecholamines, National Library of Medicine, 11.12.2024, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507716/ [dostęp: 03.06.2025].

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.