Jeleń kanadyjski, wapiti (Cervus canadensis) to drugi co do wielkości przedstawiciel rodziny jeleniowatych, a także jedno z największych lądowych zwierząt na obszarach swojego naturalnego występowania – w Ameryce Północnej oraz Azji Środkowej i Wschodniej. Co ciekawe, angielskie słowo elk pierwotnie odnosiło się do łosia euroazjatyckiego (Alces alces), jednak osadnicy z Ameryki Północnej zaczęli używać go w odniesieniu do tego okazałego jelenia.
Nazwa wapiti pochodzi z języków rdzennych ludów Shawnee i Cree. Oznacza „biały zad”. To nawiązanie do charakterystycznej jasnej sierści wokół ogona. Wapiti potrafią unosić tę część futra, sygnalizując w ten sposób zaniepokojenie lub gotowość do ucieczki. Tę formę komunikacji obserwuje się również u innych przedstawicieli parzystokopytnych, takich jak widłorogi amerykańskie, czy owce kanadyjskie.
Wapiti zamieszkują skraje lasów i tereny otwarte. Żywią się głównie trawami i turzycami, ale również liśćmi, gałązkami i korą drzew. Samce imponują wielkimi, porośniętymi naczyniami krwionośnymi porożami. Zrzucają je każdego roku wraz z nadejściem cieplejszych dni. W okresie godowym samce angażują się w widowiskowe rytuały. Prezentują postawę godową, toczą pojedynki porożem i wydają donośne, przeciągłe dźwięki będące mieszanką jęków, gwizdów i ryków. Głosy te służą zarówno odstraszaniu rywali, jak i przyciąganiu samic.
Przez długi czas sądzono, że wapiti to podgatunek jelenia szlachetnego (Cervus elaphus). Badania mitochondrialnego DNA, rozpoczęte w 1998 roku, wykazały, jednak, że są to odrębne gatunki. Różnice morfologiczne, takie jak jaśniejsze poroże i szersza plama na zadzie, potwierdzają tę klasyfikację. Choć dziś jelenie kanadyjskie występują tylko w Ameryce Północnej oraz Azji, w czasach prehistorycznych zamieszkiwały całą Eurazję. Ich ślady odkryto nawet w Alpach i południowej Szwecji. Jeden z wymarłych podgatunków występował aż po Meksyk.
Wapiti z powodzeniem przystosowuje się do nowych środowisk. Został wprowadzony m.in. do Argentyny i Nowej Zelandii. Jednak jego obecność może stanowić zagrożenie dla lokalnych gatunków i równowagi ekosystemów. Jako przedstawiciel rzędu parzystokopytnych i krewny wołowatych, jest podatny na choroby zakaźne, które mogą przenosić się między nim a zwierzętami hodowlanymi. Próby zwalczania tych chorób za pomocą szczepień przyniosły dotychczas mieszane rezultaty.
Taksonomia
Pierwsi przedstawiciele rodzaju Cervus – a więc wczesne formy spokrewnione z wapiti lub ich możliwi przodkowie – pojawili się w zapisie kopalnym około 25 milionów lat temu, w oligocenie, na terenie Eurazji. W Ameryce Północnej ślady ich obecności zaczęły się pojawiać dopiero we wczesnym miocenie. Warto przy tym zaznaczyć, że słynny łoś olbrzymi, znany jako jeleń olbrzymi lub irlandzki (Megaloceros), nie należał do rodzaju Cervus. Był największym znanym przedstawicielem całej rodziny jeleniowatych (Cervidae), jaki zachował się w zapisie kopalnym.
Przez długi czas sądzono, że wapiti i jeleń szlachetny to jeden gatunek – Cervus elaphus – obejmujący kilkanaście podgatunków. Dopiero badania mitochondrialnego DNA, przeprowadzone w 2004 roku na szerokiej próbie osobników z różnych podgatunków jelenia i wapiti, wykazały wyraźne różnice genetyczne. Wyniki wskazują, że wapiti należy traktować jako odrębny gatunek – Cervus canadensis. Co więcej, dane genetyczne sugerują, że jelenie kanadyjskie są bliżej spokrewnione z jeleniami białowargimi (Cervus albirostris, jeleń Thorolda), a nawet z jeleniami sika (Cervus nippon), niż z jeleniami szlachetnymi.
Choć wapiti i jelenie szlachetne mogą krzyżować się w niewoli i wydają na świat płodne potomstwo, niesie za sobą poważne konsekwencje. Przykładem może być Nowa Zelandia, gdzie w Parku Narodowym Fiordland doszło do masowego krzyżowania się tych dwóch gatunków. W rezultacie niemal całkowicie zanikła tam populacja czystej krwi wapiti. Mimo podobieństw, jelenie kanadyjskie można odróżnić m.in. po jaśniejszym ubarwieniu poroża i szerszej, wyraźnie zaznaczonej plamie na zadzie.
Zachowanie jeleni kanadyjskich
Wapiti to jedne z najbardziej towarzyskich jeleniowatych. Latem potrafią tworzyć imponujące stada liczące nawet 400 osobników. Przez większą część roku dorosłe samce i samice żyją jednak w odrębnych grupach. Stada samic są liczniejsze. Byki tworzą niewielkie grupy lub wędrują samotnie. Młode samce czasem dołączają do starszych byków lub samic. Prawdziwe zbliżenie płci następuje jednak dopiero w okresie godowym, który rozpoczyna się pod koniec sierpnia.
W czasie rui samce demonstrują swoją siłę i dominację. Prezentują poroża i wydają charakterystyczne odgłosy. Jeśli takie pokazy nie wystarczają, dochodzi do starć – widowiskowych, ale i niebezpiecznych. Nierzadko kończą się one poważnymi obrażeniami.
Jednym z najbardziej niezwykłych zjawisk jest potężny, gwizdopodobny dźwięk wydawany przez byki wapiti. To donośne zawołanie służy przyciąganiu samic i odstraszaniu rywali. Mimo dużych rozmiarów zwierzęcia dźwięk ten osiąga zaskakująco wysoką częstotliwość – nawet do 4000 Hz. Powstaje dzięki przepuszczaniu powietrza przez głośnię i jamę nosową. Wapiti potrafią również wydawać niższe dźwięki (ok. 150 Hz) za pomocą krtani. Samice natomiast ostrzegają stado szczekliwym odgłosem alarmowym. Cielęta w sytuacji zagrożenia potrafią wydobyć z siebie przenikliwy, wysoki krzyk.
Dieta
Wapiti są przeżuwaczami. Oznacza to, że posiadają czterokomorowy żołądek, przystosowany do trawienia dużych ilości włóknistego pokarmu roślinnego. Przede wszystkim są trawożerne. Jednocześnie, podobnie jak inne jelenie, potrafią przeglądać roślinność, dostosowując swoją dietę do dostępnych źródeł.
Najczęściej żerują o świcie i zmierzchu. Pomiędzy posiłkami odpoczywają w osłoniętych miejscach, gdzie przeżuwają pokarm. Skład diety zmienia się wraz z porami roku. Przez dwanaście miesięcy spożywają rodzime trawy. Zimą chętnie zgryzają korę drzew. Latem sięgają po zioła i młode pędy. Dziennie spożywają średnio około 9 kilogramów roślinności. Szczególnie upodobały sobie młode pędy topoli osikowej, które pojawiają się wiosną.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Czy komary lecą do światła, czy do ciepła?
- Oczy pająka, czyli jak widzi pająk i ile ma oczu?
- Czy złoża ropy powstały w rezultacie potopu?
- Sahara, czyli największa pustynia na świecie – co o niej wiemy?
- Ewolucjonistyczne oszustwa
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Elk [dostęp: 28.03.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Jakub Fryš. CC BY-SA 4.0.


