Świstak amerykański, świszcz (Marmota monax) to gryzoń z rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae). Należy do grupy dużych, naziemnych świstaków. W odróżnieniu od większości przedstawicieli swojego rodzaju, które zasiedlają górskie i skaliste tereny, świstak amerykański zamieszkuje niziny. Spotkać go można przede wszystkim we wschodnich Stanach Zjednoczonych, w Kanadzie i na Alasce.
Nazwa naukowa Marmota monax została nadana gatunkowi w 1758 roku przez Karola Linneusza. Oparł się on na wcześniejszym opisie George’a Edwardsa z 1743 roku. Na tle innych świstaków, świszcz wyróżnia się nie tylko środowiskiem życia, ale także zachowaniami społecznymi. Choć świstaki uważane są za samotniki, niektóre populacje tworzą trwałe więzi między samcami a samicami. Mogą one utrzymywać się przez cały rok, a nawet na przestrzeni kilku lat.
Świstak amerykański odgrywa kluczową rolę w ekosystemach Ameryki Północnej. Intensywnie kopiąc nory wpływa korzystnie na strukturę gleby. Przyczynia się do tworzenia siedlisk dla innych organizmów. Jest zwierzęciem inteligentnym, zdolnym do tworzenia złożonych relacji i komunikacji – m.in. poprzez gwizdy ostrzegające przed zagrożeniem. Współpraca przy kopaniu nor oraz troska o potomstwo świadczą o jego rozwiniętych zachowaniach społecznych i zdolnościach adaptacyjnych.
Etymologia
Świstak amerykański znany jest pod wieloma potocznymi nazwami, w tym: woodchuck, chuck, groundpig, whistle-pig, whistler, thickwood badger, Canada marmot, monax, moonack, weenusk, red monk oraz land beaver. We wschodniej Kanadzie francuskojęzycznej popularna jest nazwa siffleux. Odnosi się ona do charakterystycznych gwizdów, jakimi świstaki ostrzegają przed niebezpieczeństwem. Określenie thickwood badger – dosłownie „borsuk z gęstego lasu” – powstało w północno-zachodnich regionach Ameryki Północnej, aby odróżnić świstaka od typowego borsuka. Z kolei monax (lub moonack) wywodzi się z języka algonkińskiego. Oznacza „kopacza”. Trafnie oddaje to zwyczaje tego gryzonia. Młode świstaki bywają nazywane chucklings.
Choć może się to wydawać intuicyjne, angielska nazwa woodchuck nie ma nic wspólnego ani z drewnem (wood), ani z rzucaniem (to chuck). Pochodzi od słowa wuchak, używanego prawdopodobnie w języku Narragansett – jednej z odmian algonkińskich. Podobieństwo brzmieniowe doprowadziło do powstania jednego z najsłynniejszych angielskich łamańców językowych:
How much wood would a woodchuck chuck
if a woodchuck could chuck wood?
A woodchuck would chuck all the wood he could
if a woodchuck could chuck wood!
Czyli:
Ile drewna by przerzucił świstak,
gdyby świstak mógł przerzucać drewno?
Świstak przerzuciłby tyle drewna, ile by zdołał,
gdyby tylko mógł przerzucać drewno!
Opis świstaka amerykańskiego
Świstak amerykański jest największym przedstawicielem rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae) w swoim zasięgu geograficznym – z wyjątkiem Kolumbii Brytyjskiej, gdzie występuje również nieco większy świstak siwy (hoary marmot). Dorosłe osobniki mierzą od 41,8 do 68,5 cm długości. Od 9,5 do 18,7 cm przypada na ogon. Masa ciała dorosłych świstaków waha się zazwyczaj od 2 do 6,3 kg.
Samce są nieznacznie większe od samic. U wszystkich świszczy obserwuje się wyraźne wahania masy ciała w zależności od pory roku. Jesienią, w okresie intensywnego żerowania przed hibernacją, są znacznie cięższe niż wiosną po przebudzeniu. Roczna średnia masa samców wynosi około 3,83 kg. Wiosenno-letnie wahania sięgają od 3,1 do 5,07 kg. Samice ważą średnio 3,53 kg. Ich masa zmienia się sezonowo od 3,08 do 4,8 kg. Zwierzęta zwiększają wagę w ciągu pierwszych dwóch–trzech lat życia. Następnie masa się stabilizuje.
Świstaki mają cztery siekacze. Rosną one w tempie około 1,5 mm tygodniowo – mniej więcej tyle samo ściera się w wyniku intensywnego użytkowania. W odróżnieniu od wielu innych gryzoni, ich siekacze są białe lub koloru kości słoniowej. Ciało świszcza przystosowane jest do kopania. Krępe, silne nogi i szerokie, długie pazury umożliwiają sprawne drążenie nor. Ogon jest znacznie krótszy niż u większości wiewiórkowatych. Stanowi tylko około jednej czwartej długości ciała.
Występowanie i siedlisko
W przeciwieństwie do większości świstaków zasiedlających góry i tereny skaliste, świstak amerykański preferuje środowiska nizinne. Jego zasięg geograficzny jest bardzo szeroki. Obejmuje wschodnią część Stanów Zjednoczonych, niemal całą Kanadę i sięga aż po Alaskę.
Najchętniej zasiedla otwarte tereny i obrzeża lasów. Rzadko oddala się od wejścia do swojej nory. Spotkać go można w małych zagajnikach, lasach niskiego położenia, na polach, pastwiskach oraz wzdłuż żywopłotów. Świszcze kopią nory w dobrze przepuszczalnej glebie. Zazwyczaj mają oddzielne schronienia letnie i zimowe. Co ciekawe, działalność człowieka przyczyniła się do rozprzestrzenienia się gatunku i jego liczebnego sukcesu.
Świstak amerykański – zachowanie
Choć świstak amerykański sprawia wrażenie powolnego i ociężałego, potrafi zaskoczyć sprawnością. Umie pływać. W razie zagrożenia potrafi także wspiąć się na drzewo, by zyskać lepszy punkt obserwacyjny lub uciec przed drapieżnikiem. Gdy wyczuje niebezpieczeństwo, najchętniej chowa się do swojej nory. Jeśli jednak wróg wedrze się do środka, potrafi zaciekle się bronić. Używa ostrych siekaczy i silnych pazurów.
Zachowania społeczne tego gatunku są wciąż słabo poznane. Wiadomo jednak, że świszcze są zwierzętami terytorialnymi. Wykazują agresję wobec siebie nawzajem, zwłaszcza w okresie ustalania hierarchii. Poza norą są bardzo czujne. Często można zauważyć nieruchome osobniki stojące na tylnych łapach i obserwujące otoczenie. W razie alarmu wydają głośny, przenikliwy gwizd, którym ostrzegają resztę kolonii. Stąd pochodzi jedna z potocznych nazw: whistle-pig.
Poza gwizdaniem świstaki wydają też inne dźwięki, m.in. piski (podczas walki, w sytuacji bólu lub gdy zostaną schwytane przez drapieżnika), niskie szczeknięcia oraz charakterystyczny dźwięk zgrzytania zębami. Sporadycznie zaobserwowano też u nich zabawy przypominające zapasy na tylnych łapach. Tego typu interakcje zdarzają się jednak niezwykle rzadko. Może to wynikać z niskiej tolerancji osobników wobec siebie lub po prostu z fizycznego dystansu między norami.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Groundhog [dostęp: 12.10.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
