Sahara, czyli największa pustynia na świecie – co o niej wiemy?

Sahara to bodaj najbardziej znana pustynia na Ziemi. Większości ludzi kojarzy się z rozległym, pokrytym piaskiem terenem, na którym  w ciągu dnia panują ekstremalnie wysokie temperatury. Saharę powszechnie uważa się za największy obszar pustynny na świecie. Faktycznie, wśród gorących pustyń piaskowych nie ma ona sobie równych we wspomnianym rankingu. Czy jednak faktycznie jest ona największą pustynią na całej kuli ziemskiej? Co jeszcze warto wiedzieć na temat Sahary?

Pustynia – co to takiego?

Przy definiowaniu pojęcia pustynia zazwyczaj bierze się pod uwagę dwa aspekty. W ujęciu biologicznym za pustynię uważa się bowiem teren pozbawiony zwartej szaty roślinnej. Na tego typu obszarach występuje jedynie nieliczna, zgrupowana w kępki roślinność, zwykle w postaci sukulentów i suchorośli. W sumie pokrywa ona nie więcej niż 10% powierzchni pustyni. W ujęciu klimatycznym natomiast pustynią nazywa się teren, na którym regularnie notuje się wyjątkowo skąpe opady atmosferyczne. Zazwyczaj nie przekraczają one 100 mm rocznie. Z reguły w wielu tego typu miejscach deszcz albo śnieg występują jedynie raz na kilka lat. To powoduje, że na pustyniach nie ma stałej sieci rzecznej. Można tam spotkać jedynie rzeki okresowe i epizodyczne¹.

Pustynie mogą różnić się między sobą ze względu na sposób powstania oraz budulec. Biorąc pod uwagę pierwsze kryterium, wyodrębnia się tereny pustynne:

• zwrotnikowe – zlokalizowane na obszarach znajdujących się pod wpływem klimatu zwrotnikowego, zalicza się do nich m.in. Saharę;
• nadbrzeżne – ukształtowane na skutek działania zimnych prądów morskich (np. Atakama, Namib);
• polarne – występują na obszarach znajdujących się pod wpływem klimatu polarnego (np. Antarktyda, Arktyka);
• strefy umiarkowanej – powstałe w cieniu opadowym gór (np. Gobi)².

Ze względu na materiał budujący wydziela się natomiast pustynie:

• piaszczyste (np. Sahara, Atakama);
• kamieniste (występujące np. w Górach Skalistych);
• żwirowe (niektóre pustynie Australii);
• ilaste (zlokalizowane na Wyżynie Irańskiej);
• słone (Salar de Uyuni w Boliwii);
• lodowe (Antarktyda, Arktyka)³.

W sumie tereny pustynne zajmują powierzchnię około 1/3 lądu na Ziemi⁴.

Największa pustynia na świecie – czy to rzeczywiście Sahara?

Powierzchnia zlokalizowanej w północnej Afryce Sahary wynosi ok 9,2 mln km kwadratowych. Rozciąga się ona na terenie od Morza Czerwonego na wschodzie do Oceanu Atlantyckiego na zachodzie. Od północy sąsiaduje natomiast z górami Atlas i wybrzeżem Morza Śródziemnego. Obszar znajdujący się na południe od Sahary nosi nazwę Afryki Subsaharyjskiej. Sahara zajmuje terytoria 11 państw. Są to kolejno: Sudan, Czad, Niger, Mali, Mauretania, Sahara Zachodnia, Egipt, Libia, Tunezja, Algieria i Maroko⁵.

Sahara obejmuje zatem rozległy teren. Nie jest ona jednak największą pustynią na świecie. W tym aspekcie ustępuje ona bowiem dwóm pustyniom lodowym, znajdującym się w południowej i północnej strefie podbiegunowej. Mowa tutaj oczywiście o Antarktydzie mającej 14,2 mln km kwadratowych powierzchni oraz Arktyce, której wielkość szacuje się na 13,9 mln km kwadratowych⁶.

Sahara – warunki klimatyczne

Klimat Sahary jest wyjątkowo nieprzyjazny do życia. Występują tutaj duże wahania temperatury. Za dnia często dochodzi ona do poziomu 50 stopni Celsjusza. Nocą natomiast niejednokrotnie spada poniżej 0 stopni. Opady deszczu na pustyni obserwuje się niezwykle rzadko. Zwykle pojawiają się one na obszarach granicznych⁷. Śnieg na Saharze uznawany jest za anomalię pogodową. Niemniej jednak tylko na przestrzeni ostatniej dekady jego opady zanotowano aż czterokrotnie. Miało to miejsce w 2016, 2018, 2021 i 2022 roku. Na ten stan rzeczy wpływa przede wszystkim postępujące w ostatnich latach globalne ocieplenie⁸.

Saharyjska flora i fauna

Sahara na pierwszy rzut oka sprawia wrażenie jałowego, zupełnie pozbawionego życia terenu. Faktycznie, występujące tam szaroziemy ze względu na słabo rozwiniętą warstwę próchniczą (lub jej całkowity brak) nie sprzyjają powstawaniu bujnej roślinności. Centralna część pustyni pozbawiona jest właściwie jakiejkolwiek szaty roślinnej. W północnych rejonach Sahary można jednak zaobserwować rozsiane tu i ówdzie pistacje, tamaryszki, oleandry oraz dzikie oliwki. Południowa część pustyni to natomiast królestwo akacji. Najbujniejszą roślinność widuje się w pobliżu oaz oraz w dolinach wyschniętych rzek. Obszary te porastają głównie topole⁹.

Rośliny występujące na Saharze są doskonale przystosowane do życia na pustyni. Zwykle wyróżnia je wysoka odporność na duże wahania temperatur za dnia i w nocy. Oszczędnie gospodarują także wodą. Okazy porastające kamienie czerpią ten życiodajny płyn ze szczelin skalnych. Ciekawy mechanizm przetrwania w ekstremalnie trudnych pustynnych warunkach wykształciły też róże jerychońskie. W czasie suszy zwijają się one w kulkę i odrywają się od podłoża. W tej formie przemierzają wiele kilometrów, popychane silnymi podmuchami wiatru. Jeśli w którymś miejscu natrafią na sprzyjające warunki do życia, wówczas na nowo zakwitają¹⁰.

Saharę zamieszkują także nieliczne gatunki zwierząt. Na najgorętszych i najbardziej suchych terenach spotyka się głównie węże oraz skorpiony. W miejscach, gdzie panują bardziej przyjazne warunki do życia, nierzadko można jednak natknąć się także na fenki, warany pustynne, a także wielbłądy, antylopy i gazele¹¹.

Czy na Saharze żyją ludzie?

Panujące na Saharze ekstremalnie trudne warunki klimatyczne skutecznie zniechęcają ludzi do osiedlania się na tych terenach. Gęstość zaludnienia na tych obszarach jest bardzo niska i wynosi około 1 osoby na km kwadratowy. W praktyce większość pustyni pozostaje całkowicie niezamieszkana. Nieliczne wioski znajdują się jedynie w pobliżu oaz oraz na terenach granicznych. W tych osadach żyją głównie członkowie pasterskiego plemienia Tuaregów. Lud ten od wieków prowadzi koczowniczy tryb życia, przemierzając wraz ze swymi stadami owiec, kóz i wielbłądów rozległe obszary pustyni w poszukiwaniu wody i pastwisk. Obecnie coraz więcej Tuaregów pozostaje jednak w jednym miejscu przez całe życie. Wszystkie niezbędne do życia towary dostarczane są im do ich wiosek samochodami ciężarowymi¹².

Przeszłość i przyszłość Sahary

Na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat na Saharze przeprowadzono szereg badań geologicznych. Na ich podstawie naukowcy doszli do wniosku, że klimat tego obszaru prawdopodobnie raz na kilkadziesiąt tysięcy lat ulega diametralnemu przeobrażeniu. Według nich przypuszczalnie zatem Sahara na zmianę staje się suchym terenem pustynnym oraz żyzną, tętniącą życiem sawanną. W Księdze Izajasza czytamy: Niech się rozweseli pustynia i spieczona ziemia; niech się rozraduje i zakwitnie step! (Iz 35, 1).

Naukowcy uznają, że około 10 tys. lat temu na terenie Sahary znajdowało się ogromne, zajmujące mniej więcej 30 tys. km kwadratowych jezioro, do którego wodę doprowadzało kilka dużych rzek. Zmiany klimatyczne spowodowały całkowite wysuszenie i zanik wspomnianych akwenów. Warto mieć jednak świadomość, że to właśnie pod piaskami Sahary znajduje się największy zbiornik wód podziemnych. Rozciąga się on pod terenami czterech państw: Sudanu, Czadu, Egiptu i Libii¹³.

O następujących na Saharze drastycznych zmianach klimatu świadczą też prawdopodobnie odkryte na początku XX w. liczne monumenty, zlokalizowane obecnie w najbardziej nieprzyjaznych zakątkach pustyni¹⁴. W podobny sposób o prawdziwości biblijnego potopu mogą dowodzić skamieniałości drzew i zwierząt, pokrywające znajdującą się na terenie USA pustynię Pstrą.

Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:

• Największy ssak na świecie – płetwal błękitny
• Ile pająk ma nóg? Zwierzęta, które kryją wiele tajemnic
• Grzbietoród amerykański
• Grzechotnik rogaty
• Sychem, Samaria i Bet-Szean – archeologia potwierdza biblijne sprawozdania

Przypisy

1. Czym charakteryzują się pustynie i półpustynie?, National Geographic, 08.11.2021, https://www.national-geographic.pl/przyroda/pustynie-i-polpustynie-wystepowanie-zwierzeta-i-roslinnosc/, dostęp: 09.05.2025.
2. Pustynia, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Pustynia, dostęp: 09.05.2025.
3. Tamże.
4. A. Górska, Top 10. Największe pustynie świata. Sahara dopiero na trzecim miejscu!, RAINBOW, 11.02.2025, https://r.pl/blog/najwieksze-pustynie-na-ziemi, dostęp: 09.05.2025.
5. Sahara, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Sahara, dostęp: 09.05.2025.
6. A. Górska, Top 10. Największe…, dz. cyt.
7. 30 upalnych ciekawostek o Saharze, PODRÓŻ TRWA, https://podroztrwa.pl/sahara/ dostęp: 09.05.2025.
8. Śnieg na Saharze to nic nowego. Biały puch prószy na pustyni coraz częściej, National Geographic, 07.06.2023, https://www.national-geographic.pl/przyroda/na-saharze-spadl-snieg-czwarty-raz-w-ciagu-przeszlo-40-lat/, dostęp: 09.05.2025.
9. Sahara, Wikipedia, dz. cyt.
10. 30 upalnych ciekawostek…, dz. cyt.
11. Sahara, Wikipedia, dz. cyt.
12. Tamże.
13. 30 upalnych ciekawostek…, dz. cyt.
14. Tamże.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.