Gołąb wędrowny (Ectopistes migratorius) był gatunkiem endemicznym dla Ameryki Północnej. Jego nazwa wywodzi się z francuskiego słowa passager, oznaczającego „przechodzący”. Nawiązuje to do jego niezwykle mobilnego trybu życia. Niegdyś najliczniejszy gatunek ptaka na kontynencie, liczący nawet do 5 miliardów osobników. Został całkowicie wytępiony przez człowieka.
Gołąb wędrowny był wyraźnie dymorficzny płciowo. Samce mierzyły od 39 do 41 cm długości. Charakteryzowały się szarym upierzeniem na grzbiecie, jaśniejszymi spodnimi partiami ciała oraz metalicznymi, brązowymi refleksami na szyi. Na skrzydłach widoczne były czarne plamki. Samice były nieco mniejsze (38–40 cm). Ich upierzenie miało bardziej matowy, brązowy odcień. Młode osobniki przypominały samice. Nie posiadały jednak charakterystycznego połysku.
Gatunek zamieszkiwał głównie lasy liściaste wschodniej części Ameryki Północnej. Jego obecność notowano jednak również w innych rejonach kontynentu. Największe kolonie lęgowe znajdowały się wokół Wielkich Jezior. Gołębie wędrowne przemieszczały się w ogromnych stadach, poszukując pożywienia, schronienia i dogodnych miejsc do rozrodu. Były niezwykle szybkie. Potrafiły osiągać prędkość do 100 km/h. Ich dieta składała się głównie z bukwi, żołędzi oraz innych owoców leśnych, a także owadów.
Pierwotnie ptaki były łowione przez rdzennych mieszkańców Ameryki. W XIX wieku mięso gołębia wędrownego stało się tanim i łatwo dostępnym źródłem pożywienia. Doprowadziło to do masowych polowań. Zabójczy okazał się także postępujący wyręb lasów, który niszczył naturalne siedliska gatunku.
Liczebność populacji zaczęła spadać już na początku XIX wieku. Tempo wymierania gwałtownie przyspieszyło po 1870 roku. Ostatni dziko żyjący osobnik został zastrzelony w 1900 roku w stanie Ohio. Ostatnie ptaki trzymane w niewoli zginęły w ciągu kolejnych kilkunastu lat. 1 września 1914 roku w ogrodzie zoologicznym w Cincinnati padła Martha – ostatni znany przedstawiciel gatunku.
Taksonomia
Szwedzki przyrodnik Carl Linneusz w 1758 roku w swoim dziele Systema Naturae nadał zarówno gołębiowi wędrownemu (Ectopistes migratorius), jak i gołębiowi długosternemu (Zenaida macroura) tę samą nazwę binominalną – Columba macroura. Wydaje się, że traktował on te dwa gatunki jako tożsame.
Jeden z opisów, na których bazował Linneusz, pochodził z dzieła Natural History of Carolina, Florida and the Bahama Islands (1731–1743) autorstwa Marka Catesby’ego. Catesby używał nazwy Palumbus migratorius dla gołębia wędrownego. Do opisu dołączył pierwszą opublikowaną ilustrację gatunku. Drugim źródłem była publikacja George’a Edwardsa z 1743 roku. Columba macroura odnosiła się do gołębia długosternego. Nic nie wskazuje na to, by Linneusz widział osobiście jakiekolwiek okazy tych ptaków. Jego klasyfikacja opierała się wyłącznie na wcześniejszych opisach i ilustracjach.
W 1766 roku, w kolejnej edycji Systema Naturae, Linneusz skorygował nazewnictwo. Gołąb wędrowny otrzymał nazwę Columba migratoria, a gołąb długosterny Columba carolinensis. W tym samym wydaniu pojawiła się także nazwa Columba canadensis, oparta na wcześniejszym opisie Mathurina Jacques’a Brissona.
W 1827 roku William Swainson przydzielił gołębia wędrownego do nowego, monotypowego rodzaju Ectopistes. Późniejsze próby zmiany nomenklatury przez różnych badaczy, m.in. Outrama Bangsa w 1906 roku czy Harry’ego C. Oberholsera w 1918 roku, spowodowały zamieszanie w priorytecie nazw. W 1952 roku Francis Hemming zwrócił się do Międzynarodowej Komisji Nomenklatury Zoologicznej (ICZN) o uporządkowanie nazewnictwa. Ostatecznie w 1955 roku komisja potwierdziła obowiązujące nazwy – Zenaida macroura dla gołębia długosternego i Ectopistes migratorius dla gołębia wędrownego.
Etymologia gołębia wędrownego
Nazwa naukowa gołębia wędrownego, Ectopistes migratorius, dosłownie oznacza „migracyjnego wędrowca”. Łacińska nazwa rodzajowa Ectopistes znaczy „przemieszczać się”. Epitet gatunkowy migratorius podkreśla wędrowny tryb życia ptaka.
W języku angielskim ptak był znany jako passenger pigeon. Nazwa wywodzi się z francuskiego słowa passager. Oznacza coś przelotnego, przemijającego. Nazwa ta była stosowana zamiennie z określeniem wild pigeon („dziki gołąb”). W XVIII wieku w Nowej Francji (dzisiejsza Kanada) gatunek nazywano tourte, co w Europie francuskojęzycznej przyjmowało formę tourtre. Współcześnie w języku francuskim występują nazwy tourte voyageuse oraz pigeon migrateur.
Gołąb wędrowny miał wiele nazw w językach rdzennych ludów Ameryki Północnej. W języku Lenape określano go jako amimi, a u Odżibwe jako omiimii. W języku Kaskaskia Illinois brzmiał mimia, a w języku Mohawk – ori’te. Choctawowie nazywali go putchee nashoba. Oznaczało to „zaginiony gołąb”.
Dla Seneków ptak był znany jako jahgowa. Wódz Simon Pokagon z plemienia Potawatomi podkreślał, że jego lud określał gołębia jako O-me-me-wog. Europejczycy nie przejęli jednak tych nazw, a to dlatego, że ptak przypominał im ich własne, udomowione gołębie. Nazywali go „dzikim gołębiem”. Analogicznie do tego, jak rdzennych mieszkańców Ameryki określali mianem „dzikich ludzi”.
Opis
Gołąb wędrowny był ptakiem średniej wielkości. Osiągał długość ciała od 39 do 42 cm. Samice były nieco mniejsze od samców. Rozpiętość skrzydeł mieściła się w przedziale 175–215 mm. Długość ogona wynosiła od 175 do 210 mm, a dziób mierzył od 15 do 18 mm. Skok miał długość 25–28 mm.
Samce wyróżniały się szaroniebieskim ubarwieniem głowy i grzbietu, z czarnymi pasami na zgięciu skrzydeł i pokrywach skrzydłowych. Na gardle widoczna była subtelna różowa opalizacja. Tylna część szyi połyskiwała odcieniami brązu, zieleni i fioletu. Piersi miały jasnoróżowy kolor. Stopniowo przechodził on w biel na dolnej części brzucha. Oczy były jasnoczerwone. Dziób był czarny, a nogi i stopy – intensywnie czerwone.
Samice miały bardziej stonowane barwy. Ich głowa i grzbiet były szarobrązowe. Pierś miała lekki cynamonowy nalot. Matowe ubarwienie samic odróżniało je od intensywniej wybarwionych samców. Jest to typową cechą dymorfizmu płciowego u wielu gatunków ptaków.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Głowacz białopłetwy – głowacz pospolity
- Głuszec (zwyczajny)
- Czy nietoperze widzą w dzień, czy w nocy, czy też może są ślepe?
- Melisa lekarska
- Tylko jedna epoka lodowcowa?
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Passenger_pigeon [dostęp: 20.03.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Cephas. Licencja: CC BY-SA 3.0.
