Głowacz białopłetwy, głowacz pospolity (Cottus gobio) to niewielka ryba słodkowodna szeroko rozpowszechniona w Europie, głównie w rzekach. Należy do rodziny głowaczowatych (Cottidae), – skorpenokształtnych ryb dennych, przystosowanych do życia w zimnych i wartkich wodach. W różnych regionach bywa określana jako głowacz pospolity, głowacz rzeczny, a także „kciuk młynarza” (miller’s thumb).Nawiązuje to do charakterystycznego kształtu jej głowy.
Głowacz białopłetwy zamieszkuje głównie zimne, czyste i szybko płynące strumienie oraz średniej wielkości rzeki. Ukrywa się między kamieniami i żwirowym dnem. Występuje także na żwirowych brzegach zimnych jezior. Odporność na lekko zasoloną wodę pozwala mu przetrwać w rozcieńczonych wodach słonawych północnej części Morza Bałtyckiego.
Opis
Głowacz białopłetwy osiąga zazwyczaj od 10 do 15 cm długości. Niektóre osobniki mogą dorastać nawet do 18 cm. Ciało jest krępe, grzbietobrzusznie spłaszczone i zwęża się ku tyłowi. Charakterystyczną cechą gatunku jest brak łusek. Skóra pozostaje naga. Głowa jest szeroka i duża, z końcowo położonym otworem gębowym oraz wysoko osadzonymi oczami. Ułatwia mu to adaptację do życia przy dnie.
Ryba posiada dwie płetwy grzbietowe. Pierwsza jest mniejsza, a druga dłuższa. Płetwy piersiowe są szerokie. Pomaga mu to w stabilizacji w nurcie rzek. Pęcherz pławny gatunku jest szczątkowy, przez co ryba porusza się głównie skokami, opierając się na płetwach piersiowych.
Ubarwienie głowacza pospolitego jest zmienne. Zależy od środowiska, w którym przebywa. Osobniki żyjące na jasnym podłożu mają ciało brązowawe, a te zamieszkujące ciemniejsze dna mogą być niemal czarne. Na wszystkich płetwach, z wyjątkiem brzusznych, występują charakterystyczne ciemne paski. Płetwy brzuszne pozostają białe. Nie posiadają prążkowania.
Tryb życia i odżywianie głowacza białopłetwego
Głowacz białopłetwy jest drapieżnikiem żerującym przy dnie. Poluje na drobne organizmy wodne. Jego dieta składa się głównie z bentosowych owadów, skorupiaków oraz innych drobnych bezkręgowców. Budowa ciała i ubarwienie pozwalają mu doskonale kamuflować się wśród kamieni i żwiru. Dzięki temu może skutecznie atakować zdobycz.
Rozród
Okres tarła przypada na wiosnę. Samiec głowacza pospolitego wykazuje instynkt opiekuńczy. Wykopuje niewielkie zagłębienie w podłożu, do którego samice składają jaja. W jednym gnieździe może znaleźć się ikra od kilku samic. Po złożeniu jaj samiec pozostaje na straży gniazda. Chroni je przed drapieżnikami i dba o odpowiednie natlenienie wody. Okres inkubacji trwa około miesiąca. Po tym czasie z jaj wylęgają się larwy, które przez pewien czas pozostają w pobliżu schronienia. Następnie rozpoczynają samodzielne życie.
Zasięg występowania i zróżnicowanie gatunkowe
Głowacz białopłetwy jest szeroko rozpowszechniony na większości obszaru Europy, w tym w Wielkiej Brytanii. Nie występuje jednak na południowych półwyspach kontynentu ani w północnej Skandynawii. Przez długi czas traktowano go jako jednolity takson. Badania morfologiczne i genetyczne wykazały jednak istnienie wyraźnie różniących się podjednostek. Wiele z nich już wcześniej opisywano jako odrębne podgatunki lub gatunki, ale w praktyce nadal często klasyfikowano je jako Cottus gobio.
W 2005 roku zespół Freyhoffa zaproponował podział głowacza pospolitego na czternaście odrębnych gatunków. Sześć z nich było już wcześniej znanych, a osiem zostało opisanych i nazwanych na nowo. Wśród nich znajdują się:
- Cottus aturi – Francja (dorzecze Adour);
- Cottus duranii – Francja (górne dorzecza Dordogne, Loary);
- Cottus gobio sensu stricto – Niemcy, Szwecja, Europa Środkowa;
- Cottus haemusi – Bułgaria (Beli Vit, dorzecze Dunaju);
- Cottus hispaniolensis – Francja, Hiszpania (Garonna);
- Cottus koshewnikowi – północno-wschodnia Europa;
- Cottus metae – dorzecze Dunaju (Sawa);
- Cottus microstomus – Europa Środkowo-Wschodnia (Polska, Słowacja, Ukraina);
- Cottus perifretum – Wielka Brytania, Holandia, Niemcy, Francja;
- Cottus petiti – Francja (Lez);
- Cottus rhenanus – Holandia, Niemcy;
- Cottus rondeleti – Francja (Hérault);
- Cottus scaturigo – Włochy (Triest, lokalnie);
- Cottus transsilvaniae – Rumunia (Argeș, dorzecze Dunaju).
Dodatkowo pojawiła się informacja o Cottus ferrugineus, który miałby występować we Włoszech i na Bałkanach. Jego status taksonomiczny uznaje się jednak za niepewny.
W Wielkiej Brytanii głowacz pospolity znany jest jako Cottus perifretum. W praktyce, zwłaszcza w dokumentach instytucji zajmujących się ochroną przyrody, wciąż jednak powszechnie stosuje się nazwę Cottus gobio.
Głowacz białopłetwy – ekologia
Głowacz białopłetwy jest aktywny głównie o zmierzchu, kiedy wyrusza na żer. Jego dieta składa się przede wszystkim z bezkręgowców, głównie owadów wodnych oraz skorupiaków. Wyszukuje ich wśród kamieni i żwiru na dnie.
Wbrew często powielanym w literaturze opiniom, ikra i larwy innych ryb nie stanowią podstawowego pożywienia głowacza pospolitego. Takie zachowania częściej obserwuje się u głowacza pręgopłetwego (Cottus poecilopus). Może to prowadzić do błędnych interpretacji dotyczących diety obu gatunków.
Status ochronny
Głowacz białopłetwy jest uznawany za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) w skali europejskiej. Jego populacja w wielu regionach ulega jednak stopniowemu spadkowi. Z tego względu został uwzględniony w Dyrektywie Siedliskowej Unii Europejskiej. Państwa członkowskie zostały zobowiązane do ochrony jego siedlisk.
W Polsce głowacz pospolity jest objęty częściową ochroną gatunkową. Ponadto został wpisany do Polskiej czerwonej księgi zwierząt w kategorii NT (Near Threatened). Oznacza to, że w przyszłości może być zagrożony, jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie działania ochronne. Główne zagrożenia dla tego gatunku to degradacja siedlisk, zanieczyszczenie wód oraz regulacja rzek. Wszystko to prowadzi do zaniku naturalnych tarlisk i schronień.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Dzięcioł białogrzbiety
- Gęś tybetańska – gęś indyjska
- Sikorki – rodzaje, które warto znać i obserwować
- Kozieradka pospolita
- Ekspansja dna oceanicznego spowalnia – o czym to świadczy?
Źródło
1.https://en.wikipedia.org/wiki/European_bullhead [dostęp: 16.03.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
