Gryziel stepowy (Atypus muralis) to przedstawiciel pajęczaków z rodziny Atypidae. Występuje od Europy Środkowej po Turkmenistan. Wykazuje duże podobieństwo do gryziela tapetnika. Różni się jednak od niego budową kądziołków przędnych – tylne składają się z czterech segmentów, a nie trzech. Pająki te konstruują charakterystyczne rurkowate nory, które mogą osiągać głębokość nawet 1 metra. Gryziel stepowy jest jednym z mniejszych przedstawicieli rodzaju Atypus w Europie. Samce osiągają długość 9–10 mm. Samice dorastają do 12–20 mm.
Ekologia
Gryziel stepowy preferuje nasłonecznione, skąpo porośnięte, strome zbocza. Jest gatunkiem ciepłolubnym. Zamieszkuje suche, otwarte siedliska kserotermiczne, zwłaszcza stepy. Żyje w koloniach liczących od kilkudziesięciu do nawet kilku milionów osobników. Każdy pająk zajmuje własną norę o długości od 10 do 80 cm, z częścią łowną mierzącą 8–25 cm i mającą około 1 cm średnicy.
Gryziel stepowy jest drapieżnikiem. Poluje wchodząc do części łownej podziemnej nory, której wnętrze jest wyłożone oprzędem. Tam czatuje na ofiary. Żywi się owadami oraz niewielkimi bezkręgowcami, takimi jak dwuparce i pareczniki, a rzadziej ślimaki. Kiedy ofiara nadepnie na oprzęd, pająk błyskawicznie ją chwyta. Wciąga do nory i pożera. Następnie naprawia uszkodzoną pułapkę.
Zasięg występowania gryziela stepowego
Gryziel stepowy występuje w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej oraz w Azji. Jego północna granica zasięgu przebiega przez Polskę, Niemcy i Ukrainę. Wynika to z preferencji gatunku do zasiedlania terenów stepowych. W Polsce najczęściej spotykany jest na południowym wschodzie. Odnotowano jednak również izolowane populacje na północy kraju.
Styl życia
Gryziel stepowy jest gatunkiem kolonijnym. Czasami współwystępuje z innymi przedstawicielami rodzaju Atypus. Przykładem jest Południowy Tyrol, gdzie można spotkać Atypus affinis, Atypus piceus i Atypus muralis na tych samych stanowiskach. Charakterystyczną cechą gryziela stepowego jest zdolność do budowania głębokich rurkowatych norek, które mogą sięgać niemal metra w głąb ziemi. W porównaniu do Atypus piceus i Atypus affinis, gatunek wykazuje większą agresję. Toksyczność jego jadu pozostaje słabo poznana.
Gryziel stepowy – opis
Ciało gryziela stepowego składa się z dwóch głównych części: głowotułowia i odwłoka. Głowotułów, potocznie nazywany karapaksem, zbudowany jest z sześciu segmentów. Pająk porusza się na ośmiu nogach krocznych. Posiada również parę nogogłaszczek oraz masywne szczękoczułki. Służą one do chwytania i zabijania ofiar. Szczękoczułki są wyjątkowo duże. Mierzą około 5 mm. Stanowi to niemal połowę długości ciała pająka – wynoszącej 9–10 mm. Na ich szczytach znajdują się długie kolce jadowe.
Gatunek wykazuje dymorfizm płciowy. Samice są znacznie większe od samców. Mogą osiągać nawet 20 mm długości. Różnice między płciami widoczne są także w budowie nogogłaszczek. U samic zakończone są pazurkami, a u samców pełnią funkcję narządu kopulacyjnego.
Na końcu ciała gryziela stepowego znajduje się sześć kądziołków przędnych. Umożliwiają one wytwarzanie oprzędu. Charakterystyczną cechą gatunku jest ich czterosegmentowa budowa. Ciało pająka ma ciemnobrązową, niemal czarną barwę. Głowotułów może być czerwonobrązowy, a kły jadowe – czerwone. Jak u większości pająków, na karapaksie znajduje się osiem oczu.
Siedlisko
Gryziel stepowy to gatunek ciepłolubny. Jego naturalnym środowiskiem są stepy. Preferuje otwarte przestrzenie oraz ciepłe murawy na południowych stokach górskich. Tryb życia pająka związany jest z wykopywaniem głębokich norek. Determinuje to specyficzne wymagania siedliskowe. Podłoże musi być odpowiednio luźne i przepuszczalne. Najczęściej wybiera tereny piaszczyste, żwirowe, gliniaste lub lessowe.
Ekologia
Gryziel stepowy tworzy kolonie liczące od kilkudziesięciu do nawet milionów osobników. Każdy pająk samodzielnie wykopuje głęboką norę, która może sięgać nawet 80 cm. Wnętrze kryjówki wyściela przędzą. Umożliwia mu to bierne polowanie. Ofiara, wchodząc do części łownej nory, zaplątuje się w oprzęd, a pająk błyskawicznie ją unieszkodliwia. Używa w tym celu kolców jadowych. Następnie wyciąga ofiarę z sieci i pożera. Część łowna nory znajduje się tuż pod powierzchnią ziemi. Jest dobrze zamaskowana. Może być przykryta warstwą gleby, ściółki lub ukryta wśród roślinności. Dieta gryziela obejmuje owady, wije, a czasami także ślimaki.
Okres godowy przypada na czerwiec i lipiec. W tym czasie samce wędrują w poszukiwaniu samic. Wchodzą do ich norek, gdzie dochodzi do kopulacji. Jesienią samica składa od 35 do 440 jaj. Zamyka je w kokonie. Po około dwóch tygodniach wylęgają się młode, które pozostają w norze aż do wiosny. Następnie, korzystając z cienkich nici przędzy, przenoszonych przez wiatr, rozprzestrzeniają się na nowe tereny. Młode osiągają dojrzałość płciową po trzech latach.
Samice mogą dożywać nawet dziesięciu lat. Przez całe życie pozostają w jednej norze. Samce prawdopodobnie giną krótko po kopulacji. Nie zaobserwowano ich bowiem w starszym wieku.
Gatunek jest zagrożony przez działalność człowieka, zwłaszcza przez niszczenie i przekształcanie muraw kserotermicznych, które stanowią jego główne siedlisko. W Polsce gryziel stepowy podlega ochronie prawnej.
Status i ochrona
Gryziel stepowy, podobnie jak wszyscy przedstawiciele gryzielowatych w Polsce, jest objęty ochroną prawną. Figuruje również w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt jako gatunek zagrożony (EN – Endangered). Jego populacja maleje głównie z powodu degradacji siedlisk, zwłaszcza przekształcania terenów stepowych na grunty uprawne.
Źródło
1. https://pl.wikipedia.org/wiki/Gryziel_stepowy [dostęp: 20.03.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Zerohuman. Licencja: domena publiczna.


