Głuszec (zwyczajny)

Głuszec (zwyczajny) – (Tetrao urogallus) to największy żyjący przedstawiciel rodziny kurowatych. Jest ptakiem o masywnej budowie. Najcięższy odnotowany osobnik ważył aż 7,2 kg. Występuje na obszarze Europy i krainy palearktycznej. Preferuje życie na ziemi w gęstych lasach. Słynie z charakterystycznego rytuału godowego. Gatunek cechuje się silnym dymorfizmem płciowym. Samce osiągają niemal dwukrotnie większe rozmiary niż samice.

Globalnie głuszec zwyczajny jest uznawany przez IUCN za gatunek najmniejszej troski. Jego populacje w Europie Środkowej są jednak coraz bardziej rozdrobnione i wykazują tendencję spadkową. W niektórych rejonach mogły już całkowicie wyginąć. Głuszec zwyczajny należy do rodzaju Tetrao, który obejmuje także mniej znanego głuszca czarnodziobego.

Taksonomia

Głuszec zwyczajny został formalnie opisany w 1758 roku przez szwedzkiego przyrodnika Karola Linneusza w dziesiątej edycji jego Systema Naturae pod obecnie obowiązującą nazwą binominalną. Linneusz określił jego typową lokalizację jako Europę. Później została ona jednak zawężona do Szwecji. Nazwa rodzajowa Tetrao pochodzi z łaciny. Odnosiła się zarówno do głuszca, jak i cietrzewia. Epitet gatunkowy urogallus to neolatynizowana forma niemieckiego określenia Auerhuhn, oznaczającego głuszca. Po raz pierwszy nazwy tej użył szwajcarski przyrodnik Conrad Gessner w 1555 roku w dziele Historiae animalium.

Angielska nazwa capercaillie pochodzi od szkockiego gaelickiego capall coille, co oznacza „leśnego konia”. Szkocka wersja zapisu to capercailzie, przy czym litera „z” oznacza archaiczny znak „yogh” i jest niema. Współczesna pisownia nazwy została ustandaryzowana w 1843 roku przez Williama Yarrella.

Najbliższym krewnym głuszca zwyczajnego jest głuszec czarnodzioby (Tetrao parvirostris), występujący w lasach modrzewiowych wschodniej Rosji, północnej Mongolii i Chin.

Podgatunki głuszca zwyczajnego

Głuszec zwyczajny jest gatunkiem zróżnicowanym regionalnie. Wyróżnia się 12 uznanych podgatunków:

• T. u. cantabricus (Castroviejo, 1967) – północno-zachodnia Hiszpania;
• T. u. aquitanicus (Ingram, 1915) – Pireneje (Hiszpania i Francja);
• T. u. crassirostris (C.L. Brehm, 1831) – Alpy do Estonii;
• T. u. rudolfi (Dombrowski, 1912) – Bułgaria i południowo-zachodnia Ukraina;
• T. u. urogallus (Linnaeus, 1758) – Skandynawia i Szkocja;
• T. u. karelicus (Lönnberg, 1924) – Finlandia i Karelia;
• T. u. lonnbergi (Snigirevski, 1957) – Półwysep Kolski;
• T. u. pleskei (Stegmann, 1926) – Białoruś i Rosja;
• T. u. obsoletus (Snigerewski, 1937) – północna Rosja europejska;
• T. u. volgensis (Buturlin, 1907) – południowo-wschodnia Rosja europejska;
• T. u. uralensis (Nazarov, 1886) – Ural i zachodnia Syberia;
• T. u. taczanowskii (Stejneger, 1885) – środkowa Syberia do Ałtaju (północno-zachodnia Mongolia i wschodni Kazachstan).

Podgatunki różnią się głównie ilością białych piór na spodzie ciała samców. W zachodniej i centralnej Europie ptaki mają niemal całkowicie czarne upierzenie z nielicznymi białymi plamkami. Głuszec czarnodzioby, występujący w tej samej strefie, jest niemal całkowicie biały od spodu. Samice wykazują mniejsze różnice między podgatunkami.

Hybrydyzacja

Głuszce zwyczajne sporadycznie krzyżują się z cietrzewiami (Lyrurus tetrix). Powstałe hybrydy są znane w języku niemieckim jako Rackelhahn. Możliwe jest także krzyżowanie z blisko spokrewnionym głuszcem czarnodziobym (Tetrao parvirostris).

Opis głuszcza zwyczajnego

Głuszec zwyczajny to największy ptak grzebiący w Europie. Charakteryzuje się wyraźnym dymorfizmem płciowym. Samiec jest znacznie większy od samicy. Jego masa może być nawet dwa razy większa. Osiąga rozmiary dużej gęsi. Jego charakterystyczne ubarwienie sprawia, że jest łatwo rozpoznawalny.

Wygląd samca

Samiec ma czarne upierzenie z szarymi podłużnymi cętkami na głowie, szyi i kuprze. Na brodzie wyrastają dłuższe, sztywne pióra. Nadają mu one groźnego wyglądu. Dziób jest mocny, zakrzywiony i żółtawy. Skrzydła oraz grzbiet są brązowe. Na ramionach widoczna jest biała plama. Ogon jest długi, zaokrąglony, czarny z białymi plamami. Charakterystycznym elementem jest czerwona plama wokół oka, która w okresie godowym nabrzmiewa, tworząc efektowną „różę”. Spód ciała jest czarny z drobnym białym deseniem. Pierś pokrywa zielonkawy, metaliczny połysk.

Nogi głuszca są obrośnięte piórami. Chroni je to przed zimnem. Jesienią, we wrześniu, po bokach palców wyrastają rzędy drobnych, rogowych piórek. Ułatwiają one głuszcowi poruszanie się po śniegu. Piórka odpadają przed wiosennym okresem godowym.

Wygląd samicy

Samica jest wyraźnie mniejsza od samca. Jej ubarwienie to mieszanka ciemnobrunatnych i płowych odcieni. Doskonale maskuje ją to wśród suchych traw i liści. Na grzbiecie występują rdzawo-białe, poprzeczne prążki, szczególnie widoczne na piersi. Brzuch ma intensywniejsze prążkowanie. Gardło i wole są jednolicie brązowe. Wokół oczu występuje niewielka narośl, znacznie mniej widoczna niż u samca.

Upierzenie młodych głuszców jest podobne do upierzenia samic, co zapewnia im skuteczny kamuflaż. Latem dziób u obu płci ulega złuszczeniu. Jesienią odzyskuje swoją pierwotną grubość i wytrzymałość.

Rozmiary

• Długość ciała: około 65 cm (samica), około 100 cm (samiec);
• Rozpiętość skrzydeł: około 98 cm (samica), około 135 cm (samiec);
• Masa ciała: około 2,5 kg (samica), około 6,5 kg (samiec),

Występowanie

Głuszec zwyczajny to osiadły gatunek, który nie podejmuje migracji sezonowych. Jego siedliska obejmują północne obszary Europy oraz strefę palearktyczną. Zasiedla dojrzałe lasy iglaste o zróżnicowanym składzie gatunkowym i stosunkowo otwartej strukturze koron drzew.

Dawniej głuszec zamieszkiwał wszystkie tajgowe lasy strefy palearktycznej w chłodnym klimacie umiarkowanym oraz pas lasów iglastych w górskich rejonach Europy o cieplejszym klimacie umiarkowanym. W niektórych krajach jego populacje uległy jednak znacznemu zmniejszeniu lub całkowitemu wyginięciu.

W Szkocji gatunek wymarł. Został jednak ponownie introdukowany dzięki osobnikom sprowadzonym ze Szwecji. W Niemczech głuszec znajduje się na Czerwonej Liście gatunków zagrożonych wyginięciem. Nie występuje już na niższych obszarach górskich Bawarii. Pomimo intensywnych działań związanych z hodowlą i reintrodukcją, jego populacja w Bawarskim Lesie, Schwarzwaldzie i górach Harzu nadal maleje.

W Szwajcarii ptak przetrwał w Alpach Szwajcarskich i w górach Jura, a w Austrii i Włoszech można go spotkać w Alpach. W Irlandii był powszechny do XVII wieku. Wyginął tam w XVIII wieku.

Największe populacje głuszca zwyczajnego znajdują się w Norwegii, Szwecji, Finlandii, Rosji oraz Rumunii. Szczególnie dużą populację odnotowuje się w środkowej Finlandii.

Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:

• Gęś tybetańska – gęś indyjska
• Dziwonia (zwyczajna)
• Sikorki – rodzaje, które warto znać i obserwować
• Jemioła pospolita
• Zagadkowe warstwy skalne Pictured Rocks

Źródło

1. https://en.wikipedia.org/wiki/Western_capercaillie [dostęp: 16.03.2025]

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.