Czubatka europejska, czubatka, sikora czubatka, sikora czubata (Lophophanes cristatus) to ptak z rzędu wróblowych. Należy do rodziny sikor (Paridae). Jest pospolitym gatunkiem lęgowym w lasach iglastych w Europie Środkowej i Północnej, a także w lasach liściastych we Francji i na Półwyspie Iberyjskim. W Wielkiej Brytanii występuje głównie w pradawnych borach sosnowych w rejonie Inverness i Strathspey w Szkocji. Rzadko oddala się od swoich typowych siedlisk. Sporadycznie obserwuje się też pojedyncze osobniki w Anglii. Gatunek jest osiadły. Większość ptaków nie podejmuje wędrówek.
Taksonomia
Sikora czubatka została formalnie opisana w 1758 roku przez szwedzkiego przyrodnika Carla Linneusza w dziesiątej edycji jego dzieła Systema Naturae pod nazwą binominalną Parus cristatus. Linneusz wskazał jako miejsce typowe Europę. Niemiecki przyrodnik Johann Jakob Kaup w 1905 roku zawęził je do Szwecji. Obecnie czubatka wraz z sikorą czarnoczubą zaliczana jest do rodzaju Lophophanes, wprowadzonego w 1829 roku przez Kaupa. Nazwa rodzaju Lophophanes pochodzi z języka starogreckiego. Lophos oznacza „czubek”, a phaino – „ukazywać”. Epitet gatunkowy cristatus w języku łacińskim oznacza „czubaty”.
Gatunek dawniej zaliczano do rodzaju Parus. Odrębność Lophophanes została jednak dobrze udokumentowana. Obecnie uznawana jest zarówno przez American Ornithologists’ Union, jak i British Ornithologists’ Union.
Rozpoznaje się siedem podgatunków sikory czubatki:
- L. c. scoticus Pražák, 1897 – środkowa północ Szkocji
- L. c. abadiei (Jouard, 1929) – zachodnia Francja
- L. c. weigoldi (Tratz, 1914) – zachód i południe Półwyspu Iberyjskiego
- L. c. cristatus (Linnaeus, 1758) – północ i wschód Europy do Karpat
- L. c. baschkirikus Snigirewski, 1931 – południowy zachód i środkowe Uraly
- L. c. mitratus (Brehm, CL, 1831) – Europa Środkowa po północno-wschodnią Hiszpanię, Alpy i północne Bałkany
- L. c. bureschi (von Jordans, 1940) – Albania po Bułgarię i Grecję
Występowanie czubatki europejskiej
Czubatka występuje na niemal całym kontynencie europejskim, z wyjątkiem Irlandii, południowych obszarów Wielkiej Brytanii, północnej Skandynawii, Włoch, południowej Grecji oraz Europy Południowo-Wschodniej. Jej zasięg rozciąga się od Portugalii, Hiszpanii, Francji i Szkocji po tereny wschodnie za Uralem. Gatunek jest typowo osiadły. Czasami odbywa krótkie wędrówki. Przemieszcza się w stadach wraz z innymi sikorami.
W Polsce czubatka jest średnio liczna jako ptak lęgowy. Spotykana bywa w całym kraju. Na terenach ubogich w drzewa iglaste jej liczebność jest niska lub bardzo niska. W górach dociera aż do górnej granicy lasu. Ptak pozostaje w kraju na zimę. Sprzyja to rzadko spotykanej u wróblowatych monogamii. W Polsce występują dwa podgatunki: na zachodzie – Lophophanes cristatus mitratus, wyróżniający się nieco dłuższym dziobem i rdzawym nalotem na kuprze, oraz na wschodzie – Lophophanes cristatus cristatus, o bardziej szarym upierzeniu i wyraźniejszych barwach na głowie.
Cechy gatunku
Sikora czubatka jest stosunkowo pospolicie ubarwiona, ale łatwo rozpoznawalna dzięki charakterystycznemu czubkowi na głowie. Zarówno samce, jak i samice mają sterczący, zaostrzony czarno-biało obrzeżony czub, a na głowie wyraźny, unikalny czarno-biały rysunek. Policzki są białe, ozdobione czarną kreską i białymi obrączkami. Na podgardlu widnieje szeroki czarny „śliniak”. Wierzch ciała ma odcień beżowobrązowy. Skrzydła i ogon są szarobrązowe, a boki ciała przybierają brązowawe zabarwienie. Spód ciała jest jaśniejszy, beżowo-biały, a tęczówki oczu brązowe.
Płeć ptaków można rozpoznać po proporcjach białej i czarnej barwy na czubku oraz jego kształcie. U samic czubek jest mniejszy i mniej kontrastowy niż u samców. Różnice są jednak subtelne. Zaczątki ozdoby pojawiają się już u młodych osobników podczas pierwszego pierzenia. Ich czubek jest jednak wyraźnie mniejszy niż u dorosłych ptaków.
Czubatka europejska – zachowanie
Czubatka najchętniej przebywa w gęstych gałęziach drzew. Swoją obecność zdradza głównie śpiewem. Mimo że w borach iglastych występuje dość licznie, pozostaje mało znana. Jest nieco mniejsza od wróbla domowego. Dorównuje wielkością modraszce. To ptak bardzo ruchliwy i mało płochliwy, ale mniej towarzyski niż inne sikory. Zwykle nie unika kontaktu z człowiekiem.
Po okresie lęgowym czubatki tworzą stada liczące nawet kilkadziesiąt osobników. Zimą przyłączają się do mieszanych grup sikor, dzięciołów, mysikrólików, kowalików i pełzaczy, wspólnie poszukując pokarmu i wzajemnie ostrzegając się przed drapieżnikami. Charakterystyczny czarno-biały rysunek na głowie sprawia, że ptaki te łatwo dostrzec wśród gałęzi.
Średnia długość życia czubatki wynosi około 5 lat. W sprzyjających warunkach pojedyncze osobniki dożywają 10–12 lat.
Biotop
Sikory czubatki są silnie związane z drzewami iglastymi. Preferują głębsze partie starych borów sosnowych i świerkowych, czasem także jodłowych. Mogą również zasiedlać lasy mieszane, o ile rośnie w nich odpowiednia liczba drzew iglastych oraz martwych pni, niezbędnych do wykucia dziupli. Gatunek częściej spotyka się w gęstych kompleksach leśnych niż na ich obrzeżach. W okresie lęgowym czubatki rzadko opuszczają zwarte bory. Praktycznie nie występują poza terenami leśnymi. Czasami obserwuje się je w parkach, na cmentarzach oraz w ogrodach z licznymi drzewami i krzewami iglastymi.
Podobnie jak inne ptaki związane ze świerkami, czubatka rozszerzyła swój zasięg dzięki wtórnym monokulturom świerkowym. Może zakładać gniazda w niżej położonych obszarach, gdzie wcześniej nie znajdowała odpowiednich warunków. Zasiedliła także nowe tereny północnej i zachodniej Europy. Na południu kontynentu zamieszkuje lasy dębów korkowych.
Sikory czubatki są wierne swoim terenom lęgowym przez cały rok. Nawet populacje północne nie podejmują znaczących wędrówek zimą. Młodociane osobniki pozostają blisko rodziców i w kolejnym roku starają się zakładać gniazda w pobliżu miejsca urodzenia. Zimą wyjątkowo odwiedzają karmniki, poszukując dodatkowego pożywienia.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Sieweczka obrożna – lądowiec
- Sierpówka (zwyczajna) – synogarlica turecka
- Podbój kosmosu, zagłada ludzkości czy może coś innego?
- Filary Ziemi: Czy starożytni wiedzieli, że Ziemia jest okrągła?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Crested_tit [dostęp: 24.09.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
