„Czyńcie sobie ziemię poddaną” – co to właściwie znaczy?

„Czyńcie sobie ziemię poddaną” – w imię tych słów dokonano wiele zła w środowisku naturalnym. Czy istnieje lepszy sposób, aby „panować” nad przyrodą?

Po tym, jak Bóg stworzył świat i ludzi (Adama i Ewę), powiedział do nich słowa: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną; abyście panowali nad ptactwem podniebnym, nad rybami morskimi i nad wszystkimi zwierzętami pełzającymi po ziemi (Księga Rodzaju 1,28). Autor używa tutaj dwóch kluczowych wyrazów.

Jednym z nich jest kāḇaš (H3533). Słownik hebrajsko-polski Jamesa Stronga tłumaczy je na poddać, podporządkować, zmusić, trzymać pod, zniewolić¹. Zostało ono również użyte w wersecie 26, kiedy Bóg powiedział: Uczyńmy człowieka na Nasz obraz, podobnego Nam. Niech panuje […]. Drugie słowo natomiast to rāḏā^h (H7287), które jest tłumaczone jako rządzić, panować, górować, udeptywać². Na pierwszy rzut oka użycie takich słów może sugerować, że Bóg dopuszczał nawet okrucieństwo względem całej przyrody, którą stworzył. Jednak Pismo Święte wyraźnie wskazuje, że Bogu zależy na dobrostanie zwierząt.

Oślica Balaama – troska Boga o zwierzęta

Można przytoczyć szereg przykładów. Być może najbardziej wymownym jest historia z oślicą Balaama. W skrócie, gdy prorok Balaam w pewnym momencie podróżował na swojej oślicy, drogę zastąpił mu anioł Pański, i to trzykrotnie. Jednak początkowo Balaam nie widział go, ale widziała go oślica, która najpierw zmieniała kierunek, a za trzecim razem, gdy nie było jak przejść między skałami, musiała się położyć na Ziemi. Przez ten czas Balaam bił swoją oślicę, która sprawiała wrażenie nieposłusznej. Wtedy wydarzyła się rzecz niebywała: Wówczas otworzył Pan usta oślicy, i rzekła do Balaama: Cóż ci uczyniłam, że zbiłeś mnie już trzy razy?³.

Po krótkiej dyskusji z oślicą, przez którą mówił anioł, również Balaamowi otworzyły się oczy. Zobaczył anioła Pańskiego, który wprost stanął w obronie oślicy: I rzekł do niego Anioł Pański: Czemu aż trzy razy zbiłeś swoją oślicę? Ja jestem tym, który przyszedł, aby ci bronić przejazdu, albowiem droga twoja jest przeciwna mojej woli. Oślica ujrzała mnie i trzy razy usunęła się z drogi. Gdyby się nie usunęła, byłbym cię dawno zabił, a ją przy życiu zostawił⁴.

Przykład ten pokazuje, że Bóg interesuje się losem zwierząt. Kiedy więc stwarzał świat, nie przewidywał dla nich ani śmierci, ani cierpienia. Oczekiwał zatem od stworzonego przez siebie człowieka, że ten będzie panował nad przyrodą, w tym nad zwierzętami, w sposób łagodny. I pierwszym tego typu aktem było przyprowadzenie zwierząt do Adama, aby nadał im nazwy, a także, aby uświadomił sobie, że potrzebuje również kogoś takiego jak on sam⁵. Adam wspólnie z Ewą i ich potomkami miał otaczać troskliwą opieką całą przyrodę, w tym zwierzęta, oraz dbać o ogród Eden, który Bóg dla nich zasadził.

„Czyńcie sobie ziemię poddaną” a różne nurty ideologiczne

Ale niestety dzisiaj ludzie wypaczają powyższe słowa z Księgi Rodzaju o łagodnym panowaniu człowieka nad całą przyrodą. W czasach przedindustrialnych (tj. przed pierwszą rewolucją przemysłową w XVIII wieku) ludzie zazwyczaj żyli w harmonii z naturą tak, aby mogli też sami przetrwać. Dlatego byli zmuszeni do polowania czy zarzynania zwierząt hodowlanych. Ale rewolucje przemysłowe przyniosły cały szereg konsekwencji dla przyrody. Najważniejszą jest zanieczyszczenie środowiska, zarówno lokalnego, jak i globalnego, co prowadzi do zmian klimatu. Przemysłowcy zbyt mocno wzięli sobie do serca słowa Boga o tym, aby człowiek panował nad przyrodą. Współcześnie zwolennikami nieograniczonego „czynienia sobie ziemi poddaną” są m.in. gospodarczy libertarianie⁶ czy neoreakcjoniści (NRx)⁷.

Dominionizm

Ale takie uzasadnienie idzie jeszcze dalej, a jego wyrazem jest współczesna ideologia chrześcijańska znana jako teologia dominium (lub pejoratywnie dominionizm). Określenie wywodzi się od angielskiego wyrazu dominion zastosowanego w wielu angielskich tłumaczeniach hebrajskiego rāḏā^h w Rdz 1,26.28. I choć teokratyczna teologia dominium skupia swoją uwagę bardziej na osiągnięciu chrześcijańskiej supremacji we władzach państwowych i w społeczeństwie, to komponent ekologii również jest tutaj obecny⁸. Zwłaszcza tzw. chrześcijańscy rekonstrukcjoniści są jednocześnie zwolennikami libertarianizmu gospodarczego, który nie przejmuje się stanem środowiska naturalnego⁹.

Ekologizm

Widząc to wszystko, część ludzi stwierdza, że największy problem leży w samym Piśmie Świętym. W końcu to tam napisano, aby człowiek „czynił sobie ziemię poddaną”. Ich zdaniem taki „antropocentryzm” jest współcześnie nie do przyjęcia, ponieważ może on doprowadzić do globalnej katastrofy ekologicznej. Dlatego środowiska tzw. głębokiej ekologii proponują w zamian ekocentryzm, gdzie od człowieka ważniejsze jest środowisko¹⁰. Również neopoganie wierzą, że środowisko naturalne jest świętością, a człowiek powinien je czcić¹¹. W ten sposób środowiska te całkowicie odrzucają biblijny mandat do panowania człowieka nad przyrodą.

Transhumanizm

To jednak nie wszystko. Do „czynienia sobie ziemi poddaną” na swój sposób dążą również transhumaniści. Tak jak zieloni pragną oni zachować bioróżnorodność, ale ich cele są bardziej utylitarne. Chodzi przede wszystkim o poznanie możliwie wszystkich tajemnic przyrody. Dlatego też środowiskom transhumanistycznym i techno-optymistycznym zależy na zgromadzeniu jak najwięcej danych genetycznych i epigenetycznych¹². Dzięki takiej wiedzy i technicznym możliwościom mogliby nie tylko modyfikować przyrodę ziemską, ale nawet przygotować się do terraformacji Marsa i innych planet w dalszej perspektywie. Niestety może to doprowadzić do poważnych konsekwencji dla całego świata.

Do czego Bóg naprawdę wzywa człowieka?

Widać zatem, że idea panowania człowieka nad przyrodą ma zarówno zwolenników, jak i przeciwników. Biblia jednak ani nie pozwala na rabunkowe obchodzenie się z przyrodą, ani nie głosi prymatu przyrody nad człowiekiem. Ona przede wszystkim głosi, że po tym, jak człowiek zgrzeszył, musi uprawiać ziemię, aby przetrwać¹³. Innymi słowy, człowiek niekoniecznie ma dziś takie prawo do panowania nad przyrodą, jakie miał w ogrodzie Eden. Ten stosunek uległ zmianie. Ale ponieważ przyroda zapewnia mu przetrwanie, to powinniśmy ją szanować i chronić najlepiej jak potrafimy. Ostatecznie Bóg przywróci człowiekowi panowanie nad przyrodą – choć tym razem w ramach tzw. nowego stworzenia i nowej ziemi¹⁴ – jeśli ten będzie wywiązywał się ze swojego zadania już dzisiaj.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Zwierzęta modyfikowane genetycznie, transgeniczne, a nawet syntetyczne?
• Big data – od demokracji do technokracji?
• Samowywyższenie – dlaczego człowiek chce być bogiem?
• Ochrona środowiska w Biblii? Naturalnie!

Przypisy

1. H3533 כָּבַשׁ kāḇaš, w: W. Chrostowski (red.), Hebrajsko-polski i aramejsko-polski słownik Stronga, Oficyna Wydawnicza VOCATIO, Warszawa 2017, s. 492.
2. H7287 רָדָה rāḏāh, w: op. cit., s. 991.
3. Księga Liczb 22,28.
4. Księga Liczb 22,32-33.
5. Księga Rodzaju 2,19-20.
6. O. Torpman, Libertarianism, Climate Change, and Individual Responsibility, Res Publica, 28, 2022, s. 125-148, https://link.springer.com/article/10.1007/s11158-021-09514-3 [dostęp: 13.05.2026].
7. D. Goux, “A Time for Choosing” — Danielle Allen on What Comes After DOGE, ASH Center, 07.02.2025, https://ash.harvard.edu/articles/a-time-for-choosing-danielle-allen-on-what-comes-after-doge/ [dostęp: 13.05.2026].
8. P. Maltby. Fundamentalist Dominion, Postmodern Ecology, Ethics & the Environment, 13(2), 2008, s. 119-141. Project MUSE, https://philpapers.org/rec/MALFDP [dostęp: 13.05.2026].
9. J. Knippenberg, Paul and Christian Reconstructionism, First Things, 06.01.2012, https://firstthings.com/paul-and-christian-reconstructionism/ [dostęp: 13.05.2026].
10. A. Lambert, Ecocentrism, EBSCO, 2024, https://www.ebsco.com/research-starters/science/ecocentrism [dostęp: 13.05.2026].
11. J. Halstead, Is Neo-Paganism Really a Nature Religion?, Harvard Divinity Bulletin, 2023, https://bulletin.hds.harvard.edu/is-neo-paganism-a-nature-religion/ [dostęp: 13.05.2026].
12. P. M. Wood, The Evil Twins of Technocracy and Transhumanism, wersja PDF, Coherent Publishing, LLC, Mesa, 2022, s. 188-215.
13. Księga Rodzaju 3,17-19.
14. Księga Apokalipsy 21,1-20.

Wszystkie cytaty biblijne pochodzą z Biblii Tysiąclecia.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.