Czebaczek amurski, znany także jako kiełb amurski (Pseudorasbora parva) to gatunek słodkowodnej ryby promieniopłetwej z rodziny babkowatych (Gobionidae). Pochodzi z Azji, lecz został introdukowany do Europy i Ameryki Północnej, gdzie uznawany jest za gatunek inwazyjny. Osiąga niewielkie rozmiary. Zazwyczaj mierzy od 2 do 7,5 cm, rzadko przekraczając 8 cm długości. Do wód otwartych oraz akwenów hodowlanych trafiał głównie przypadkowo – wraz z materiałem zarybieniowym karpia i innych ryb stawowych. Z miejsc introdukcji szybko rozprzestrzenia się samodzielnie, zajmując nowe obszary.
W Polsce czebaczek amurski jest już szeroko rozpowszechniony. Występuje w stawach hodowlanych, drobnych zbiornikach, jeziorach i rzekach. Jego ekspansję ułatwiają połączenia między systemami rzecznymi oraz nieświadoma działalność wędkarzy, którzy często używają go jako żywej przynęty do połowu ryb drapieżnych.
Sukces inwazyjny gatunku wynika z jego niewielkich rozmiarów, dużej zdolności adaptacyjnej, krótkiego cyklu życiowego oraz szerokiego spektrum siedliskowego. Ryba może rozmnażać się na różnych podłożach, jest wielomiotowa i sprawuje opiekę nad ikrą. W środowisku naturalnym stanowi poważne zagrożenie dla rodzimych gatunków, konkurując o pokarm, zjadając ikrę i młode ryby oraz przenosząc pasożyty. Dodatkowo, jej obecność wpływa na ekosystemy wodne poprzez efekt kaskadowy, zaburzając równowagę biologiczną zbiorników.
Występowanie
Czebaczek amurski preferuje zbiorniki wodne o stojącej lub wolno płynącej wodzie, typowe dla środowisk Azji Południowo-Wschodniej. W Polsce został przypadkowo introdukowany w 1990 roku wraz z materiałem zarybieniowym karpia. Dzięki wysokiej zdolności do adaptacji i szybkiemu rozmnażaniu do 2000 roku zasiedlił większość nizinnych rzek kraju, stając się kolejnym inwazyjnym gatunkiem zagrażającym rodzimym ekosystemom wodnym.
Kiełb amurski – gatunek inwazyjny
Od 2016 roku czebaczek amurski znajduje się na liście inwazyjnych gatunków obcych budzących niepokój w Unii Europejskiej. Oznacza to, że jego import, hodowla, transport, handel oraz celowe wprowadzanie do środowiska na terenie całej UE są zabronione.
Ryba została sprowadzona do Europy w latach 60. XX wieku. Pierwsze osobniki pojawiły się w stawach w Nucet – rumuński okręg Dâmbovița. Stamtąd przedostały się do Dunaju, a następnie rozprzestrzeniły na cały kontynent. Kiełb amurski stanowi zagrożenie dla lokalnych gatunków. Żywiąc się ich ikrą, przyczynia się do spadku liczebności cennych rodzimych populacji.
W obrębie naturalnego zasięgu czebaczka amurskiego zidentyfikowano cztery linie filogenetyczne. Trzy z nich odegrały kluczową rolę w ekspansji gatunku na zachód Eurazji. Jedna z linii pierwotnie występowała w północnych Chinach i na rosyjskim Dalekim Wschodzie, druga w południowych Chinach, trzecia na Półwyspie Koreańskim i prawdopodobnie w sąsiednich regionach Chin, a czwarta na Tajwanie. Analiza genetyczna wskazuje, że głównymi rejonami, z których pochodziły populacje inwazyjne, były dorzecza rzek Jangcy, Amur (część rosyjska) oraz Sungari (dopływ Amuru na terenie Chin).
W ostatnich latach gatunek został wykryty także w kilku jeziorach w Wielkiej Brytanii, gdzie najprawdopodobniej został nielegalnie introdukowany. W odpowiedzi na zagrożenie tamtejsza Agencja Ochrony Środowiska podjęła szeroko zakrojoną akcję eliminacji ryb, wykorzystując rotenon – środek chemiczny stosowany do zwalczania inwazyjnych gatunków.
Drogi rozprzestrzeniania
Czebaczek amurski rozprzestrzenia się głównie jako niepożądana domieszka w materiale zarybieniowym karpia. W ten sposób trafia zarówno do hodowli akwakulturowych, jak i do wód otwartych. Obecność tej ryby w stawach hodowlanych niemal zawsze oznacza jej dalszą ekspansję do sąsiednich rzek, skąd ucieka i zasiedla kolejne ekosystemy.
Znaczącą rolę w rozprzestrzenianiu odgrywają również nieświadomi lub nieodpowiedzialni wędkarze, którzy wykorzystują czebaczka amurskiego jako żywą przynętę. Pozyskiwany jest on często z niewielkich zbiorników, takich jak stawy parkowe, a następnie przenoszony do innych akwenów. W sklepach wędkarskich i akwarystycznych bywa oferowany razem z karasiem srebrzystym (Carassius gibelio) jako materiał na żywca. Dodatkowo sprzyja to jego przemieszczaniu między różnymi wodami.
Ryba ta często trafia również do oczek wodnych, dokąd jest przenoszona przypadkowo razem z innymi gatunkami. W niektórych przypadkach bywa nawet mylnie sprzedawana jako młody amur. Choć występuje w akwarystyce, nie jest popularnym gatunkiem hodowlanym. Zazwyczaj utrzymują go w akwariach wędkarze, którzy nie przestrzegają przepisów dotyczących odłowu i przechowywania ryb.
Dodatkowo stwierdzono, że czebaczek amurski na stałe zasiedlił systemy kanalizacji deszczowej i ogólnospławnej.
Pasożyty
Czebaczek amurski stanowi poważne zagrożenie dla rodzimych gatunków ryb, takich jak np. słonecznica pospolita (Leucaspius delineatus). Jest nosicielem pasożyta Sphaerothecum destruens. Zainfekowane nim gatunki tracą zdolność do rozrodu i wykazują wyższą śmiertelność. Prowadzi to do spadku ich populacji.
Badania przeprowadzone w 2023 roku wykazały, że wraz z kiełbem amurskim do Europy przedostały się trzy gatunki pasożytniczych przywr monogeneicznych: Dactylogyrus squameus, Bivaginogyrus obscurus i Gyrodactylus pseudorasborae, które pierwotnie występowały we wschodniej Azji. Dodatkowo, inwazyjna ryba została zainfekowana przez lokalnego, szeroko rozpowszechnionego pasożyta Gyrodactylus prostae. Co istotne, poziom infekcji u czebaczek był niższy niż u rodzimych gatunków.
Opis czebaczka amurskiego
Czebaczek amurski ma wydłużone, bocznie spłaszczone ciało o barwie od srebrzystej po żółto-zieloną. Jego otwór gębowy ma położenie górne i nie jest wyposażony w wąsiki. Łuski są duże i lśniące. Nadają rybie charakterystycznego połysku.
Osobniki tego gatunku osiągają długość od 7 do 11 cm. Samice są nieco większe od samców. Dymorfizm płciowy jest słabo zaznaczony. Kiełb amurski jest gatunkiem wszystkożernym. Żywi się planktonem zwierzęcym, owadami, ikrą oraz drobnymi rybami. Czyni go to zagrożeniem dla rodzimych gatunków w ekosystemach, do których został introdukowany.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Świnka pospolita – świnka
- Brodziec piskliwy – brodziec krzykliwy – kuliczek piskliwy – piskliwiec
- Co jedzą myszy polne i domowe?
- Aloes zwyczajny
- Era kenozoiczna
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Stone_moroko [dostęp: 13.03.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Seotaro. Licencja: CC BY-SA 3.0.
