Drzewa. Niby nic nadzwyczajnego. Rosną sobie spokojnie, falują na wietrze, dają cień, spadają z nich liście, a czasem nawet owoce. Niektóre z nich to prawdziwe cuda natury. Można powiedzieć, że starożytne pomniki historii, żywe relikty minionych epok. Niektórzy uważają, że mają po kilka tysięcy lat i były świadkami wydarzeń, o których dziś czytamy w książkach albo w Biblii. Podobno niektóre z tych drzew rosły już wtedy, gdy po ziemi chodzili prorocy.
Ale czy na pewno są aż tak stare? Warto by się nad tym zastanowić. Wiek tych drzew określa się na podstawie metod, które opierają się bardziej na założeniach niż dowodach. Czyli, innymi słowy, przyjmuje się pewne teorie, a potem traktuje je jak pewnik. Rodzi to pewne problemy. Czy rzeczywiście możemy udowodnić, że jakieś drzewo ma 5000, 7000, a może nawet 10 000 lat? A może wcale nie jest tak stare, jak mówią naukowcy?
I co najważniejsze – czy to drzewo, które dziś nazywa się najstarszym na świecie, naprawdę zasługuje na ten tytuł? Czas odkryć kilka fascynujących historii, pełnych zagadek, niespodzianek i pytań bez jednoznacznej odpowiedzi.
Methuselah – najstarsze drzewo świata?
Methuselah to nazwa, która dla chrześcijan może być znajoma. I słusznie. To postać biblijna, która miała żyć najdłużej ze wszystkich ludzi. Metuszelach przeżył dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć lat i umarł (1 Mojżeszowa 5.27 – BW). Nic dziwnego, że właśnie tak nazwano sosnę długowieczną rosnącą gdzieś w starożytnym lesie sosnowym Bristlecone w Inyo National Forest1.
Drzewo to, według oficjalnych danych, liczy sobie około 4850 lat. A gdzie dokładnie się znajduje? Zdjęcia, które można znaleźć w internecie, często pokazują inne stare sosny błędnie podpisane jako Methuselah. Leśnicy i naukowcy z amerykańskiego Inyo National Forest konsekwentnie ukrywają jego lokalizację. Dlaczego? Bo zbyt wielu turystów chciałoby je zobaczyć, a może nawet zabrać kawałek kory na pamiątkę. Niestety, im więcej ludzi wie o takim miejscu, tym większe ryzyko, że drzewo zostanie uszkodzone.
Ale czy rzeczywiście to najstarsze drzewo na świecie? Tu sprawa się komplikuje. Wiek Methuselaha oszacowano w latach 50. XX wieku na podstawie rdzeni pobranych przez naukowca Edmunda Schulmana2. Wtedy uznano, że drzewo ma ponad 4600 lat. Późniejsze badania potwierdziły ten wynik, choć… pojawiła się pewna zagadka. Podobno w archiwach znaleziono inny rdzeń tego drzewa, który miał mieć jeszcze więcej lat. Problem w tym, że nigdy nie został on oficjalnie udokumentowany, a dokładne dane pozostają tajemnicą. Wikipedia i wiele źródeł podają dziś wiek Methuselaha na ponad 4850 lat, tylko że nie jest to wiek naukowo udowodniony3.
Co więcej, nawet wiek drzewa wynoszący 4600 lat również nie jest precyzyjny, bowiem wiele rdzeni jest trudnych do policzenia. Jest to więc bardziej założenie niż rzeczywiste określenie wieku drzewa. Co nam to mówi? Szacuje się, że biblijny potop miał miejsce około 4270 lat temu. Przy uwzględnieniu, że nie da się dokładnie policzyć wieku drzewa Methuselaha, liczby są ze sobą zbieżne.
Najstarsze drzewo świata, które jednak nie jest najstarsze
Czy Old Tjikko to najstarsze drzewo świata4? Tak twierdzą niektóre źródła. Jednak, czy rzeczywiście można uznać je za najstarsze? I czy w ogóle jego wiek można traktować jako pewnik? Tu pojawia się kilka poważnych wątpliwości.
Old Tjikko to świerk pospolity rosnący w Szwecji, któremu naukowcy przypisują wiek ponad 9500 lat. Rzecz w tym, że nawet według naukowców drzewo nie ma tylu lat. W rzeczywistości pień i gałęzie, czyli to, co dziś widzimy, są stosunkowo młode, bo mają zaledwie kilkaset lat. Skąd więc ta ogromna różnica? Wiek nie został ustalony na podstawie słojów, jak to się robi w przypadku pojedynczych drzew, ale na podstawie datowania radiowęglowego korzeni. Tylko, że metoda ta jest pełna nieścisłości.
Metoda radiowęglowa polega na analizie ilości węgla-14 w materiale organicznym. Teoretycznie pozwala określić wiek próbki, ale… tu zaczyna się problem. Przede wszystkim, wymaga przyjęcia założeń o stałym tempie rozpadu izotopów oraz o początkowej ilości węgla-14 w atmosferze. Tylko skąd wiemy, że tysiące lat temu było tyle samo węgla-14 co dziś? Nie wiemy. To jedynie hipoteza. A skoro cała metoda opiera się na hipotezie, to czy może być traktowana jako dowód? No właśnie nie do końca. Szerzej o datowaniu metodą radiowęglową pisaliśmy m.in. w artykułach: Datowanie dinozaurów radiowęglem – czemu nie?, Czy węgiel świadczy o potopie?
Dodatkowo, Old Tjikko wcale nie jest „jednym drzewem”, które rzekomo od prawie dziesięciu tysięcy lat rośnie w tym samym miejscu5. To tzw. drzewo klonalne – jego system korzeniowy wypuszcza nowe pędy, a gdy pień obumiera, z tych samych korzeni wyrasta nowy. To oznacza, że widoczna część drzewa wielokrotnie się zmieniała! Czy więc można mówić o „najstarszym drzewie świata”, skoro to, co dziś rośnie, jest tak naprawdę nowym pniem?
Co ciekawe, naukowcy znaleźli w tym samym regionie całą grupę świerków, które rzekomo mają ponad 8000 lat. Skąd to wiemy? Z badań radiowęglowych. I znowu mamy ten sam problem – czy więc aby na pewno te liczby są wiarygodne?
Podsumowując, Old Tjikko to niezwykłe drzewo, ale jego wiek to bardziej wynik przyjętych założeń niż niepodważalny fakt. Widzimy dziś młody pień, a radiowęglowe badania jego korzeni podają nam liczby, które… no cóż, zależą od interpretacji. Czy więc to faktycznie „najstarsze drzewo świata”? Raczej nie. Może być częścią bardzo starego systemu korzeniowego, ale nie jest „tym samym” drzewem, które rosło tam rzekomo 9567 lat temu.
Skąd wiemy, ile lat ma drzewo?
Dobre pytanie. Jak można określić wiek drzewa, skoro ono samo nie prowadzi kalendarza ani nie zapisuje daty swojego wykiełkowania?
Najbardziej znaną i uznawaną metodą jest dendrochronologia, czyli liczenie słojów rocznych6. Drzewa tworzą nowe warstwy drewna każdego roku, co pozwala odczytać ich wiek jak z naturalnego kalendarza. Warunkiem jest jednak posiadanie dostępu do przekroju drzewa. Jeśli nie chcemy go ścinać (co w przypadku najstarszych okazów byłoby raczej nierozsądne), trzeba pobrać próbkę rdzenia za pomocą specjalnego świdra.
Problem w tym, że metoda ta działa tylko dla drzew, które rosną jako pojedyncze organizmy, a nie w formie klonalnej, jak np. Old Tjikko. Jeśli drzewo ma wiele pokoleń pni wyrastających z tego samego systemu korzeniowego, liczenie słojów niewiele nam powie. Ale to nie jedyna wada tej metody.
Warunki atmosferyczne mogą mocno zaburzać powstawanie słojów. Zdarza się, że w latach o wyjątkowo sprzyjającym klimacie drzewo rośnie szybciej i tworzy więcej niż jeden pierścień w ciągu roku. Natomiast w latach suszy lub zimna słoje mogą być tak cienkie, że trudno je policzyć.
Niektóre drzewa rosną w sposób niestandardowy. Zdarza się, że drewno w środku pnia gnije lub ulega rozkładowi, przez co najstarsze słoje po prostu znikają. W efekcie wiek może być niezwykle trudny do wyliczenia.
Ponadto, jeśli porównujemy próbki drewna, często zakłada się, że wzorce słojów w różnych regionach są do siebie podobne. Tylko czy zawsze tak było? Jeśli warunki klimatyczne w przeszłości były inne niż dziś (co jest bardzo prawdopodobne), porównania mogą prowadzić do bardzo błędnych wniosków.
Krótko mówiąc – dendrochronologia to przydatna metoda, ale daleka od doskonałości. Można nią określać wiek drzewa, ale z dużą ostrożnością, bo w rzeczywistości drzewo może być zarówno starsze, jak i młodsze, niż wynikałoby z liczenia słojów.
Więcej na temat liczenia słoi pisaliśmy w artykule: Czy można pogodzić słoje drzew z chronologią biblijną?
Co wtedy? Tu wkracza datowanie radiowęglowe. Pisaliśmy o niej powyżej, ale powtórzmy. Metoda ta polega na badaniu zawartości izotopu węgla-14 w drewnie lub korzeniach. Naukowcy mierzą, jak dużo tego izotopu pozostało i na tej podstawie szacują wiek próbki. I tu pojawia się najważniejsze słowo – szacowanie.
Dlaczego? Ponieważ metoda ta opiera się na założeniu, że ilość węgla-14 w atmosferze była w przeszłości stała. Ale skąd ta pewność? W rzeczywistości poziom węgla-14 zmienia się w zależności od wielu czynników – promieniowania kosmicznego, wybuchów wulkanów, a nawet aktywności Słońca. Jeśli więc wyjściowe założenia są błędne, to cały wynik też może być daleki od rzeczywistości.
Co więcej, w przypadku klonalnych drzew, takich jak Old Tjikko, datowanie radiowęglowe bada jedynie wiek korzeni, a nie samego drzewa. Czyli – nawet jeśli system korzeniowy istnieje od tysięcy lat, to pnie i gałęzie, które dziś widzimy, mogą mieć zaledwie kilkaset lat. A jednak wciąż określa się takie drzewa jako „najstarsze na świecie”.
Podsumowując: liczenie słojów działa, ale nie zawsze jest możliwe. Datowanie radiowęglowe opiera się na wielu przyjętych założeniach, a nie na dowodach. Więc kiedy słyszymy, że jakieś drzewo ma 10 000 lat, warto zadać pytanie: skąd ta liczba? Jak widzimy, jest to tylko teoria, a prawdziwy wiek tych drzew może być zupełnie inny, niż nam się wskazuje.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Oczy pająka, czyli jak widzi pająk i ile ma oczu?
- Największa ćma w Polsce – zmierzchnica trupia główka
- Dzikie konie w Polsce – gdzie występują?
- Żywe skamieliny kwestionują teorię ewolucji
- Homo aquaticus, czyli hipoteza małpy wodnej
Przypisy
1. Methuselah (pine tree), Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Methuselah_(pine_tree) [dostęp: 11.03.2025].
2. Erik Ofgang, Why mystery surrounds what may be Earth’s oldest tree, 16.10.2022, The Washington Post, https://www.washingtonpost.com/health/2022/10/16/ancient-tree-secrets/ [dostęp: 11.03.2025].
3. Methuselah (pine tree), Wikipedia, dz. cyt.
4. Old Tjikko, Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Old_Tjikko [dostęp: 11.03.2025].
5. Tamże.
6. Dendrochronologia, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Dendrochronologia [dostęp: 11.03.2025].
7. Datowanie radiowęglowe, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Datowanie_radiow%C4%99glowe [dostęp: 11.03.2025].
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
