Mesjańska interpretacja Księgi Rodzaju 3,15

Według biblijnej Księgi Rodzaju pierwsza zapowiedź o Jezusie Chrystusie ogłoszona została ludziom w rajskim Edenie. W teologii biblijnej jest ona nazywana Protoewangelią, czyli pierwszą obietnicą zbawienia.

Racjonalno-liberalna krytyka Księgi Rodzaju

W głównych nurtach współczesnej biblistyki dominuje pogląd, że Księga Rodzaju, podobnie jak cały Pięcioksiąg Mojżesza, jest kompilacją wielu źródeł, autorów i czasu powstania. W szczególności odrzucono Mojżeszowe autorstwo Pięcioksięgu oraz historyczność początkowych 11 rozdziałów Księgi Rodzaju¹.

Jeszcze w 1909 r. Papieska Komisja Biblijna wydała instrukcję, w której Kościół rzymsko-katolicki opowiedział się przeciwko ewolucjonizmowi oraz za dosłownym rozumieniem całej Księgi Rodzaju. Jednak to stanowisko jest obecnie uznane za „pomyłkę metodologiczną Komisji”, która „została oficjalnie naprawiona” za pontyfikatu Jana Pawła II w dokumencie pt. „Interpretacja Pisma Świętego w Kościele”, wydanym w 1993 r².

Kościół rzymsko-katolicki zgadza się na dyskusję nad ewolucyjnym pochodzeniem świata oraz ludzkiego ciała, ale nie nieśmiertelnej duszy, bo uważa ją za stworzoną bezpośrednio przez Boga. Akceptuje również historyczną ewolucję biblijnych tekstów pisanych i tradycji ustnych³. W opinii krytyków początkowe 11 rozdziałów Biblii nie ma zatem charakteru historycznego, lecz metaforyczny i mitologiczny.

Wyjątkowość historiografii Starego Testamentu

Wbrew rozmaitym krytykom wydarzenia i postacie znane ze Starego Testamentu znajdują swoje potwierdzenie w nauce, dokumentach i artefaktach pozabiblijnych. Dlatego możemy być pewni, że historyczny i Boży plan, według którego rozwijały się dzieje Starego Testamentu, nie jest wymysłem, lecz jest oparty na prawdzie historycznej⁴. Żaden ze starożytnych utworów literackich nie dorównuje siłą ducha pismom Starego Testamentu. Na Bliskim Wschodzie wśród tamtejszych ludów rozpowszechnione były: politeizm, zabobon, magia i wróżbiarstwo, a także niemoralność. Natomiast w Starym Testamencie wszechwładnie panuje monoteizm, a przymierze Boga z jego ludem oparte na Dekalogu biblijnym wymagało etycznego i poświęconego Bogu życia⁵.

Kolejną cechą, która odróżnia Stary Testament od innych ówczesnych religii, jest mesjanizm. Wiara patriarchów biblijnych i Izraela zwrócona była ku przyszłości na obietnice Boże. Wyrazem tej wiary są liczne proroctwa, które odnoszą się w szczególności do zbawczego dzieła Jezusa Chrystusa. Jednym z najsłynniejszych tekstów Starego Testamentu jest tekst w Rdz 3,15, który tradycyjnie uznawany jest za mesjański.

Kłamstwo węża-kusiciela i upadek człowieka

Z Księgi Rodzaju dowiadujemy się, że pośrodku rajskiego Edenu rosły dwa drzewa o szczególnym znaczeniu. Jednym z nich było „drzewo poznania dobra i zła”. I dał Bóg człowiekowi takie przykazanie, że ze wszystkich drzew rajskich wolno mu było jeść, ale z drzewa poznania dobra i zła nie było mu wolno⁶.

Za namową węża-kusiciela, istoty wrogo usposobionej do Boga i ludzi, człowiek wybrał nieposłuszeństwo Bogu. Wąż-kusiciel zaprzeczył słowom Boga, okłamując Ewę – „Na pewno nie umrzecie. Lecz Bóg wie, że gdy tylko zjecie z niego, otworzą się wam oczy i będziecie jak Bóg, znający dobro i zło”⁷. Ewa uwierzyła wężowi-kusicielowi, że Bóg ukrywa przed ludźmi pełnię wiedzy i chce uniemożliwić im pełną emancypację⁸. Zerwała zakazany owoc i jadła go. Dała także Adamowi i on też jadł.

Swoim nieposłuszeństwem człowiek ściągnął na siebie gniew Boży. Opisana dalej scena przypomina rozprawę sądową. Po przesłuchaniu winowajców Bóg ogłosił wyrok. Największym winowajcą był wąż-kusiciel, więc on pierwszy usłyszał wymiar kary. Bóg nie przesłuchał go tak jak ludzi, lecz go przeklął. Ludziom natomiast zapowiedział, że z powodu grzechu utracili rajskie życie i ściągnęli na siebie cierpienia, trud, pokusy i śmierć. Co ważne, Bóg nie przeklął ludzi, tak jak węża-kusiciela oraz ziemię.

Zapowiedź upokorzenia węża-kusiciela

W Rdz 3,14 Bóg przeklął węża-kusiciela. Przeklął go słowami: „Ponieważ to uczyniłeś, bądź przeklęty wśród wszystkich zwierząt domowych i polnych; na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł po wszystkie dni twego istnienia”⁹.

Pełzanie na brzuchu i jedzenie (lizanie) prochu obrazują w literaturze semickiej stan pokonanego i upokorzonego wroga¹⁰. Zwrot o „jedzeniu prochu” (gliny) jest pochodzenia sumeryjskiego. Gdy mówiono o kimś, że je proch, znaczyło to, że źle mu się wiodło. W korespondencji z Tell el-Amarna mieszkańcy miasta Irhata w Syrii życzyli wrogom, by jedli proch. W wyobrażeniach babilońskich strawą zmarłych była glina¹¹.

Bóg zapowiedział nie tylko upokorzenie i pokonanie węża-kusiciela. W Rdz 3,15 zapowiedział wieczną nieprzyjaźń między wężem-kusicielem a niewiastą i między jego potomstwem a potomstwem niewiasty. Bóg powiedział do węża-kusiciela: „I ustanowię nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem; ono zdepcze ci głowę, a ty ukąsisz je w piętę”¹².

Słowa Boga ujęte zostały w formie obrazowej dobrze znanej na Bliskim Wschodzie. W świecie semickim częsty był motyw, jak to król-zwycięzca stawia swoją stopę na głowie pokonanego przeciwnika, który leży u jego stóp. Ten sam obraz nie raz powracał w warstwie mesjańskiej Starego Testamentu. Gdy Pomazaniec JHWH depcze swoich wrogów, to stawia swoją stopę na ich karkach, na głowach, jak na podnóżku¹³.

Wielość interpretacji Księgi Rodzaju 3,15

Należy podkreślić, że tekst w Rdz 3,15 od dawna nastręczał dużych trudności co do przekładu, interpretacji i metody egzegetycznej. Stał się dla jego komentatorów niejako crux interpretum („krzyżem komentatorów”), a zatem trudnym do zrozumienia tekstem.

Interpretacja naturalistyczna wyklucza jakikolwiek mesjański sens Rdz 3,15. Według tej interpretacji tekst ma wyłącznie sens etiologiczny i odnosi się do wiecznej wrogości zwykłych węży i ludzi. Z kolei interpretacja etyczna dostrzega w tym tekście jedynie jakiś nieustanny konflikt dobra i zła, nie widząc w nim żadnej obietnicy¹⁴.

Rzymsko-katolicki Sobór Watykański II w swoich konstytucjach Lumen Gentium i Dei Verbum dwukrotnie odniósł się do Rdz 3,15, uznając zbawczy sens zawartych w tym fragmencie wypowiedzi. Jednak Kościół rzymsko-katolicki zgodnie z dogmatem o wielkiej roli Maryi Semper Virgo w ekonomii zbawienia nadaje temu tekstowi interpretację maryjną¹⁵. Chrześcijanie innych wyznań także widzą w tym wersecie Protoewangelię.

Zapowiedź przyjścia Chrystusa i zniszczenia węża-kusiciela

Z powodów filologicznych najbardziej prawdopodobna interpretacja Protoewangelii jest taka, że tekst ten jest zapowiedzią przyjścia męskiego potomka niewiasty, który skruszy potęgę węża-kusiciela, czyli szatana, i przywróci ludziom rajskie życie.

Interpretacja mesjańska Rdz 3,15 znana była w tradycji żydowskiej już w III w. p.n.e. Żydowscy tłumacze Septuaginty (Biblii hebrajskiej na język grecki) przetłumaczyli bowiem w Rdz 3,15 hebrajski zaimek osobowy hu w formie męskiej pojedynczej jako autós („on”). Jest to najlepsza interpretacja, gdyż otrzymujemy w ten sposób doskonały paralelizm trzech par walczących: w pierwszej przystępują do walki niewiasta (literalna Ewa) i wąż-kusiciel, w drugiej parze zbiorowe potomstwo niewiasty i zbiorowe potomstwo węża-kusiciela, wreszcie, w trzeciej – jeden męski potomek niewiasty i jeden wąż-kusiciel¹⁶.

W Rdz 3,15b dwukrotnie użyty został hebrajski czasownik suf¹⁷. Czasownik ten odnosi się w tekście do czynów wojennych obydwu antagonistów – do potomka niewiasty i do węża-kusiciela – i jest rozmaicie tłumaczony (np. w Biblii Tysiąclecia „zmiażdży (…) zmiażdżysz”, a w Biblii Warszawskiej „zdepcze (…) ukąsisz”). Egzegeci widzą tutaj specjalną figurę stylistyczną (zeguma). Umożliwia ona odmienne przetłumaczenie słowa suf w obydwu jego zastosowaniach w tekście Rdz 3,15 (jesufeka, tesufennu).

Męski przedrostek czasownika jesufeka wskazuje, że podmiotem jest hu, tj. „on” (a nie „ona”). Przyrostek męski czasownika tesufennu wskazuje na to samo. W Protoewangelii mamy więc zapowiedziane przyjście Zwycięzcy nad szatanem, którego późniejsze teksty Starego Testamentu nazwą Mesjaszem i Emmanuelem.

Imię Jezus w Protoewangelii

W Protoewangelii każde słowo i litera i ich miejsce w zdaniu mają znaczenie. Autor tego artykułu dostrzegł artyzm tekstu i jego natchnienie również w gematrii¹⁸. Rdzeń czasownika שׁוּף (suf), który dwukrotnie został użyty w Rdz 3,15b, ma gematrię 386. Otóż liczba 386 jest gematrią hebrajskiego imienia Jezusa – ישוע Jeszua!

Ponadto suf w formie jesufeka zaczyna się od spółgłosek ישו, a przecież imię ישו Jeszu jest we współczesnej hebrajszczyźnie powszechnie odnoszone do Jezusa Chrystusa¹⁹! Natomiast forma tesufennu, co w Rdz 3,15b odnosi się do śmierci Chrystusa, zaczyna się od litery taw, zapisywanej w paleohebrajskim w kształcie krzyża.

Podsumowanie

Biblijna Księga Rodzaju ma charakter historyczny, dydaktyczny, jak również proroczy. Rdz 3,15 jest tekstem o znaczeniu soteriologicznym i eschatologicznym, który chrześcijanie nazwali Protoewangelią. W ramach wyroku na węża-kusiciela Bóg ogłosił wieczną nieprzyjaźń potomstwa niewiasty z potomstwem węża oraz dał obietnicę zbawienia ludu Bożego i zniszczenia węża-kusiciela przez potomka niewiasty. Na uwagę zasługuje literacki i proroczy artyzm Rdz 3,15. Autor biblijny ukazał Boga jako zbawcę w sytuacji, gdy wystąpił On jako sędzia. Do Rdz 3,15 nawiązuje werset Ap 12,17, który mówi o czasach ostatecznych i walce smoka-szatana z „resztką” potomstwa niewiasty, która strzeże przykazań Bożych i trwa przy świadectwie o Jezusie.

Polecamy również poniższe artykuły:

• „I na tej Skale zbuduję Kościół mój” (Mt 16,18)
• Potop i rodzina Noego w egipskich źródłach
• Paleoastronautyczna interpretacja Biblii

Przypisy

1. Wprowadzenie w myśl i wezwanie ksiąg biblijnych 1 Pięcioksiąg, opr. S. Wypych, Warszawa 1987, s. 27–42.
2. T. Lis, Zarys antropologii teologicznej Jana Pawła II, w: Warszawskie Studia Teologiczne XVII/2004, Warszawa 2004, s. 109–111.
3. Papieska Komisja Biblijna, Interpretacja Pisma Świętego w Kościele, Poznań 1994.
4. Z. Łyko, Wstęp do Pisma Świętego, Warszawa 1987, s. 186–195.
5. W. J. Harrington, Klucz do Biblii, Warszawa 1995, s. 208–210.
6. Rdz 2,16-17.
7. Rdz 3, 4-5 (Przekład Biblii Warszawskiej).
8. Inny wariant interpretacji został rozwinięty w Berešit Rabbah III,4. Szatan-wąż, działając zdradliwie wobec Boga, powiedział: „Bóg spożył z tego drzewa i (dopiero) wówczas stworzył świat. To dlatego nakazał wam nie spożywać z niego, abyście i wy nie mogli stworzyć innych światów. Bo każdy nienawidzi rywalizującego z nim rzemieślnika”.  W. Chrostowski, Pięcioksiąg, czyli Tora Mojżesza, Warszawa 2007, s. 14. Możliwa jest też interpretacja ukrytych intencji węża-kusiciela w znaczeniu: będziecie jak elohim (tj. demony), którzy znają dobro i zło.
9. Przekład Biblii Tysiąclecia.
10. Iz 49,23; Mich 7,17.
11. J. Jelito, Historia czasów Starego Testamentu, 1961, s. 92.
12. Przekład Biblii Warszawskiej.
13. Ps 72,4.9; 110,1; Iz 63,6.
14. T. Brzegowy, Pięcioksiąg Mojżesza, Tarnów 2010, s. 259–267.
15. Lumen Gentium 55; Dei Verbum 3. Maryjna interpretacja „ona zmiażdży” (ipsa conteret) głowę węża utrwalona została w łacińskiej Wulgacie, a także w polskim przekładzie Jakuba Wujka („ona zetrze głowę twoją”).
16. S. Łach, Appendices seu Excursus, s. 575, w: Księga Rodzaju. Wstęp – Przekład z Oryginału, Komentarz, opr. S. Łach, Poznań 1962. Septuaginta ma hu jako autós („on”), tak też mają ojcowie greccy, odnoszący zapowiedź do Chrystusa, a nie do potomstwa, bądź Maryi.
17. Czasownik suf ma bliski odpowiednik w asyryjskim sapu. Uważany jest za denominatyw od sepu – „stopa” i przypisuje się mu znaczenie „deptać nogami”, „deptać rozcierając”. Na to znaczenie wskazuje też aramejskie suf – „deptać”. W Starym Testamencie słowo suf jest bardzo nietypowe, bo występuje jeszcze tylko raz – w poetyckiej Księdze Hioba 9,17.
18. Gematria jest jedną z hermeneutycznych zasad stosowanych do objaśniania tekstu Biblii hebrajskiej i Nowego Testamentu w języku greckim. Przy zastosowaniu jej reguł interpretuje się np. słynną liczbę 666 w Ap 13,18.
19. M. Majewski, Tajemnice imion biblijnych, Kraków 2015, s.13.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.