Czy AI naprawdę może stać się świadome? Oto co na ten temat mówi zarówno filozofia, jak i nauka, a także Pismo Święte.
Nad naturą świadomości głowią się zarówno naukowcy, jak i filozofowie. Według Słownika Języka Polskiego PWN świadomość to:
- zdawanie sobie sprawy z czegoś;
- wspólne dla określonej grupy ludzi poglądy i cele;
- stan przytomności;
- charakterystyczna dla człowieka zdolność poznawania i oceniania siebie i otoczenia1.
Dla nas ważne są dwie ostatnie definicje, łączy je bowiem fakt odczuwania własnego istnienia. Lub również brak tego odczucia, kiedy głęboko śpimy lub straciliśmy przytomność, bo np. znajdujemy się w śpiączce. Inną powiązaną definicją jest samoświadomość, czyli stan zdawania sobie sprawy z własnego istnienia i umiejętność myślenia o samym sobie.
Filozofia świadomości i jej nurty
Skąd się w ogóle bierze świadomość? Zacznijmy od tradycji chrześcijańskiej i nieśmiertelności duszy. Tomasz z Akwinu, który rozwinął tzw. hylemorfizm Arystotelesa, głosił, że człowiek jest jednością ciała i duszy. I tak też działa świadomość: potrzebuje obu, w tym mózgu. Skąd zatem wiara w świadomość duszy po śmierci? Jak stwierdził XIII-wieczny filozof, oddzielenie ciała i duszy jest stanem nienaturalnym. Dlatego po śmierci człowieka, w akcie miłosierdzia, sam Bóg w sposób nadprzyrodzony nadaje jego duszy świadomość.
Później w XVII wieku Kartezjusz sformułował tzw. dualizm substancjalny. Zgodnie z tą filozofią człowiek składa się z dwóch odrębnych i niezależnych od siebie substancji: fizycznej (materialnej) i umysłowej (duchowej). Kartezjusz twierdził, że świadomość jest niezależną od materii cechą umysłu, a Wszechświat jest czymś czysto mechanicznym. Twierdził też, że duch zawierający świadomość znajduje się zupełnie poza przestrzenią (w przeciwieństwie do Henry’ego More’a wierzącego, że to duch jako byt rozciągliwy tworzy przestrzeń).
Jednak próbując bronić istnienia Boga, dualizm substancjalny Kartezjusza przyczynił się do powstania właśnie tego, czego chciał uniknąć: filozofii materializmu, naturalizmu i fizykalizmu. Filozofia ta całkowicie odsuwa w cień kartezjańskiego pozaprzestrzennego ducha, głosząc istnienie tylko tego, co fizyczne i mechaniczne. A zatem świadomość człowieka musi być skutkiem procesów czysto fizycznych. Nieumyślnie zatem filozofia Kartezjusza przyczyniła się do powstania deizmu, a także ateizmu i agnostycyzmu. Powstały też inne nurty, np. idealizm czy monizm spinozjański, ale nie będą one tutaj omawiane.

Przeciwnicy i zwolennicy świadomości AI
Od tego, którą filozofię na temat powstawania świadomości przyjmiemy, zależy nasz stosunek do możliwości zbudowania sztucznej świadomości. Najbardziej radykalnymi sceptykami jej powstania są wierzący w dualizm kartezjański. Sądzą bowiem, że świadomość jest cechą wyłącznie duszy człowieka i nie ma nic wspólnego z fizycznym mózgiem. Nie da się zatem zbudować bezdusznej, ale w pełni świadomej maszyny. Część chrześcijan, zwłaszcza protestanci reformowani i ewangeliczni o zabarwieniu fundamentalistycznym, przyjmuje tę skrajną formę dualizmu. Nie wierzą oni zatem, że powstanie świadome AI.
Nauka jednak wydaje się stać po stronie fizykalizmu. Ale nie potrafiąc znaleźć w mózgu pojedynczego ośrodka odpowiedzialnego za ludzką świadomość, niektórzy (np. Daniel Dennett) uznali, że jest ona jedynie produktem ubocznym w postaci iluzji wynikającym z działania naszego mózgu2. Pojawiła się jednak jeszcze inna filozofia oparta o fizykalizm znana jako dualizm własności. Zgodnie z nią świadomość i inne doznania to zjawiska emergentne. Procesy fizyczne są rzeczywiście odpowiedzialne za istnienie procesów mentalnych, ale na wyższym poziomie złożoności struktur fizycznych takich jak ludzki mózg3.
Co mówi neuronauka?
Współczesna neuronauka wydaje się to potwierdzać. Najciekawsze wyniki dały eksperymenty na osobach cierpiących na lekooporną epilepsję, których poddano kalozotomii. Jest to zabieg usunięcia ciała modzelowatego, separujący lewą półkulę mózgu od prawej, aby wyładowania epileptyczne obejmowały tylko jedną półkulę. Badacze nad świadomością odkryli, że lewa i prawa półkula potrafią osobno przetwarzać informacje i kreować doznania. Prowadzi to do dziwnych zachowań, np. do zespołu obcej ręki, kiedy jedna ręka robi coś przeciwnego niż druga4. To nie oznacza, że teraz osoba posiada dwie świadomości. Ciało modzelowate łączy jedynie korę nową, ale struktury podkorowe odpowiedzialne m.in. za przytomność i emocje pozostają nienaruszone.
Eksperymenty związane ze świadomością człowieka dały początek kilku teoriom. Pierwsza to teoria globalnej przestrzeni roboczej (Global Workspace Theory) głosząca, że świadomość to centralny system nadawania dzielący się informacjami między różnymi częściami mózgu5. Wpisuje się ona w nurt fizykalizmu. Druga to teoria zintegrowanej informacji (Integrated Information Theory) głosząca, że świadomość to fundamentalna właściwość jakiegokolwiek systemu z wyższym stopniem integracji informacji. Wpisuje się ona w nurt dualizmu własności. Obie teorie rywalizują ze sobą dzisiaj i obie mają słabe punkty6.
Tak czy siak, wygląda na to, że zjawisko świadomości jest bezpośrednio zależne od struktury fizycznej mózgu. Zadaje to kłam twierdzeniom dualizmu kartezjańskiego. Jeżeli zatem świadomość jest cechą odpowiedniej struktury fizycznej mózgu, to powstanie sztucznej świadomości staje się jak najbardziej możliwe. Wystarczyłoby stworzyć cyfrowy odpowiednik ludzkiego mózgu oparty o sieci neuronowe, na tyle złożony, że potrafi doznawać. A skoro sztuczne maszyny mogą mieć pamięć i umieć liczyć, a nawet uczyć się (tzw. uczenie maszynowe, w tym zwłaszcza głębokie uczenie), to dlaczego nie miałyby umieć doznawać?

Świadomość AI według Biblii
Ale jest jeszcze samoświadomość, a to już jest zupełnie inny poziom złożoności. Wiele zwierząt, a na pewno wszystkie ssaki i ptaki, są istotami z natury świadomymi. Jednak tylko niektóre gatunki wykazują niższe formy samoświadomości (np. kiedy zwierzę rozpoznaje samo siebie w lustrze)7. Od zwykłej świadomości, czyli doznawania istnienia (lub przynajmniej qualiów zmysłowych), do samoświadomości, czyli zdawania sobie sprawy z własnego istnienia, jeszcze długa droga. O ile w ogóle możliwa dla sztucznej inteligencji.
Wszystko zależy bowiem od tego, jak Bóg stworzył nasz świat i jego prawa fizyki. Wiemy już, że dualizm kartezjański przypisujący świadomość duchowi (duszy) zamiast materii poniósł porażkę – jakkolwiek również dzisiaj znajdziemy jego obrońców8. Ale Biblia wspomina o tchnieniu życia (neszama) lub duchu (ruah), którego otrzymują wszystkie istoty żywe i który wraca do Boga po śmierci9. Przy czym ruah u człowieka odpowiada również za wolę, sumienie, emocje i nastrój, a także za zdolności poznawcze10. Wiemy jednak też, że wszystkie te procesy dokonują się w mózgu człowieka.
Czy sztuczna inteligencja żyje?
Jak to się ma do świadomej i samoświadomej sztucznej inteligencji? Czy ona również podlega ożywieniu przez ducha Bożego? Czy takie jednostki AI w ogóle moglibyśmy nazwać życiem, zwłaszcza gdyby przesłać je do jakiegoś sztucznego ciała? Wydaje się, że to już tylko kwestia interpretacji, czym jest życie. Według osób niewierzących i wyznających materializm życie jest tylko fizyczne i opiera się na naturalnych algorytmach wytworzonych przez prawa fizyki11. W ten sposób sztuczne „życie” (inteligencja, świadomość) też jest formą życia. Co więcej, można te algorytmy łączyć z algorytmami sztucznymi – to właśnie dzięki temu dokonują się postępy w dziedzinie interfejsów mózg-komputer.
Ale według światopoglądu biblijnego wszelkie życie stale pochodzi od Boga i bez Boga nie ma życia12. A zatem wszelka sztuczna inteligencja, która uzyska świadomość, a nawet samoświadomość, będzie jedynie imitacją (symulacją) prawdziwego życia. Algorytmy biologiczne, ożywione przez Boga, wciąż można łączyć z algorytmami maszynowymi, ale to nie sprawia, że maszyny stają się żywe. Neuroproteza ramienia wykonuje polecenia mózgu tak jak ramię biologiczne, ale to nie oznacza, że jest ona żywa. Podobnie samoświadoma sztuczna inteligencja w sztucznym ciele. Nawet gdyby pytała o sens istnienia, widziała kolor czerwony i czuła ból, nie byłaby to istota żywa, tylko jej imitacja.
Wszystko zatem sprowadza się do naszego światopoglądu. Który bowiem światopogląd wybierzemy, tak będziemy postrzegać sztuczną inteligencję, zwłaszcza gdy uzyska świadomość lub nawet samoświadomość. Przy czym skoro mówimy o świadomości, to warto zapytać też o cele, jakie może mieć sztuczna inteligencja. Naukowcy i inżynierowie pracujący przy AI starają się dziś, aby jej cele były w pełni kompatybilne z naszymi. Ryzyko dla ludzkości (która żyje dzięki duchowi Bożemu) może jednak być zbyt wysokie.
Polecamy również poniższe artykuły:
- Sztuczna inteligencja – czy doprowadzi do końca świata?
- Czy sztuczna inteligencja może zastąpić mózg?
- W poszukiwaniu superinteligencji
- Utopia przyszłości – czy transhumanizm podrobi biblijny raj?
Przypisy
- Świadomość – znaczenie, definicja, Słownik Języka Polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/slowniki/%C5%9Bwiadomo%C5%9B%C4%87.html [dostęp: 24.09.2026].
- A. Buckley, Is consciousness just an illusion?, BBC News, 04.04.2017, https://www.bbc.com/news/science-environment-39482345 [dostęp: 24.09.2026].
- M. Tegmark, Życie 3.0. Człowiek w erze sztucznej inteligencji, Prószyński i S-ka, Warszawa 2019, s. 383-391.
- Y. N. Harari, Homo deus. Krótka historia jutra, Wydawnictwo Literackie, 2018, s. 375-378.
- B. J. Baars, Global workspace theory of consciousness: toward a cognitive neuroscience of human experience, Progress in Brain Research, vol. 150, 25.09.2005, s. 45-53, https://www.sciencedirect.com/science/chapter/bookseries/abs/pii/S0079612305500049 [dostęp: 24.09.2026].
- M. Tegmark, op. cit., s. 383-395.
- Y. N. Harari, op. cit., s. 139-179.
- P. Line, Substance dualism arguments, Journal of Creation, 39(1), 04.2025, s. 32-37, https://creation.com/en/articles/substance-dualism-arguments [dostęp: 24.09.2026].
- Księga Koheleta 3,18-21; Psalm 104,29-30.
- Księga Rodzaju 45,27; Księga Hioba 32,8; Psalm 34,19; 51,12; Księga Przysłów 15,13; 20,27.
- E. İ. Colak, Artificial Intelligence and Physicalism Theory, Medium, 07.08.2020, https://medium.com/@eniseirem/artificial-intelligence-and-physicalism-theory-372b1d675ddb [dostęp: 24.09.2026].
- Księga Hioba 12,10; Psalm 36,10; Dzieje Apostolskie 17,24-28; List do Kolosan 1,17; List do Hebrajczyków 1,3.
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.


