Czy grozi nam powszechna kontrola umysłu?

Kontrola umysłu to jedna z ciekawszych koncepcji omawianych w szeroko pojmowanej fantastyce. Ale na ile stanie się realna w XXI wieku?

Najważniejsze informacje

• Kontrola umysłu nie jest już wyłącznie domeną fantastyki naukowej – media, algorytmy rekomendacji i bańki informacyjne mogą wpływać na nasze zachowania, wybory i sposób myślenia.

• Wolna wola może być zagrożona przez rozwój neurotechnologii i sztucznej inteligencji, ponieważ teoretycznie możliwe staje się oddziaływanie na ludzkie decyzje za pomocą stymulacji mózgu, substancji biochemicznych i interfejsów mózg–komputer.

• Eksperymenty na tzw. robo-szczurach pokazują potencjał bezpośredniego sterowania zachowaniem, a podobne technologie w przyszłości mogłyby rodzić poważne pytania etyczne dotyczące autonomii człowieka.

• Powszechna kontrola umysłu mogłaby zagrozić demokracji i odpowiedzialności za własne decyzje, zwłaszcza gdyby ludzie nie zdawali sobie sprawy z manipulacji lub odczuwali sterowane pragnienia jako własne.

• Idea powszechnej kontroli umysłu stoi w sprzeczności z biblijną wizją relacji z Bogiem, który szanuje ludzką wolność i zaprasza do świadomego, dobrowolnego podporządkowania swojej woli Jego woli.

Koncepcja kontroli umysłu jest obecna zarówno w dziełach fantasy czy horrorach, jak i w fantastyce naukowej. Należy jednak podkreślić, że w science fiction (ale potencjalnie także w świecie realnym) istnieje wiele różnych form kontrolowania drugim człowiekiem. Na przykład mógłby się on stać kimś w rodzaju zombie lub automatu, który bezwolnie wykonuje wolę kogoś innego. W innych dziełach człowiek podlega warunkowaniu behawioralnemu. Jeszcze w innych dziełach może być kontrolowany za pomocą fałszywych wspomnień. Niektóre mówią też o świadomości zbiorowej (umyśle roju), której częścią ofiara się staje.

To oczywiście tylko fantastyka naukowa, prawda? No nie do końca. Totalitarni dyktatorzy wykorzystali tradycyjne media audiowizualne do kontrolowania całych mas ludzkich. Osławiony projekt amerykański MKUltra w połowie XX wieku dążył do kontroli umysłu człowieka za pomocą narkotyków, hipnozy i tortur sensorycznych¹.

Obecnie natomiast manipulują nami przede wszystkim social media. Stosują one różne sposoby skłaniania nas do spędzania w nich jak najwięcej wolnego czasu. Opierają się bowiem na algorytmach rekomendacji czy bańkach informacyjnych, w których często lądujemy. Nawet kolor powiadomień w social mediach – kolor czerwony – został dobrany celowo, aby skłaniać nas do ich otwarcia i sprawdzenia nowości². To wszystko też można uznać za próby kontroli umysłu.

Wolna wola jako koncepcja

Mimo to wciąż mamy wolną wolę, aby wybierać, czy chcemy spędzić kolejną godzinę na Facebooku, czy przy książce lub na żywo z przyjaciółmi. Wolna wola to tradycyjna koncepcja wywodząca się z Pisma Świętego i filozofii. Według niej, każdy z nas jest wolny do podejmowania własnych decyzji, nie patrząc na wpływy innych ludzi. Na przestrzeni wieków próbowano zarówno potwierdzać istnienie wolnej woli, jak i ją obalać (predestynacja, determinizm itd.). Również niektórzy neurobiolodzy stwierdzili, że wolna wola to mit. Tymczasem nowsze badania obaliły te wnioski, co oznacza, że nauka nie obaliła wolnej woli³.

A zatem wygląda na to, że wolna wola naprawdę istnieje. Ale niestety wkrótce może się to zmienić. Współczesna nauka stoi bowiem na stanowisku, że istoty biologiczne takie jak człowiek to byty algorytmiczne, podobnie jak komputery⁴. Z kolei owe algorytmy są osadzone w procesach fizycznych na poziomie mikro. Dotyczy to zarówno komputerów (tranzystorów, układów scalonych), jak i ludzi (neuronów i ich sieci). Wszystko dlatego, że materia, choć sama w sobie bezosobowa i nieświadoma, posiada interesującą relację ze zjawiskiem, które znamy jako informacja. Może ona więc pamiętać, obliczać, a nawet uczyć się. Dzięki tym cechom nie tylko ludzie umieją to wszystko, ale również sztuczna inteligencja. Zwłaszcza jeśli jest oparta o sztuczne sieci neuronowe podobne do tych ludzkich⁵.

Czy jednak tak zorganizowana materia potrafi być świadoma i mieć wolną wolę? Max Tegmark, fizyk i kosmolog oraz autor książki Życie 3.0. Człowiek w erze sztucznej inteligencji (2017), twierdzi, że w pewnym sensie tak może być. Dziś bowiem coraz częściej uważa się, że świadomość i wolna wola to zjawiska emergentne⁶. Innymi słowy, wyłaniają się one z odpowiedniego poziomu złożoności układów inteligentnych takich jak ludzki mózg. W ten sposób próbuje się pogodzić istnienie wolnej woli z fizycznym determinizmem.

Czy kontrola umysłu jest możliwa?

Tu jednak rodzi się bardzo poważny dylemat etyczny. Jeżeli na naszą wolną wolę rzeczywiście wpływają procesy fizyczne (w tym biochemiczne), to nasze algorytmy mogłyby być skutecznie modyfikowane za pomocą algorytmów zewnętrznych, stymulacji elektrycznej i substancji biochemicznych. Mówiąc wprost, można byłoby teoretycznie manipulować wolą człowieka, a nawet w pełni nią kontrolować. Byłaby to prawdziwa kontrola umysłu. I to nie na zasadzie sterowania człowiekiem jak bezwolnym automatem. Wręcz przeciwnie.

W książce Homo deus Yuval Noah Harari (który jest twardym deterministą) przywołuje eksperymenty dokonywane na tzw. robo-szczurach od 2002 roku. Dzięki elektrodom wszczepionym w ośrodek czuciowy i ośrodek nagrody w mózgu robo-szczura naukowcy są w stanie zdalnie sterować zwierzęciem. Co ważne, szczur nie odczuwa, że jest sterowany. On wręcz chce dokonywać rzeczy, które podsuwają mu sterujący nim naukowcy! Kiedy naukowiec naciska przycisk na pilocie, robo-szczur zaczyna chcieć skręcić w lewo i to robi!⁷

Harari zauważa, że podobnie może wygląda kontrola umysłu ludzkiego. Wystarczy umiejętnie stymulować odpowiednie ośrodki w naszym mózgu za pomocą środków farmakologicznych (leków hormonalnych) lub elektrycznych i cybernetycznych takich jak elektrody, kaski stymulacyjne czy interfejsy mózg-komputer. W wyobraźni Raya Kurzweila, propagatora transhumanizmu i autora książki Osobliwość coraz bliżej (2024), mówi się nawet o interfejsach mózg-chmura i mózg-AI⁸. Zwłaszcza w sytuacji, kiedy interfejsy te przyjmą postać nanobotów podłączających się do neuronów w naszym mózgu.

Kontrola umysłu i jej możliwe zastosowania

Takie stymulowanie naszego mózgu nie jest jeszcze automatycznie złe. Etycznym celem mogłaby być np. pomoc ludziom ze schorzeniami psychicznymi takimi jak depresja czy schizofrenia. Powstaje jednak pytanie, czy nie pojawi się kiedyś wola polityczna i ekonomiczna, aby rządy i korporacje zastosowały te metody do sterowania całymi społeczeństwami? Istnieje niemałe prawdopodobieństwo, że całe masy będą bezpośrednio sterowane i ludzie nie będą się nawet przejmować tym, że są sterowani. Będą wręcz chętnie wypełniać wolę tych, którzy nimi sterują – bez ich wiedzy lub nawet za ich wiedzą i sztucznie wymuszoną zgodą!

A zatem jeśli wolna wola istnieje – a wszystko na to wskazuje – to już wkrótce możliwe może stać się jej obejście. I przyznaje to nawet sam Harari. Jak zauważył, nasze współczesne demokracje liberalne opierają się na dogmacie o wolnej woli i zarazem odpowiedzialności za nasze wybory. Kiedy coś kupujemy, to z założenia traktujemy ten wybór jako wolny i świadomy. Ale w niedalekiej przyszłości system ten może ulec załamaniu. Skoro bowiem powszechna kontrola umysłu uchyli wolną wolę, to liberalizm przestanie mieć jakiekolwiek znaczenie praktyczne. I w tym post-liberalnym nowym, wspaniałym świecie nikt nie będzie się przejmował tym, że ktoś nami steruje.

Czy zatem będziemy wkrótce zmuszeni oddać naszą wolną wolę innym ludziom lub sztucznej inteligencji? Brzmi to przerażająco i dystopijnie, ktoś mógłby użyć nas do różnych niecnych celów – nawet gdybyśmy czuli, że chcemy je wykonać. Nie bylibyśmy już jednak wolnymi ludźmi. Kontrola umysłu sprawiłaby, że stalibyśmy się swoistymi kukiełkami w rękach mistrzów kukiełek. Byliby oni dla nas niczym faktyczni bogowie, których wolę będziemy chętnie wykonywać. Powstałby wtedy totalitaryzm doskonały.

Którego boga sobie wybierzemy?

Niektórym może to przypominać sposób, w jaki biblijny Bóg skłania ludzi do pełnienia Jego woli. Ale istnieje zasadnicza różnica. Według Pisma Świętego Bóg nie stworzył nas naturalnie nieśmiertelnymi. On stale, w każdym momencie, podtrzymuje nas przy życiu, gdyż tylko On jest w pełni życiem i w pełni nieśmiertelny⁹. Ponadto ten sam Bóg stworzył nas właśnie wolnymi, choć w ramach tej zależności od Jego życia. Niestety my tej wolności nadużyliśmy w Edenie i duchowo odłączyliśmy się od Niego jako naszego źródła życia. On zaakceptował nasz wybór, choć musiał przedstawić nam jego konsekwencje. Mimo to Bóg nas nie opuścił i nadal podtrzymuje wszystko słowem swej potęgi¹⁰, w tym nasze życie.

Ponieważ jednak nadużyliśmy wolnej woli, nie możemy na niej w pełni polegać. Dlatego Bóg wzywa nas, abyśmy świadomie poddali całkowicie naszą wolę Jego woli – woli Tego, który posłał Jezusa Chrystusa na Ziemię, aby stał się człowiekiem. Wypełnił On bowiem wolę Boga Ojca, umierając na krzyżu za nasze grzechy, aby nas uratować i zbawić¹¹. A jeśli wolą Ojca było, aby Chrystus umarł za nas (i zmartwychwstał), to Jego wolą jest, abyśmy my dzięki temu żyli, zwłaszcza wiecznie. Co więcej, abyśmy żyli w ciągłej, intymnej, bezpośredniej relacji z Nim.

Wreszcie Bóg nas nigdy nie zmusi do niczego ani nas nie oszuka, ponieważ pragnie z naszej strony świadomej, nieprzymuszonej współpracy. To nie jest próba manipulowania nami. To jest zaproszenie do ścisłej relacji z Nim, która przyniesie piękne owoce. Jak napisał apostoł Paweł: Albowiem to Bóg jest w was sprawcą i chcenia, i działania zgodnie z Jego wolą¹².

Polecamy również poniższe artykuły:

• Sztuczne szczęście – biochemiczna metoda na odzyskanie raju?
• Wolna wola w religii, filozofii i nauce
• Czy sztuczna inteligencja uzyska świadomość?
• Utopia przyszłości – czy transhumanizm podrobi biblijny raj?

Przypisy

1. T. Gdaniec, Projekt MK-Ultra – tajny medyczny eksperyment. Tak Amerykanie „prali mózgi”, Onet, 22.11.2023, https://www.medonet.pl/psyche/projekt-mk-ultra-tajny-medyczny-eksperyment-tak-amerykanie-prali-mozgi/tdpy59y [dostęp: 21.10.2026].
2. F. Sercan, Colors and Digital Interaction: Why Are Notification Colors Always Red?, Medium, 26.11.2024, https://medium.com/illumination/colors-and-digital-interaction-why-are-notification-colors-always-red-b597bc9a7f59 [dostęp: 21.10.2026].
3. B. Gholipour, A Famous Argument Against Free Will Has Been Debunked, The Atlantic, 10.09.2019, https://www.theatlantic.com/health/archive/2019/09/free-will-bereitschaftspotential/597736/ [dostęp: 21.10.2026].
4. Y. N. Harari, Homo deus. Krótka historia jutra, Wydawnictwo Literackie, 2018, s. 117-126.
5. M. Tegmark, Życie 3.0. Człowiek w erze sztucznej inteligencji, Prószyński i S-ka, Warszawa 2019, s. 71-110.
6. Ibid., s. 383-391.
7. Y. N. Harari, op. cit., s. 369-374.
8. R. Kurzweil, Osobliwość coraz bliżej. Kiedy połączymy się z AI, Grupa Wydawnicza Relacja, Warszawa 2024, s. 82-87.
9. Dzieje Apostolskie 17,26-28; I List do Tymoteusza 6,13-16.
10. List do Hebrajczyków 1,3.
11. Ewangelia według Jana 3,16-17.
12. List do Filipian 2,13.

Wszystkie fragmenty biblijne pochodzą z Biblii Tysiąclecia.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.