Dzieciństwo Jezusa według Ewangelii apokryficznych

Według Ewangelii apokryficznych Jezus narodził się w grocie bez bólu, krwi i płaczu. Nie potrzebował się uczyć, ponieważ wszystko już umiał. Mieszkał w Nazarecie, w którym dokonał wielu cudów. Pomagał Józefowi w pracy stolarskiej.

Apostoł Paweł w Liście do Galacjan napisał o okolicznościach narodzin Jezusa tylko to, że „zesłał Bóg Syna swego, który się narodził z niewiasty” (Gal 4,4). Natomiast w Ewangelii Marka, która uznawana jest za najstarszą wśród Ewangelii kanonicznych, historia Jezusa zaczyna się od Jego chrztu w Jordanie¹.

Wczesnemu okresowi życia Jezusa poświęcone zostały początkowe rozdziały Ewangelii Mateusza i Łukasza. Ewangelie te zawierają materiał ukształtowany jeszcze wcześniej, częściowo nawet przed śmiercią Jezusa i stanowią w przeważającej części informację z pierwszej ręki². Badacze biblijni podkreślają szczególną wiarygodność historyczną ewangelisty Łukasza. Był on spadkobiercą świetnych tradycji greckiego piśmiennictwa historycznego i miał dostęp do wielu doskonałych źródeł informacji na temat wydarzeń, którymi się zajmował. Dlatego Łukasza określa się mianem historyka Kościoła chrześcijańskiego³.

Apokryfy o narodzinach i dzieciństwie Jezusa

Już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa odczuwano niedostatek wiedzy na temat narodzin i dzieciństwa Jezusa. Ewangelia dzieciństwa u Łukasza kończy się słowami o Jezusie, że „czynił postępy w mądrości i w latach i w łasce u Boga i ludzi”, co znaczy, że we wczesnym okresie swojego życia uczył się On tego, czego uprzednio nie znał⁴.

Więcej na ten temat próbowano się dowiedzieć z apokryfów. Oprócz 27 ksiąg należących do kanonu Nowego Testamentu powstała pokaźna liczba apokryfów Nowego Testamentu⁵. Mają one wspólne cechy z apokryfami starotestamentowymi, a więc tajemnicze pochodzenie, podobieństwo do ksiąg kanonicznych, synkretyzm, nieprawdopodobną treść oraz niedopuszczenie ich do zbioru kanonicznego. Zbierano w nich tradycje o Jezusie, przekazywano prawdy teologiczne, objaśniano i uzupełniano nimi utwory kanoniczne, w których brakowało niejednokrotnie wątków budzących zainteresowanie ludzi w różnych epokach⁶.

Niektóre z tych utworów dotyczą narodzenia i dzieciństwa Jezusa, a także osób związanych z tymi faktami. Do najważniejszych utworów tej grupy należą: Protoewangelia Jakuba, Ewangelia Dzieciństwa Pseudo-Tomasza, Ewangelia Pseudo-Mateusza, Księga o narodzeniu Zbawiciela, i o Maryi, i o położnej, Cykl o Trzech Magach, Ewangelia Dzieciństwa Arabska, Ewangelia Dzieciństwa Ormiańska i Legenda o św. Józefie Cieśli.

Jezus w Protoewangelii Jakuba

Najstarsza w tej grupie jest Protoewangelia Jakuba, która powstała ok. 150 r. Przypisywano ją bratu Jezusa, Jakubowi. Jest to prequel Ewangelii (stąd nazwa Protoewangelia), który skupia się na narodzinach i życiu matki Jezusa. W utworze podkreślano wieczne dziewictwo matki Jezusa, które zostało przetestowane przez swego rodzaju badanie ginekologiczne⁷.

Apokryf opowiada, że Jezus pochodził ze znakomitej i bogatej rodziny, z rodu Dawida. Dziecię Jezus uformowane zostało ze światłości, która wypełniła jaskinię⁸. Narodzinom nie towarzyszył ani ból, ani krew, ani płacz dziecka. W momencie narodzin cały świat zastygł w bezruchu i zdumieniu: ptaki zakrzepły w locie, kozły, które przytknęły pyski do wody, nie piły, znieruchomieli robotnicy, spożywający posiłek, zamarła ręka pasterza wzniesiona do góry, by uderzyć owce. „I natychmiast chmura poczęła znikać z jaskini, a w jaskini pojawiło się wielkie światło (…). I wkrótce światło to poczęło znikać, aż ukazało się dziecię i zbliżyło się, i zaczęło ssać pierś swej matki”⁹.

Następnie sprawdzone zostało dziewictwo (ante et post partu) matki Jezusa. „I weszła położna, i rzekła: »Maryjo, ułóż się odpowiednio, niemały bowiem spór się toczy w twojej sprawie«. I Maria usłyszawszy to ułożyła się odpowiednio, i włożyła Salome palec w jej przyrodzenie. I Salome wydała okrzyk i rzekła: »Biada mi, bezbożnej i niewiernej, bom kusiła Boga żywego. Oto ręka moja palona ogniem odpada ode mnie«”¹⁰.

Gdy przybyli magowie, gwiazda, która ich prowadziła, weszła do groty betlejemskiej i stanęła nad głową dziecięcia. W Protoewangelii Jakuba kilkukrotnie podkreślona została królewska godność Jezusa jako „króla Izraela”¹¹.

Jezus w Ewangelii Pseudo-Mateusza

O wielu cudownych wydarzeniach z tego okresu życia Jezusa czytamy w Ewangelii Pseudo-Mateusza. Jest to utwór, który przeszedł kilka faz ewolucji, a jego właściwa część pochodzi z ok. VI/VIII w. Podawano różnych jego autorów: Jakuba Apostoła, Brata Pańskiego, Mateusza oraz Apostoła Jana¹².

Według Ewangelii Pseudo-Mateusza Jezus narodził się w podziemnej grocie, po czym zaraz stanął na swych nogach. Żaden ból ani upływ krwi nie pojawił się u rodzącej matki Jezusa, a dwie położne potwierdziły, że po porodzie pozostała ona dziewicą. W drodze do Egiptu hołd Jezusowi oddały smoki oraz inne dzikie zwierzęta i wskazywały drogę przez pustynię, by wypełniły się słowa proroctwa¹³. Do rodziców Jezus powiedział: „Nie myślcie, że jestem dzieckiem; ja bowiem zawsze byłem mężem dorosłym. Trzeba więc, aby wszystkie dzikie zwierzęta złagodniały wobec mnie”¹⁴.

Jezus jest również Panem świata roślinnego i przyrody nieożywionej. Gdy na pustyni zabrakło jedzenia i wody, rzekł do wysokiej palmy: „Pochyl się, drzewo, posil swoimi owocami moją matkę. I na te słowa natychmiast palma nachyliła swój wierzchołek aż do stóp Maryi i zebrano z niej owoce, którymi wszyscy się posilili”¹⁵. Następnie z korzeni palmy wypłynęły źródła wód przezroczystych, zimnych i słodkich. Potem w cudowny sposób Jezus skrócił wszystkim drogę do Egiptu z 30 dni marszu do jednego.

Apokryf kończy się opowieścią, jak to zarządca Egiptu oddał cześć dziecięciu Jezus. Gdy Maria z Jezusem weszli do świątyni w Heliopolis, znajdujące się w niej posągi 365 bogów runęły i rozbiły się. Doniesiono o tym zarządcy miasta Afrodyzjuszowi, który przybył z całym wojskiem i oddał cześć Jezusowi¹⁶.

Jezus w dzieciństwie czynił cuda w Nazarecie

Z Ewangelii kanonicznych wynika, że Jezus mieszkał i dorastał w Nazarecie. W Legendzie o św. Józefie Cieśli rozwinięto ten wątek. Jezus powiedział o sobie: „Kiedy Dziewica Mnie urodziła, byłem im całkowicie poddany, jak dziecko, ponieważ wykonywałem rzeczywiście wszystkie ludzkie czyny z wyjątkiem grzechu. Ja zaś nazywałem Maryję swoją matką, a Józefa swoim ojcem i byłem im posłuszny we wszystkim, co Mi polecili, nie sprzeciwiając się im żadnym słowem, gdyż bardzo ich kochałem”¹⁷.

Wiele anegdot o tym okresie podaje Ewangelia Dzieciństwa Pseudo-Tomasza, której autor podszył się pod ap. Tomasza. Utwór powstał w II w. i podlegał licznym przeróbkom. Opowiada o cudach, jakich dokonał Jezus między piątym a dwunastym rokiem życia. W apokryfie tym mały Jezus dysponuje niezwykłą mocą, jest wszechpotężny i o wszystkim wie, mimo że nikt go nie uczył. Niektóre z cudów bywały w złym guście i czasem okrutne. Czynione były po to, by zaimponować¹⁸.

Z dłoni Jezusa wzlatywały ulepione z gliny wróble, siadał na promieniu słonecznym i po nim chodził, ale też bywał niebezpiecznym towarzyszem zabaw. Chłopca, który zniszczył mu kanały w kałuży, przeklął, tak że dziecko uschło. Innym razem chłopiec, który Go szturchnął, padł martwy, a dzieciom bawiącym się w chlewni rzekł: „Stańcie się świniami! I natychmiast stały się świniami”. Zaprowadzony do szkoły wytknął nauczycielowi ignorancję, za co nauczyciel uderzył Go w głowę. Józef, widząc to wszystko, zawołał matkę Jezusa, nakazując jej, „by nie pozwalała mu wychodzić z domu, aby ci, co go uderzą, nie umierali”. Zdenerwowany na Jezusa „silnie pociągnął go za ucho”¹⁹. 

Jezus często wskrzeszał i przywracał wzrok. Uzdrowił m.in. swojego brata Jakuba, którego ukąsiła żmija²⁰. Z powodu niektórych cudów wypędzano Jezusa wraz z Jego matką z domów i z miasta.

Jezus jako pomocnik Józefa cieśli

W apokryfach Jezus pomaga swojemu ojcu Józefowi w pracy stolarskiej. Z apokryfów wyłania się motyw starca Józefa jako dość kiepskiego stolarza. „Ilekroć Jusuf [Józef] potrzebował w czasie swej pracy coś wydłużyć, skrócić, poszerzyć czy zwęzić o łokieć lub o piędź, Pan Jasu [Jezus] wyciągał ku tej rzeczy rękę i przedmiot stawał się takim, jakim go chciał mieć Jusuf (…). Jusuf nie był bowiem biegłym cieślą”²¹. Pewien król, który zlecił Józefowi wykonanie dla siebie tronu i wspaniałego pałacu, gdy zobaczył cud, który uczynił Jezus, przyodział Go płaszczem królewskim, a na głowę włożył Mu diadem, zaś Józefa obdarzył dużą ilością złota i srebra²².

Według apokryfów, gdy Jezus ukończył 12 lat, „zaczął ukrywać swe cudy, tajemnice i znaki i postępował aż do ukończenia trzydziestu lat tak, jak nakazuje tradycja Tory, to znaczy do chwili, kiedy objawił mu się Ojciec w rzece al-Urdunn jako głos wołający z nieba: »Oto jest Syn mój miły, którego sobie upodobałem«”²³.

Podsumowanie

Najstarsze i najlepiej poświadczone informacje o narodzinach i dzieciństwie Jezusa zawarte są w kanonicznych Ewangeliach Mateusza i Łukasza. Powstałe utwory apokryficzne, dziś często zachowane fragmentarycznie, były próbą „uzupełnienia” utworów kanonicznych również w temacie tego, jak wyglądało dzieciństwo Jezusa. Opowiadania o cudach Jezusa w okresie dzieciństwa służyły pokazaniu Jego wszechmocy jako dziecka-Boga. Trzeba podkreślić, że apokryfy powstawały przez cały okres chrześcijaństwa, mówi się także o „życiu apokryfów”.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Kontrast między śmiercią Jezusa a śmiercią Sokratesa
• Powrót zbawiciela u kresu świata w religiach
• Największe teologiczne kontrowersje Orygenesa

Przypisy

1. J. Duquesne, Jezus, Gdańsk 1996, s. 17-27.
2. F. F. Bruce, Wiarygodność pism Nowego Testamentu, Katowice 1991, s. 59. 
3. Tamże, s. 99-113.
4. Łk 2,52. Przekład Biblii Tysiąclecia.
5. Słowo „apokryf” pochodzi od greckiego czasownika apokrypto – „ukrywam”. „Apokryf” (apokryphos) znaczy „ukryty”, „tajemny”, „niepojęty”. W znaczeniu biblijnym przeciwstawiane jest ono pojęciu kanonu ksiąg natchnionych, a więc oznacza utwór w nim nie zawarty. Niektóre apokryfy biblijne cieszyły się dużą popularnością.
6. Ślady twórczości apokryficznej widoczne są już w Nowym Testamencie, bo ap. Paweł ostrzegał przed listem od niego rzekomo pochodzącym. 2 Tes 2,3. Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne część I. Fragmenty, narodzenie i dzieciństwo Maryi i Jezusa, pod red. ks. M. Starowieyskiego, Kraków 2003, s. 31-39.
7. https://www.youtube.com/watch?v=1hdeGvOC690&list=WL&index=3 [dostęp: 30.10.2026].
8. Ewangelie kanoniczne nie wspominają o narodzeniu Jezusa w jaskini. Według Ewangelii Pseudo-Mateusza Maria trzeciego dnia po narodzeniu Jezusa wyszła z jaskini i udała się do stajni i tam złożyła dziecię w żłobie.
9. ProtEwJk 19.
10. Tamże, 20. Ewangelia Dzieciństwa Ormiańska 9.
11. Umieszczenie w grocie gwiazdy było uznaniem boskości Jezusa. Według Ewangelii Gruzińskiej narodzenie Jezusa „w Betlejem w pieczarze dokonało się w roku 5300 roku od wygnania Adama z raju”. Zazwyczaj podawany jest rok 5500, jak w apokryfie Życie Adama i Ewy. 
12. Apokryfy Nowego Testamentu…, s. 291-293.
13. Ps 148,7; 11,6; Mk 1,13.
14. PsMt 18-19.
15. Tamże, 20.
16. Tamże, 22-23. Scenę tę zawiera słynna mozaika na łuku triumfalnym w Santa Maria Maggiore w Rzymie. Według Ewangelii Dzieciństwa Ormiańskiej mający wtedy 3 lata i cztery miesiące Jezus, „rozgniewał się w duchu” i „w tej samej chwili (…) zatrzęsła się ziemia i wszystkie zabudowania świątyni [Apolla] zawaliły się doszczętnie. Bożek Apollo, kapłani świątyni i arcykapłani bałwanów zostali pogrzebani we wnętrzu budynku i zginęli” (EwDzOrm 15).
17. JózCieś 11,2. Apokryf ten powstał ok. 400 r.
18. Apokryfy Nowego Testamentu…, s. 388-389.
19. EwTmDz 5.
20. Apokryfy Nowego Testamentu…, s. 389-404.
21. Ewangelia Dzieciństwa Arabska 38. EwDzArab została skompilowana w środowisku arabskim ok. VI/VII w. 
22. Ewangelia Dzieciństwa Ormiańska 20, 8-15. EwDzOrm powstała najprawdopodobniej w VI w. na bazie pierwowzoru syryjskiego.
23. EwDzArab 54.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.