Góra Noego

Według tradycji sprawiedliwi potomkowie Seta, do których zaliczał się Noe, ostatni patriarcha tego rodu, mieszkali na zboczach rajskiej góry Eden¹. Nawet gdy większość Setytów zstąpiła w doliny i wymieszała się z córkami Kainitów, rodzina Noego z jego ojcem Lamechem i dziadkiem Metuszelachem pozostała na wyżynach w pobliżu raju². Po potopie Arka Noego zatrzymała się na górach Ararat (Rdz 8,4). Według tradycji Noe zamieszkał niedaleko od niej³. Noe miał więc związek z dwoma górami. Wyjaśnia to, dlaczego bohaterowie wiary i twórcy cywilizacji byli w podobny sposób związani z górą, a nawet z podwójnymi wierzchołkami, jak w przypadku Ozyrysa.

Nazwa Armenii, gdzie zatrzymała się Arka, pochodzi od słów Ar-Meni, czyli „Góra Meniego” (Noego)⁴. W językach semickich har to „góra”, a ponieważ „h” jest ciche, dlatego w Apokalipsie mamy „Armagedon”, mimo że jego pierwszy człon to har, czyli „góra” (Ap 16,16). Meni tworzą spółgłoski „mn”, występujące często w imionach, które oznaczały pierwszego człowieka po potopie, na przykład: Man, Men, Manu, Mannus, Meni⁵.

Noe zamieszkał u podnóża gór Ararat, jak świadczy tradycja⁶. Sumeryjskie źródła nazywały go „Panem Aratty”⁷, czyli władcą regionu z górami Ararat. Ten obszar nazywano Aratta lub Urartu⁸. Persowie zwali górę Ararat Kuh-i Nuh, czyli „góra Noego”⁹, gdyż kuh to „góra”, zaś Nuh to arabskie imię Noego¹⁰, które występuje w Koranie¹¹. Według najnowszych badań nad starożytną Babilońską Mapą Świata wskazuje ona, że wielki statek, czyli Arka, zatrzymał się po potopie na górze w krainie Urartu (Ararat)¹², co stanowi niezależne potwierdzenie biblijnej relacji.

Sumeryjski bohater potopu Ziusudra i akadyjski Utnapisztim byli wzorowani na osobie Noego, dlatego obu kojarzono z górą Nisir, gdzie osiadł jego statek, a zarazem z górą w krainie Dilmun na dalekim horyzoncie, która była sumeryjskim rajem¹³. Nazwa Nisir (akad. nesēru) znaczyła: „zbawienie”, „ocalenie” i „schronienie”¹⁴, co pasuje do Arki Noego. Epos o Gilgameszu podaje, że bohater potopu zamieszkał „u źródeł rzek” Tygrysu i Eufratu¹⁵. Eufrat bierze początek blisko góry Ararat, a Tygrys nieopodal¹⁶. Berossos w Historii Babilonii potwierdził, że stamtąd wyruszyli potomkowie bohatera potopu do doliny Szinear, gdzie założyli cywilizację sumeryjską (Rdz 11,2)¹⁷. 

Mojżesz z Chorene, starożytny autor Historii Armenii, napisał, że Ormianie zachowali najwięcej tradycji o rodzinie Noego¹⁸, co jest zrozumiałe, skoro mieszkali najbliżej góry Ararat. Podał on, że rodzina Noego osiedliła się w Nachiczewan, około 90 km od podnóża gór Ararat¹⁹. Ormianie uważają Nachiczewan za najstarsze ludzkie osiedle²⁰. Ta nazwa znaczy „miejsce zejścia Noego”, gdyż tam zszedł z Arki. W miejscu, gdzie według tradycji został pochowany, istniała kaplica ormiańska, przerobiona na mauzoleum muzułmańskie zwane Grobem Proroka Noego (azerb. Nuh peyğəmbər türbəsi).

Józef Flawiusz napisał: „Owo miejsce Armeńczycy nazywają ‘Miejscem Zejścia’ i do dziś pokazują tam fragmenty arki, która ocalała w czasie potopu”²¹. Ormianie wchodzili na górę Ararat, aby zobaczyć Arkę, skąd przynosili małe fragmenty. Najbardziej znany pochodzi z IV wieku i jest przechowywany w skarbcu ormiańskiej katedry w Eczmiadzynie, położonej 50 km od gór Ararat. Brytyjski historyk James Bryce tak go opisał: „Jest to nieduży kawałek drewna w ciemnym kolorze, przypominający skamielinę o wielkości 10×5 cm, osadzony w złotej inkrustowanej ramie”²².

Każdy bohater potopu jest związany z górą. Statek hinduskiego Manu zatrzymał się na górze, gdzie Manu złożył ofiarę²³. Dlatego ta góra nosiła przydomek od miejsca zacumowania statku (sanskr. Nau-bandhana)²⁴. Dopiero później pojawiła wśród Hindusów tradycja, że chodziło o Himalaje. Chińczycy wierzyli, że Fuxi i Nüwa przeżyli potop i dali początek ludzkości po potopie. Związani są z górą Kunlun, która przypominała rajską górę Eden, natomiast po potopie Fuxi złożył jako kapłan pierwszą ofiarę na górze Tai, gdzie potem cesarze składali doroczne ofiary graniczne²⁵.

Twórca egipskiej cywilizacji Ozyrys spędził rok zamknięty w drewnianej skrzyni na morzu²⁶, a więc dokładnie tyle, ile Noe w Arce (Rdz 8,14). Ozyrys miał ścisły związek z symbolem akhet, który wyobrażał dwie góry Bakhu i Manu²⁷. Bakhu to prawzgórze stworzenia w raju, zwane Kamieniem Benben, gdzie powstało życie²⁸. To jest kolejna paralela między Ozyrysem i Noem, który według tradycji mieszkał z potomkami Seta na zboczu rajskiej góry Eden. Natomiast nazwa góry Manu pochodziła od Noego, a zatem oznaczała Ararat.

Grecki Deukalion przeżył potop zamknięty w drewnianej skrzyni (gr. larnaks), która zatrzymała się na górze Parnas²⁹. Także grecki Dionizos spędził rok zamknięty w drewnianej skrzyni dryfującej po morzu³⁰. Dionizos wychował się na górze Nysa³¹. Grecy uważali go za twórcę swojej kultury i utożsamiali z Ozyrysem³². Tak niecodzienne wydarzenie jak pobyt Ozyrysa, Deukaliona i Dionizosa w drewnianej skrzyni na pełnym morzu trudno wyjaśnić inaczej, jak wspólną pamięcią ludzi, że Noe spędził rok zamknięty w drewnianej Arce (Rdz 8,14), która miała kształt skrzyni, jak wynika z jej wymiarów (Rdz 6,15) i hebrajskiej nazwy (hebr. tebah).

Janus, który według rzymskich podań żył w złotym wieku, przybył morzem i zamieszkał na wzgórzu Janikulum, czyli na „Miejscu Janusa”, gdzie składano ofiary ze zboża i wina³³. Kananejski twórca cywilizacji Dagon nosił tytuł „Władcy Góry” ³⁴. To mogło przyczynić się do późniejszego kultu kananejskich bóstw na wyżynach (hebr. bamot), gdzie stawiano ołtarze ofiarne. W miastach kananejskich Dagonowi budowano wieżę, na której kapłani i królowie składali ofiary całopalne, a nocą ognisko służyło jako latarnia pomagająca statkom fenickim w nawigacji. 

W czasach patriarchów i sędziów ofiary składano na szczytach gór, idąc za przykładem Noego (Rdz 8,20) oraz przedpotopowych patriarchów, którzy według tradycji składali je na zboczu góry Eden (Rdz 3,24; 4,3-4)³⁵. Abraham i Jakub składali Bogu ofiary na górach (Rdz 12,8; 22,2; 31,54), a prorok Samuel i Salomon na wzgórzach (1 Sm 9,12-14; 1 Krl 3,4-5). Dopiero gdy powstała świątynia izraelska, ofiary na wzgórzach zostały zakazane w Izraelu (Pwt 12,2-3; 2 Krl 18,4). Do tego zakazu przyczyniły się ohydne praktyki Kananejczyków, którzy wrzucali żywe niemowlęta w ofierze do ognia i uprawiali prostytucję rytualną, połączoną z kultem demonicznych bóstw, o czym szerzej napisałem w książce Historyczna wiarygodność Starego Testamentu³⁶.

Quetzalcoatl był według Azteków boskim nauczycielem i dobroczyńcą ludzkości, który przyniósł ludziom ziarna kukurydzy z Góry Obfitości (Tonacatépetl), która była niedostępna dla ludzi³⁷. Przywodzi to na myśl bohatera potopu, który – według wielu tradycji – przechował w Arce ziarna uprawnych roślin, które pochodziły ze zboczy rajskiej góry³⁸. Z kolei Majowie, podobnie jak Egipcjanie, wierzyli, że piramidy imitują górę stworzenia. Ich słynna piramida w Chichen Itza (El Castillo) była poświęcona Kukulkanowi. Bochica, według tradycji Muisków, zstąpił po potopie z wysokich gór. Z kolei Wirakocza w tradycji Inków wyłonił się z wody i przybył w okolice Tiwanaku położonego wysoko w Andach.

W czasie pobytu na Hawajach wspiąłem się na najwyższe szczyty: Mauna Kea (4207 m) i Mauna Loa (4169 m), z których roztacza się widok na ocean i hawajskie wyspy. Ich nazwy mogą pochodzić od Noego. Według hawajskich przekazów statek bohatera potopu Nu’u zatrzymał się na Mauna Kea³⁹. Słowo mauna pochodzi z protopolinezyjskiego maquŋa, czyli „góra”⁴⁰. Maqu to przedrostek kierunkowy (prefiks lokatywny), zaś sufiks ŋa, wymawiany nah, brzmi fonetycznie jak imię Noego (hebr. Noach), a zatem maquŋa, czyli mauna, to „góra Noego”. Ta polinezyjska nazwa jest starsza niż Biblia, co stanowi niezależne potwierdzenie biblijnej historii o potopie.

Na wszystkich zamieszkałych kontynentach zachowało się około 500 przekazów o potopie⁴¹. Im bliżej góry Ararat, tym zawierają one więcej szczegółów i podobieństw do biblijnej historii. Przyczynił się do tego fakt, że świadkowie potopu zamieszkali w okolicach góry Ararat, a ich potomkowie wyruszyli stamtąd do pobliskiej Mezopotamii (Rdz 10,2). To wyjaśnia, dlaczego najstarsze spisane relacje o potopie pochodzą z Mezopotamii. Tam też powstały pierwsze zigguraty, czyli wieże o kilku tarasach. Imitowały one wzgórze stworzenia, które w raju łączyło ziemię z niebem. Po epizodzie pod wieżą Babel ludzie rozeszli się po świecie (Rdz 11,9), zabierając ze sobą historie o początkach i potopie.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Praojciec i trzej synowie
• Czy odkryto Arkę Noego?
• Noe w dawnych tradycjach: Imię Noego
• Noe – twórca cywilizacji i wynalazca wina

Przypisy

1. Księga Jaskini Skarbów, 13-14, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, London: Aziloth Books, 2018, s. 50, 53.
2. Druga Księga Adama i Ewy, 22:10; Księga Jaskini Skarbów, 14, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 53, 55.
3. S. N. Kramer, The ‘Babel of Tongues’: A Sumerian Version, „Journal of the American Oriental Society”, 88/1, 1968, s. 108-111; T. Jacobsen, Enmerkar and the Lord of Aratta, [w:] W. W. Hallo, K. Lawson Younger (red.), The Context of Scripture, t. 1: Canonical Compositions from the Biblical World, Leiden: Brill, 1997, s. 548.
4. J. Bryant, A New System: An Analysis of Ancient Mythology, t. 3, London 1774, s. 2.
5. Ibid.
6. Księga Adama, 3:14; cyt. w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 65.
7. S. N. Kramer, The ‘Babel of Tongues’…, op. cit.; T. Jacobsen, Enmerkar and the Lord of Aratta, [w:] W. W. Hallo, K. Lawson Younger (red.), The Context of Scripture, t. 1…, op. cit.
8. J. Lemański, Księga Rodzaju, t. 1, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2013, s. 396.
9. Ibid.
10. F. A. Filby, The Flood Reconsidered, Grand Rapids: Zondervan, 1970, s. 116.
11. Koran, 71.
12. I. L. Finkel, The Ark Before Noah: Decoding the Story of the Flood, London: Hodder and Stoughton, 2014, s. 275.
13. Eridu Genesis, 258-261; Epos o Gilgameszu, 11:140-145, 195-196; Tabliczka o potopie z Nippur, 260, w: J. B. Pritchard, The Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton: Princeton University Press, 1973, s. 44.
14. A. Heidel, The Gilgamesh Epic and Old Testament Parallels, Chicago: The University of Chicago Press, 1949, s. 250.
15. Epos o Gilgameszu, 11:187, w: J. B. Pritchard, The Ancient Near Eastern Texts…, op. cit., s. 93.
16. The Origins of Water in the Euphrates and Tigris Rivers: Exploring Rainfall Patterns in Earthscience, 29.05.2023, w: https://geoscience.blog/the-origins-of-water-in-the-euphrates-and-tigris-rivers-exploring-rainfall-patterns-in-earthscience/ [dostęp: 20.10.2026].
17. Codex Chimalpopoca, Anales de Cuauhtitlan, w: J. Bierhorst, History and Mythology of the Aztecs: The Codex Chimalpopoca, Tucson: University of Arizona Press, 1992, s. 28-29; B. de Sahagún, Historia general de las cosas de Nueva España, red. A. López Austin, J. García Quintanat, t. 3, Mexico City: Conaculta, 2000, s. 281-283.
18. Mojżesz z Chorene, Historia Armenii, 1:29; cyt. w: J. Bryant, A New System: An Analysis of Ancient Mythology, t. 3, op. cit., s. 21.
19. J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 3:5-6, Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2001.
20. Mojżesz z Chorene, Historia Armenii, 1:29; cyt. w: J. Bryant, A New System: An Analysis of Ancient Mythology, t. 3, op. cit., s. 11.
21. J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 3:5, op. cit.
22. J. Bryce, Transcaucasia and Ararat: Being Notes of a Vacation Tour in the Autumn of 1876, London: Macmillan, 1877, s. 306.
23. Rygweda, 1, 80:16; 1, 114:2; A. M. Kempiński, Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich, s.v. „Manu”, Warszawa: Iskry, 2001, s. 275.
24. Ibid.
25. Sima Qian, Shiji, 28; M. E. Lewis, The Construction of Space in Early China, Albany: State University of New York Press, 2006, s. 186-193; M. Loewe, Divination, Mythology and Monarchy in Han China, Cambridge: Cambridge University Press, 1994, s. 181-195; A. Birrell, Chinese Mythology: An Introduction, Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1993, s. 33-38, 94-101; Y. Ke, Dragon and Phoenix: Chinese Mythology, Beijing: New World Press, 1987, s. 44-52.
26. Plutarch, Moralia: De Iside et Osiride, 5, 356 (13); 367 (42); E. A. W. Budge, The Gods of the Egyptians, t. 2, New York: Dover Publications, 1969, s. 124; G. S. Faber, The Origin of Pagan Idolatry, t. 3, London: F. & C. Rivingtons, 1816, s. 24, 51.
27. R. H. Wilkinson, Reading Egyptian Art: A Hieroglyphic Guide to Ancient Egyptian Painting and Sculpture, London: Thames & Hudson, 1992, s. 135.
28. Teksty z Piramid, 600; J. Assmann, The Search for God in Ancient Egypt, Ithaca: Cornell University Press, 2001, s. 124-126.
29. Owidiusz, Przemiany, 1:316-317; Pseudo-Apollodoros, Biblioteka, 1, 7:2;
30. Homer, Hymn do Dionysus, 7.
31. Homer, Hymn do Dionizosa, 1:8-9; Homer, Iliada, 6:132-135, Pseudo-Apollodoros, Biblioteka, 3, 4:3; Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, 10, 17:5; Owidiusz, Przemiany, 3:313-315.
32. Plutarch, Moralia: De Iside et Osiride, 5, 356 (13); 362:28; Herodot, Dzieje, 2:156; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 4, 6:3.
33. Owidiusz, Fasti, 1:233-250; Wirgiliusz, Eneada, 8:355-358; Makrobiusz, Saturnalia, 1:7.
34. J. Fontenrose, Python: A Study of Delphic Myth and Its Origins, Los Angeles: University of California Press, 1959, s. 215; L. Feliu, The God Dagan in Bronze Age Syria, Leiden: Brill, 2003, s. 293-295.
35. Filon z Aleksandrii, Księga starożytności biblijnych, 3:9; Pierwsza Księga Adama i Ewy, 5:1; Księga Jaskini Skarbów, 9, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 43.
36. A. J. Palla, Historyczna wiarygodność Starego Testamentu, Warszawa: Bogulandia, 2018, s. 111-122.
37. M. León-Portilla, Aztec Thought and Culture: A Study of the Ancient Nahuatl Mind, Norman: University of Oklahoma Press, 1963, s. 107-109.
38. Efrem Syryjczyk, Komentarz do Księgi Rodzaju, 4:23; Ksiega Jaskini Skarbów, 13:2, 14:1, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, op. cit., s. 50, 53.
39. T. G. Thrum (red.), Hawaiian Folk Tales: A Collection of Native Legends, Chicago: A. C. McClurg, 1907, s. 32-34.
40. B. Biggs, R. Clark, POLLEX-Online: The Polynesian Lexicon Project Online, 2011, s.v. „maquŋa”.
41. T. H. Gaster, Myth, Legend and Custom in the Old Testament, New York: Harper & Row, 1969, s. 82; R. M. Schoch, Voyages of the Pyramid Builders, New York: Penguin, 2003, s. 249; G. Hancock, Fingerprints of the Gods, New York: Three Rivers Press, 1995, s. 193; H. S. Bellamy, Moons, Myths and Men: A Reinterpretation of the Catastrophic Theory, London: Faber & Faber, 1936, s. 120; J. P. Robinson, The Myth of Man, Kingston: Earthrise Books, 2018, s. 401; J. G. Frazer, Folklore in the Old Testament: Studies in Comparative Religion, Legend and Law, New York: Avenel Books, 1988 (reprint wyd. Macmillan, 1923), s. 46-143; R. Conolly, Flood, „Creation”, 13/1, 2000/2001, s. 29; C. Berlitz, The Mystery of Atlantis, New York: Avon, 1984, s. 98; J. C. Whitcomb, H. M. Morris, The Genesis Flood: The Biblical Record and Its Scientific Implications, Philadelphia: Presbyterian and Reformed Publishing, 1961, s. 48; D. T. Gish, Dinosaurs by Design, Green Forest: Master Books, 1992, s. 74; T. LaHaye, J. D. Morris, The Ark on Ararat, Nashville: Thomas Nelson, 1976, s. 235; D. J. Kennedy, J. Newcombe, What If the Bible Had Never Been Written?, Nashville: Thomas Nelson Publishers, 1994, s. 164; W. Gitt, Questions I Always Get Asked, Bielefeld: Christliche Literatur-Verbreitung, 1992, s. 118; F. Hitching, The World Atlas of Mysteries, London: Pan Books, 1978, s. 165; M. W. Meyer, The Ancient Mysteries: A Sourcebook, San Francisco: Harper & Row, 1987, s. 5.

Zdjęcie główne (od autora): Wielki Ararat ma obecnie 5137 m wysokości, a Mały Ararat ma 3896 m.