Feniks i plan zbawienia w egipskiej architekturze

Piramidy, zigguraty, kurhany i kopce, a także filary i obeliski były wzorowane na prawzgórzu stworzenia. Czy ich powszechność w architekturze dawnych kultur świadczy o wspólnej tradycji, która sięgała planu zbawienia objawionego przez Boga pierwszym ludziom w raju (Rdz 3,15)?

Świątynia w Abu Gorab

Świątynia w Abu Gorab, zbudowana we wczesnym okresie (IV dynastia) kilkanaście kilometrów od Kairu, przypomina mezopotamski ziggurat. Na jej tarasie stał kamień Benben, przypominający obelisk. Ten kamień symbolizował prawzgórze stworzenia, które wyłoniło się z pierwotnych wód Nun. W Biblii także czytamy, że na początku ląd wyłonił się pierwotnych wód (Rdz 1,9), a także po potopie, gdy „ukazały się szczyty gór”, na których osiadła Arka (Rdz 8,5), której pamiątką była zakopana przy świątyni w Abu Gorab ceglana barka o rozmiarach 30×10 m¹.

Na środku dziedzińca był ołtarz z okrągłym kamieniem w centrum. Wokół niego stały cztery alabastrowe bloki, ustawione zgodnie z kierunkami kompasu. Na ołtarzu składano ofiary ze zwierząt. Przywodzi to na myśl tradycję o potomkach Adama, którzy składali ofiary przy bramie Edenu (Rdz 3,24; 4,3-4)², a także ołtarz zbudowany przez Noego po potopie, na którym złożył ofiarę całopalną Bogu (Rdz 8,20). Na terenie świątyni w Abu Goran były malowidła wyobrażające różne pory roku, co harmonizuje z zapowiedzią Boga, że od potopu będą na ziemi pory roku „dopóki ziemia istnieć będzie” (Rdz 8,22 BW).

Obeliski i filary

Gliniany model świątyni we wschodniej Krecie, zilustrowany na rysunku (Zdj. 2.), świadczy, że również sakralna architektura minojska miała za wzór świętą górę stworzenia, postrzeganą jako bramę łączącą ziemię z niebem. Obeliski i filary stawiane u wejścia do świątyń również były wzorowane na podwójnych wierzchołkach tej góry³. Podwójne filary występują już w najstarszych osadach anatolijskich, takich jak Göbeklitpe i Çatalhöyük, a ta ostatnia nazwa znaczy „Rozdwojone wzgórze”⁴.

Lukian z Samostaty podał, że u wejścia świątyni w syryjskim Hierapolis stały dwa filary o wysokości ponad 50 m, które wzniósł Dionizos. Dionizos był wzorowany na osobie Noego, podobnie jak egipski Ozyrys. Na szczyt tych dwóch filarów wspinał się dwa razy do roku człowiek, który spędzał na każdym z nich 7 dni. Lukian wyjaśnił, że ten akt upamiętniał potop Deukaliona, gdy ludzie wspinali się na góry i wysokie drzewa, szukając ratunku przed wodami zalewającymi ląd⁵.

Wielka świątynia z dwoma filarami stała w fenickim Byblos. Najbardziej znanym przybytkiem z dwoma filarami przed wejściem była świątynia Jahwe w Jerozolimie, wzniesiona przez króla Salomona (971-931). Przed nią stały dwie wielkie kolumny z brązu, zwane Jachin i Boaz (1Krl 7,21). Ponadto, przed wejściem do Miejsca Najświętszego, a także nad Arką Przymierza były wyobrażenia dwóch cherubów (1Krl 6,27), wzorowanych na strażnikach bramy Edenu (Rdz 3,24). Arka Przymierza stała na Fundamencie Skały (hebr. Eben ha-Shetiyah), gdzie, jak wierzono, niebo stykało się z ziemią, podobnie jak na wzgórzu stworzenia w raju.

Kamień Benben

Egipcjanie wierzyli, że z pierwotnego oceanu wyłonił się najpierw Kamień Benben, czyli wzgórze stworzenia⁶. Na nim spoczywał nieśmiertelny ptak Benu, którego kojarzono ze stworzeniem życia, z pierwszym ziemskim bogiem Atumem, a także z Ozyrysem i odrodzeniem życia. Według Tekstów z Piramid na wzgórzu, któremu patronował boski ptak Benu, powstał Atum, czyli biblijny Adam⁷. Kamień Benben i ptak Benu ilustrowały plan zbawienia, objawiony przez Boga pierwszym ludziom w raju (Rdz 3,15).

Kamień Benben był reprezentowany przez piramidion, czyli stożek w kształcie piramidy⁸. Dlatego piramidion był fundamentem każdej świątyni i wieńczył każdy obelisk i piramidę⁹. Obelisk wyobrażał pierwszy promień słońca padający na wzgórze stworzenia, gdzie zaczęło się życie¹⁰. Kamień Benben, który był na szczycie obelisków, był siedzibą ptaka Benu, czyli Feniksa zapowiadającego przyjście i ofiarę Mesjasza.

Obeliski na cmentarzach

Obeliski kiedyś często zdobiły groby na cmentarzach w USA i wciąż jest ich tam wiele. Obok (Zdj. 5.) jest moje zdjęcie z cmentarza w Battle Creek w stanie Michigan, gdzie stoją dziesiątki obelisków. Ten, na który wskazuję, jest na grobie rodzinnym Jakuba White, gdzie pochowano również jego żonę Ellen G. White, najczęściej tłumaczoną amerykańską pisarkę. Jej książka Wielki bój o proroctwach biblijnych spowodowała, że porzuciłem ateizm, a książka Życie Jezusa pomogła mi poznać Zbawiciela, zaś dzięki jej niewielkiej książeczce Droga do Chrystusa, która należy do najczęściej tłumaczonych książek na inne języki (poza Biblią), zrozumiałem ważną biblijną prawdę o usprawiedliwieniu z łaski przez wiarę.

Osoby słabo zorientowane w temacie starożytnych łączą obelisk z masonami, ale obeliski istniały tysiące lat przed powstaniem masonerii. Masoneria jest eklektyczną religią, która przygarnia każdy dawny symbol. Jeśli ktoś chce potępić obeliski jako masoński symbol, to powinien najpierw potępić i usunąć z domu cyrkiel i ekierkę, a z garażu kielnię murarską, bo to są trzy główne symbole masonerii! Dlaczego ci, którzy potępiają obeliski jako masońskie symbole, nie mają nic przeciwko cyrklom i ekierkom, a więc głównym symbolom masonerii? Hipokryzja czy ignorancja?

Obelisk może być symbolem biblijnej wiary, ponieważ upamiętnia rajskie wzgórze stworzenia i zapowiada powrót raju za sprawą ofiary Mesjasza. Nie należy mylić obelisków z aszerami, jak to czasem robią dyletanci, ponieważ nie miały one ze sobą nic wspólnego. Aszery były słupami z drewna w kształcie fallusa lub bogini płodności, które czczono w kananejskim kulcie natury, który miał seksualny i bałwochwalczy charakter, dlatego Bóg kazał usuwać aszery z obszarów zamieszkałych przez Izraelitów (Pwt 16,21). O aszerach i zwyrodniałej religii kananejskiej napisałem nieco szerzej w książce Historyczna wiarygodność Starego Testamentu¹¹.

Mit o Feniksie

Obeliski i piramidy upamiętniały wzgórze stworzenia, zapowiadając powrót raju na ziemię za sprawą Mesjasza. Dlatego wiele kultur chowało swoich władców w piramidach, kopcach i kurhanach. Działo się tak, gdyż władcy za sprawą swego urzędu byli dziedzicami Adama i typem zapowiadającym przyszłego Mesjasza, czyli Drugiego Adama, który umrze za grzechy i zmartwychwstanie trzeciego dnia. Jego ofiarę zapowiadał nieśmiertelny i boski ptak Benu, czyli po grecku Feniks, który poświęcał życie i umierał w cierpieniu, ale trzeciego dnia zmartwychwstawał. Żydzi nazywali go Milcham¹².

Egipski mit mówi, że na początku była „otchłań” i „pustka”, a ziemię zalegała cisza i ciemność. Nad jej powierzchnią unosił się boski ptak Benu. Z otchłani wodnej wyłoniło się prawzgórze, na którym spoczął ptak Benu, którego imię znaczyło „świecący”¹³. Dzięki niemu stwórcza moc rozjaśniła pierwotny mrok. Ptak Benu wydał pierwszy dźwięk, który rozpoczął stworzenie. Egipski opis stworzenia jest w harmonii z biblijnym, według którego na początku „ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód” (Rdz 1,2 BW). Także w Biblii ptak (gołąb) reprezentuje Ducha Świętego (Mk 1,10).

Mit o ptaku Benu, czyli Feniksie, opowiadał o stworzeniu życia na ziemi, a także o wcieleniu i dobrowolnej ofierze Mesjasza za grzechy ludzi. Feniks dobrowolnie wydawał siebie na śmierć, dokonując samospalenia, a po trzech dniach powstawał z martwych. Swoje gniazdo budował z mirry i kadzidła. Mesjasz otrzymał mirrę i kadzidło od mędrców ze wschodu (Mt 2,11). Skąd oni wiedzieli, że Mesjasz przyjdzie, otrzyma w prezencie mirrę i kadzidło, a także poświęci życie za ludzkość? Ta obietnica pochodziła z raju (Rdz 3,15). Wierzył w nią Noe, dlatego złożył ofiarę całopalną po wyjściu z Arki (Rdz 8,20). Zapowiedź Mesjasza musiała być nie tylko znana w starożytności, ale spisana, choć jej źródło nie przetrwało do naszych czasów, skoro Jezus Chrystus powołał się na nie, mówiąc: „Jest napisane: Mesjasz będzie cierpiał i trzeciego dnia zmartwychwstanie” (Łk 24,46 BT).

Hiob znał mit o Feniksie i jego mesjańskie przesłanie, gdyż napisał: „Umrę w moim gnieździe i będę żył długo jak feniks” (Hi 29,18). W języku hebrajskim występuje tu słowo (hebr. hol), które w greckiej Septuagincie oddano jako „feniks”, podobnie jak w żydowskich pozabiblijnych źródłach¹⁴. Niektórzy komentatorzy tłumaczą to słowo (hebr. hol) jako „piasek”, ale tylko dlatego, że przeoczyli oczywisty paralelizm między „gniazdem” w pierwszej części zdania i „ptakiem” w drugiej, który świadczy na rzecz przekładu z Feniksem, zapowiadającym ofiarę i zmartwychwstanie Mesjasza.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Stworzenie w egipskiej tradycji: szokujące podobieństwa z Biblią
• Potop i rodzina Noego w egipskich źródłach
• Cztery filary kosmicznego ładu w mitach egipskich

Przypisy

1. K. Bard, Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt, New York: Routledge, 1999, s. 230-236.
2. Filon z Aleksandrii, Księga starożytności biblijnych, 3:9; Pierwsza Księga Adama i Ewy, 5:1; Księga Jaskini Skarbów, 9, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, London: Aziloth Books, 2018, s. 43.
3. J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language” through Ideational Cognitive Archaeology, „Answers Research Journal”, 15, 2022, s. 313.
4. A. K. Schmidt, M. Danišík, E. Aydar, E. Şen, Identifying the Volcanic Eruption Depicted in a Neolithic Painting at Çatalhöyük, Central Anatolia, Turkey, „PloS One”, 9/1, 2014.
5. Lukian z Samosaty, cyt. w: R. B. Y. Scott, The Pillars Jachin and Boaz, „Journal of Biblical Literature”, 58/2, 1939, s. 143-144.
6. R. Anthes, Remarks on the Pyramid Texts and Early Egyptian Dogma, „Journal of the American Oriental Society”, 4/1, 1964, s. 35-39; D. P. Silverman, Ancient Egypt, Oxford: Oxford University Press, 2003, s. 120.
7. Teksty z Piramid, 600:1652; cyt. w: G. Hart, Egyptian Myths, Austin: University of Texas Press, 1990, s. 16.
8. J. P. Allen, Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs, Cambridge: Cambridge University Press, 2000, s. 427.
9. K. Sethe, Amun und die Acht Urgötter von Hermopolis. Eine Untersuchung über Ursprung und Wesen des gyptischen Götterkönigs, il. 14, cyt. w: J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language” through Ideational Cognitive Archaeology, „Answers Research Journal”, 15, 2022, s. 313.
10. J. P. Allen, Middle Egyptian…, op. cit., s. 427.
11. A. J. Palla, Historyczna wiarygodność Starego Testamentu, Warszawa: Bogulandia, 2018, s. 116-121.
12. M. J. Bin Gorion, Żydowskie legendy biblijne, 13, Gdynia: Ureus, 1996, s. 63.
13. H. Owusu, Symbole Egiptu, Katowice: KOS, 2002, s. 259.
14. L. Lewysohn, Die Zoologie des Talmuds, Frankfurt am Main: Selbstverl, 1858, s. 352; N. H. Tur-Sinai, Die Heilige Schrift: Sefer Iyyov, 1954, s. 250.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.