Ogród Eden w wierzeniach dawnych kultur

Zgodnie z Biblią raj był kolebką ludzkości i portalem między niebem i ziemią¹. Bóg uczynił raj dla Adama (Rdz 2,16). Tam spotykał się z ludźmi twarzą w twarz (Rdz 2,19; 3,8). Pamięć o raju była głęboko zakorzeniona w wielu antycznych kulturach, co sugeruje, że kryła się za nim historyczna rzeczywistość.

Etymologia

Nazwa „Eden” (Rdz 3,23-24) pochodzi od semickiego eden, czyli „rozkosz” i „obfitość”². Aramejskie słowo z tym korzeniem oznaczało dobrze nawodniony ogród obfitości³. Dlatego tłumacze Septuaginty przetłumaczyli nazwę ogrodu w Edenie na język grecki słowem paradeisos, które pochodziło z perskiego pairi-daeza, czyli „ogród rozkoszy i obfitości”⁴.

Lokalizacja i topografia raju

Biblia sprawozdaje, że Bóg zasadził ogród „w Edenie, na wschodzie. Tam umieścił człowieka, którego stworzył” (Rdz 2,8 BW). Tekst mówi o ogrodzie „w Edenie”, z czego wynika, że raj leżał na wschodzie krainy Eden⁵. Później utożsamiono tę nazwę z rajem i nazywano go „ogrodem Eden” lub „Edenem”, ale pierwsze użycie świadczy, że był „w Edenie”, czyli w krainie Eden (Rdz 2,8).

Wejście do raju było ewidentnie możliwe tylko z jednej strony, a mianowicie od wschodu, skoro tam znajdowała się brama wiodąca do jego wnętrza. Świadczy o tym tekst, że Bóg „wygnał człowieka, a na wschód od ogrodu Eden umieścił cheruby i płomienisty miecz wirujący, aby strzegły drogi do drzewa życia (Rdz 3,24 BW).

Ze źródeł biblijnych i pozabiblijnych wynika, że pierwsi ludzie osiedlili się na wschód od rajskiej bramy, gdzie przychodzili, aby wielbić Boga i składać Mu ofiary, gdyż tam manifestował On swoją obecność, podobnie jak później Jego chwała ukazywała się pomiędzy dwoma cherubami nad Arką Przymierza (Wj 25,22)⁶. Nawet Kain po zabiciu Abla oddalił się „sprzed oblicza Pana, i zamieszkał w ziemi Nod, na wschód od Edenu (Rdz 4,16).

Tak więc raj był na zachodzie. To wyjaśnia, czemu dawne kultury wspominały krainę szczęścia z górą stworzenia położoną na zachodnim horyzoncie. Ogród Hesperyd, w którym było drzewo ze złotymi jabłkami i wężem Ladonem, leżał na zachodnim krańcu świata⁷. Na zachodzie był Awalon, czyli celtycka „Wyspa Błogosławionych”, podobnie greckie Pola Elizejskie, legendarna Atlantyda, egipska Wyspa Błogosławionych, zwana Wyspą Płomieni, skąd pochodzili pierwsi deifikowani przodkowie ludzkości⁸, włącznie z Horusem z Horyzontu, wzorowanym na osobie Hama, syna Noego⁹.

Egipcjanie ukazywali miejsce ludzkich początków w symbolu akhet, który tworzyły dwa wierzchołki góry stworzenia ze słońcem na horyzoncie (Zdj. 1). Czy przypadkiem twórca chińskiego pisma, który utworzył jego znaki w III tysiącleciu p.n.e., zilustrował słowo „zachód” jako ogrodzony ogród z pierwszym człowiekiem w jego centrum? (Zdj. 2.) Tym pierwszym człowiekiem był Adam, którego Bóg umieścił w rajskim ogrodzie położonym tam, gdzie zachodziło słońce: „I wziął Pan Bóg człowieka i osadził go w ogrodzie Eden” (Rdz 2,15 BW).

Raj był uważany za pępek świata. W jego centrum rosło drzewo życia, tworzące oś świata (łac. axis mundi), która symbolicznie łączyła ziemię z niebem i człowieka z Bogiem¹⁰. To drzewo było na wzgórzu stworzenia, zwanym w pozabiblijnych źródłach górą Eden, najwyższą przed potopem¹¹. Tam znajdowało się źródło, którego wody dawały początek czterem rzekom wypływającym z ogrodu Eden (Rdz 2,10-14). Ten rajski wzorzec, czyli kwadrat lub okrąg rozdzielony na krzyż przez cztery rzeki, zachował się w symbolach i architekturze wielu kultur.

Raj na ziemi

Motyw ogrodu z drzewem życia był częsty w Mezopotamii¹². Na terenie świątyń i pałaców królewskich ogród był standardem. Nie chodziło o zwykłe miejsce do relaksu i upiększenia krajobrazu, skoro jego opiekunem nie był ogrodnik, lecz król. Wzorem dla niego był Adam, pierwszy władca ziemi i pierwowzór dla królów, któremu Bóg powierzył opiekę nad rajskim ogrodem (Rdz 2,15).

Rajskie motywy obfitują w starożytnej sztuce mezopotamskiej. Do najczęstszych w pałacach królewskich należały wyobrażenia cherubów na straży świętego drzewa. Poniższy relief (Zdj. 3.) pokazuje asyryjskiego cheruba, który opiekuje się drzewem życia. Spryskuje je specjalną szyszką zanurzoną w specjalnym naczyniu (spitula), które zawierało poświęconą wodę¹³.

Sumeryjski Dilmun

Sumeryjską reminiscencją ogrodu Eden był Dilmun, czyli „Kraina Żyjących”, gdzie nie było śmierci. W sumeryjskiej historii stworzenia, zwanej Eridu Genesis, występuje „Góra Dilmun”, jako odpowiednik Góry Eden, na której Bóg stworzył życie¹⁴. Dilmun według eposu Enki i Ninhursag był miejscem stworzenia życia na ziemi, z którego wypływała woda zaspokajająca pragnienie wszystkich lądowych stworzeń¹⁵.

Dilmun, podobnie jak biblijny ogród Eden, był nieskalany i lśniący¹⁶. Panował tam przyjemny klimat, a także wielka obfitość, dzięki czemu ziemia przynosiła plony trzy razy w roku. Wody w Dilmun wypływały z wnętrza ziemi¹⁷. Zgadza się to z biblijną relacją, według której woda nawadniająca glebę nie pochodziła z deszczów, lecz „wydobywała się z ziemi” za sprawą rosy, mgły i licznych źródeł (Rdz 2,6 BW).

Zwierzęta żyły tam w harmonii: lew nie zabijał, a wilk nie porywał jagnięcia¹⁸. Podobnie będzie na nowej ziemi, na której Bóg przywróci raj: „I będzie wilk gościem jagnięcia, a lampart będzie leżał obok koźlęcia. Cielę i lwiątko, i tuczne bydło będą razem, a mały chłopiec je poprowadzi. Krowa będzie się pasła z niedźwiedzicą, ich młode będą leżeć razem, a lew będzie karmił się słomą jak wół. Niemowlę bawić się będzie nad jamą żmii, a do nory węża wyciągnie dziecię swoją rączkę. Nie będą krzywdzić ani szkodzić na całej mojej świętej górze, bo ziemia będzie pełna poznania Pana jakby wód, które wypełniają morze” (Iz 11,6-9 BW).

W Dilmun nie było trosk, znoju, chorób, kalectwa, starości, płaczu ani śmierci¹⁹. To przypomina biblijny opis nowej ziemi, gdy Chrystus przywróci raj na ziemi: „Oto przybytek Boga z ludźmi: i zamieszka wraz z nimi i będą oni Jego ludem, a On będzie Bogiem z nimi. I otrze z ich oczu wszelką łzę, a śmierci już odtąd nie będzie. Ani żałoby, ni krzyku, ni trudu już nie będzie, bo pierwsze rzeczy przeminęły” (Ap 21,3-4 BT).

Sumeryjski mit z III tysiąclecia p.n.e., zwany Debatą owcy z ziarnem, mówi o rajskim wzgórzu, gdzie ziemia stykała się z niebem. Ten mit koresponduje z biblijną historią o raju, gdzie Bóg spotykał się z ludźmi (Rdz 2,8; 3,8). Na świętym wzgórzu zostały stworzone zwierzęta, rośliny i bogowie Anunnaki²⁰. Anunnaki byli „królewskim potomstwem”, według Sumerów²¹, a zatem pierwszymi patriarchami. Sumerowie ich deifikowali, podobnie jak Egipcjanie deifikowali patriarchów w Enneadzie i Ogdoadzie. Biblijnym odpowiednikiem Anunnaki byli „synowie Boży”, czyli potomkowie Adama z „królewskiej” linii Seta (Rdz 6,2-4).

Potop zniszczył życie na ziemi. Po raz drugi wykluło się ono z Arki Noego na górach Ararat²². Świadczy o tym zakończenie tabliczki z sumeryjską wersją potopu, w której Noe nosi przydomek Ziusudra. Opisuje ona koniec potopu i złożenie ofiary przez bohatera potopu bóstwom Anu i Enlilowi, którzy pozwolili mu zamieszkać w Dilmun, a on zachował nasiona roślin i nasienie ludzkości²³. Z tych źródeł wynika, że Dilmun odnoszono nie tylko do raju, ale także do gór Ararat, gdzie spoczęła Arka²⁴.

Dilmun zwano „Nieskalanym Krajem”²⁵. Taką nazwę nosił w sumeryjskich źródłach kraj Aratta²⁶. Noe zamieszkał po potopie w okolicy gór Ararat, stąd nazwa Aratta. O władcy tej krainy mówi sumeryjski epos Enmerkar i Pan Aratty. Wspomina on o pomieszaniu języków, o czym mówi też Biblia (Rdz 11,7-9). Sumeryjski epos opowiada o pysznym królu Enmerkarze, który postawił pyszne roszczenia władcy Aratty, ale ten je ignorował. Za władcą Aratty krył się Noe, a Enmerkarem był Nimrod, o czym więcej napisałem w książce Historyczna wiarygodność Starego Testamentu²⁷.

Uczeni badający lokalizację Dilmun w mezopotamskich źródłach stwierdzili, że chodziło o krainę Urartu, której nazwa pochodziła od gór Ararat²⁸. Wskazuje na to analiza Babilońskiej Mapy Świata. Zawiera ona znak klinowy „Wielkiego Muru Nieba i Ziemi”, odnoszący się do Dilmun. Potwierdza to symbol dwóch wierzchołków, który odnosił się do miejsca, gdzie ziemia łączyła się z niebem, a więc do wzgórza stworzenia i gór Ararat, na których osiadła Arka (Rdz 8,4).

Eufrat bierze początek w pobliżu gór Ararat. Przed potopem jedna z rzek mających źródło w Edenie nosiła nazwę Eufrat (Rdz 2,14). Topografia ziemi była wtedy zupełnie inna, dlatego poszukiwanie rajskich rzek na dzisiejszej powierzchni ziemi mądre nie jest, gdyż potop nie pozostawił po nich śladu. Potomkowie Noego użyli ich nazw wobec rzek mających źródła w Anatolii, gdzie osiadła Arka, podobnie jak Europejczycy przynieśli do Ameryki ojczyste nazwy geograficzne. Niemniej wspiera to związek między Dilmun, a miejscem, gdzie zamieszkał bohater potopu.

Grecki Olimp

Bogowie Greków, podobnie jak Sumerów i Egipcjan, byli wzorowani na patriarchach i herosach przedpotopowego świata, dlatego mieli niedoskonałą naturę, jaka cechuje ludzi. Świadczą o tym ludzkie emocje, konflikty i intrygi na Olimpie. Ludzie po potopie deifikowali tych, którzy żyli przed nimi, ponieważ sami nie byli już tak wysocy, silni, długowieczni ani inteligentni jak oni. Dlatego okres przed potopem na ogół uważano za srebrny wiek w dziejach ludzkości, a złoty wiek utożsamiano z rajem.

Homer nazwał Olimp siedzibą bogów²⁹. Olimp zwano też „ogrodem bogów”, gdzie były nektar i ambrozja, które dawały życie wieczne, podobnie jak owoce biblijnego drzewa życia (Rdz 2,9). Ten grecki raj nazywano Wyspami Szczęśliwych (gr. makaron nesoi), Polami Elizejskimi i Ogrodem Hesperyd. W centrum tego ogrodu było drzewo ze złotymi jabłkami, wokół którego owinięty był wąż Ladon³⁰. Hesperydy były siostrami Atlasa, władcy Atlantydy. Atlas ogrodził ten rajski ogród i uczynił go niedostępnym dla ludzi.

W greckim micie o Ogrodzie Hesperyd jest aluzja do owoców drzewa poznania w Edenie (Rdz 2,9), a także do szatana, który użył węża jako swoje medium, aby zwieść Ewę (Rdz 3,1). Wąż Ladon potrafił mówić wieloma językami i nie można go było wyprowadzić w pole³¹. Ladon zawłaszczył złote jabłka, mimo że nie należały do niego, co jest echem przejęcia władzy nad ziemią przez szatana od prawowitego władcy Adama, gdy nakłonił Ewę do nieposłuszeństwa wobec Słowa Bożego, zaś Adam wziął od niej owoc próby i też go zjadł (Rdz 2,17; 3,6).

Greckie mity potwierdzają, że dawne cywilizacje wiedziały o stworzeniu, raju, kuszeniu i upadku ludzi. Źródłem ich wiedzy o początkach, raju, upadku, obietnicy mesjańskiej, a także o potopie była bez wątpienia rodzina Noego.

Góra Meru

Hindusi także zachowali echa historii o ogrodzie Eden. W ich mitologii odpowiednikiem wzgórza stworzenia była święta góra Meru, położona w centrum raju, gdzie niebo stykało się z ziemią³². Tam zachodziło słońce, co także harmonizuje z Biblią, według której raj był położony we wschodniej części krainy Eden (Rdz 2,8), ale wejście do niego było od wschodu, gdzie zamieszkali potomkowie Adama po upadku (Rdz 3,24; 4,16), a zatem słońce zachodziło nad ogrodem Eden.

Z wnętrza góry Meru wypływały cztery rzeki³³, podobnie jak ze środka ogrodu Eden (Rdz 2,10-14). Najwyższe bóstwo przybywało na górę Meru, aby spotkać się z człowiekiem, a więc znów mamy zgodność z relacją biblijną, według której Bóg odwiedzał pierwszych ludzi w ogrodzie Eden (Rdz 3,8). Ludzie, którzy mieszkali na stokach góry Meru, żyli w pokoju, zdrowiu i szczęściu, podobnie jak Adam i Ewa w raju.

Góra Meru była wzorem dla sakralnej architektury w Indiach. Świątynie i pagody imitowały rajskie wzgórze stworzenia, podobnie jak w innych kulturach piramidy, zigguraty, kopce i kurhany. Najbardziej znanym wyobrażeniem góry Meru jest słynna świątynia Angkor Wat w Kambodży. Położona jest w centrum wielkiego kompleksu, niczym oś świata, podczas gdy cztery mniejsze góry w jej narożnikach reprezentują cztery filary Ziemi. Świątynię Angkor Wat otaczają cztery kanały wodne, które imitują rzeki, jakie brały początek w centrum ogrodu Eden (Rdz 2,10).

Polecamy również poniższe artykuły:

• Feniks i plan zbawienia w egipskiej architekturze
• Cztery filary kosmicznego ładu w mitach egipskich
• Wulgata Sykstyńska, czyli nieudany papieski przekład Biblii

Przypisy

1. L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1998, s. 69.
2. W. Chrostowski, Ogród Eden, Warszawa: Vocatio, 1996, s. 75-78.
3. C. Cohen, w: G. Maxine (red.), The Oxford Dictionary of the Jewish Religion, s.v. „Eden”, Oxford: Oxford University Press, 2011, s. 228-229.
4. W. Chrostowski, Ogród Eden, op. cit.
5. J. D. Currid, Genesis, t. 1, Leyland: Evangelical Press, 2015, s. 98.
6. Filon z Aleksandrii, Księga starożytności biblijnych, 3:9; Pierwsza Księga Adama i Ewy, 5:1; Księga Jaskini Skarbów, 9, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, London: Aziloth Books, 2018, s. 43; E. White, Patriarchowie i prorocy, Warszawa: Znaki Czasu, 2006, s. 60.
7. Robert Graves, Mity hebrajskie, 33d, Warszawa: Cyklady, 2002, s. 130.
8. Teksty z Piramid, 248, cyt. w: W. M. F. Petrie, The Making of Egypt, London: The Sheldon Press, 1939, s. 248.
9. A. H. Gardiner, Egyptian grammar: being an introduction to the study of hieroglyphs, Oxford: Oxford University Press, 1979, s. 489; M. C. Betrò, Hieroglyphics: The Writings of Ancient Egypt, New York: Abbeville Press, 1995, s. 161.
10. A. J. Wensinc, The Ideas of the Western Semites Concerning the Navel of the Earth, cyt. w: W. Chrostowski, Ogród Eden, Warszawa: Vocatio, 1996, s. 88.
11. Księga Jaskini Skarbów, 6, w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, London: Aziloth Books, 2018, s. 36.
12. W. Chrostowski, Ogród Eden, op. cit., s. 97.
13. P. Collins, Attending the king and eternity, w: A. Cohen, S. E. Kangas (red.), Assyrian Reliefs from the Palace of Ashurnasirpal, Hanover: University Press of New England, 2010, s. 184; M.-A. Ataç, Time and Eternity, w: A. Cohen, S. E. Kangas (red.), Assyrian Reliefs from the Palace of Ashurnasirpal, Hanover: University Press of New England, 2010, s. 167.
14. T. Jacobsen, The Harps that once: Sumerian poetry in translation, London: Yale University Press, 1997, s. 150.
15. S. N. Kramer, Sumerian Mythology, Philadelphia: The University of Pennsylvania Press, 1961, s. 54-59; S. N. Kramer, The Sumerians: Their History, Culture, and Character, Chicago: The University of Chicago Press, 1963, s. 145-150.
16. Enki i Ninhursag, 5-6, w: J. B. Pritchard, The Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton: Princeton University Press, 1973, s. 38.
17. Enki i Ninhursag, 45, w: Ibid.
18. Enki i Ninhursag, 15-16, w: Ibid.
19. Enki i Ninhursag, 19-26, w: Ibid.
20. J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language” through Ideational Cognitive Archaeology, „Answers Research Journal”, 15, 2022, s. 308.
21. J. Black, A. Green, Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary, London: The British Museum Press, 1992, s. 34.
22. The debate between sheep and grain, 1-42.
23. Tabliczka z Nippur, 258-262; w: J. B. Pritchard, The Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton: Princeton University Press, 1973, s. 44.
24. J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language”…, op. cit., s. 306.
25. W. M. F. Petrie, The Making of Egypt, London: The Sheldon Press, 1939, s. 251.
26. S. N. Kramer, Dilmun, the Land of the Living, „Bulletin of the American Schools of Oriental Research”, 96, 1944, s. 21, przyp. 17.
27. A. J. Palla, Historyczna wiarygodność Starego Testamentu, Warszawa: Bogulandia, 2018, s. 124-125.
28. W. Horowitz, The Great Wall of Sargon of Akkad, „Nouvelles Assyriologiques Brèves et Utilitaires”, 3, 1997, s. 98, przyp. 104; W. Horowitz, Mesopotamian Cosmic Geography, Winona Lake: Eisenbrauns, 1998, s. 32-33.
29. Homer, Odyseja, 6:42.
30. J. Chevalier, A. Gheerbrant, A Dictionary of Symbols, s.v. „Apple-tree”, London: Penguin Books, 1996, s. 36, N. Julien, The Mammoth Dictionary of Symbols, s.v. „Apple”, London: Robinson, 1996, s. 23.
31. Apollodoros, The Library, 2, 5:11; Hezjod, Teogonia, 333-335; Arystofanes, Żaby, 475.
32. R. Beer, The Handbook of Tibetan Buddhist Symbols, Boston: Shambhala, 2003, s. 83-84.
33. Ibid.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.