Cztery filary kosmicznego ładu w mitach egipskich

W egipskiej mitologii dużą rolę odgrywały cztery męsko-damskie pary pierwszych ziemskich bóstw, które nazywano Ogdoadą, a także bóstwami Heh, strzegącymi kosmicznego ładu. Ten ład był symbolizowany przez „Cztery filary Szu”. Cztery filary Ziemi występują w różnych mitach. Co reprezentowały i jaki był ich związek ze stworzeniem i potopem, a także Babilońską Mapą Świata?

Wielki kosmiczny zegar

Cztery filary były hologramem zjawiska precesji osi ziemskiej, który reprezentował kosmiczny ład. Tymi filarami były cztery gwiazdozbiory, kotwiczące Ziemię w kosmosie przez 2160 lat. Widać je na tle wschodzącego słońca w czterech dniach roku, gdy płaszczyzna równika przecina ekliptykę, tworząc hologram Ziemi osadzonej na czterech filarach czy też narożnikach.

Filary Ziemi występują w wielu kulturach. Indianie wierzyli, że Święta Czwórka utrzymuje ład świata i chroni go przed pogrążeniem się w chaosie. Egipcjanie nazywali je Czterema filarami Szu i wyobrażali jako cztery nogi Niebiańskiej Krowy, symbolizującej kosmiczny porządek. Na Babilońskiej Mapie Świata symbolizują je Cztery Ćwiartki.

Zjawisko precesji, które leżało u podstaw tej symboliki było znane w starożytności, co wykazali uczeni Giorgio de Santillana i Hertha von Dechend¹. Znajomość tego astronomicznego zjawiska samo w sobie świadczy o zaawansowanej wiedzy astronomicznej w starożytności. Na czym ono polega? Ziemia krąży wokół Słońca, dlatego nieboskłon wydaje się przesuwać po równiku nieba, a na tle wschodzącego słońca zmieniają się konstelacje zodiakalne. Cztery z nich kotwiczą Ziemię przez 2160 lat, niczym filary.

Nachylenie osi ziemskiej sprawia, że płaszczyzna ziemskiego równika nie jest równoległa do ekliptyki Ziemi, a więc do jej toru wokół Słońca. Płaszczyzna ziemskiego równika przecina ją w czterech punktach roku. Te cztery dni odgrywały dużą rolę w dawnych kalendarzach. Megalityczne budowle, takie jak Stonehenge, służyły obserwacji słońca w tych czterech dniach:

• 21 marca – równonoc wiosenna
• 21 czerwca – przesilenie letnie
• 21 września – równonoc jesienna 
• 21 grudnia – przesilenie zimowe 

Cztery gwiazdozbiory, widoczne podczas tych czterech dni roku na tle wschodzącego słońca, kotwiczą Ziemię w kosmosie, dlatego od nich pochodzi metafora czterech filarów i narożników Ziemi, która oznaczała stabilność i kosmiczny ład. Później, gdy zaawansowana wiedza pierwszych pokoleń po potopie zanikła, zaczęto rozumieć te symbole i metafory dosłownie, skąd pochodziły zabobony o kształcie Ziemi.

Cztery filary Szu

Egipcjanie wierzyli, że cztery filary Szu zabezpieczały firmament przed upadkiem w otchłań oceanu, z której został oddzielony przy stworzeniu. W biblijnym opisie stworzenia jest podobna koncepcja: „Uczynił więc Bóg sklepienie, i oddzielił wody pod sklepieniem od wód nad sklepieniem; i tak się stało. I nazwał Bóg sklepienie niebem” (Rdz 1,7-8 BW). Bóg rzekł: „Niech się zbiorą wody spod nieba na jedno miejsce i niech się ukaże suchy ląd. I tak się stało” (Rdz 1,9 BW).

Potop zagroził kosmicznemu porządkowi, gdyż pierwotna otchłań morska zakryła całą ziemię, tak jak na początku, zanim wyłonił się z niej ląd. Przetrwało tylko osiem osób z rodziny Noego, a z nimi zwierzęta lądowe i nasiona uprawne. Egipcjanie wyobrażali rodzinę Noego jako cztery pary bóstw Heh, które utożsamiano z Ogdoadą. Bóstwa Heh podtrzymywały „cztery filary Szu” wyobrażane jako cztery nogi Niebiańskiej Krowy, zwanej Mehet-Weret, czyli „Wielki Potop”.

Niebiańska Krowa miała między rogami barkę słońca. Jej rogi reprezentowały wierzchołki góry stworzenia, gdzie powstało życie. Egipcjanie nazywali je „Wzgórzem” i „Wyspą”². Bóg stworzył życie na rajskim wzgórzu, natomiast po potopie wyszło ono na ląd z Arki na górach Ararat³. Oba te miejsca symbolizowało podwójne wzgórze, zwane „pępkiem świata” (łac. omfalos)⁴. Dlatego Arkę ukazywano czasem alegorycznie jako jajo, z którego wykluło się życie.

Babilońska mapa świata

Babilońska Mapa Świata jest zakotwiczona na Czterech Ćwiartkach, na które składają się cztery pary trójkątów⁵. Trójkąty symbolizowały wierzchołki gór, a zatem mamy cztery podwójne wierzchołki, tworzące cztery filary Ziemi i reprezentujące kosmiczny porządek na Ziemi⁶.

Glinianą tabliczkę z tą mapą i opisem odkryto w ruinach starożytnego miasta Sippar. Pochodzi ona z VI wieku p.n.e., ale zawiera kolofon kopisty z informacją, że oryginał był dużo starszy. Jej tekst nawiązuje do stworzenia świata i potopu, co sygnalizuje między innymi symbol dwóch wierzchołków, który omówię osobno.

Babilońska relacja o początkach przypomina egipską i biblijną: na początku była otchłań praoceanu, z której wyłonił się ląd z górą stworzenia. Babilońskiego boga Marduka zwano „solarnym cielcem” – co przypomina egipską Niebiańską Krowę z dwoma rogami i czterema nogami wspieranymi przez cztery pary bóstw Heh – który miał zachować świat przed chaosem. Marduk zwyciężył nad wodną otchłanią, reprezentowaną przez Tiamat, i zapanował ład⁷.

Babilońska mapa ma formę dwóch kręgów z ośmioma trójkątami wychodzącymi z okręgu zewnętrznego, z których zachowało się tylko pięć. Nazywane są „wyspami” (akad. nagû), ale chodziło o góry, które zaznaczano w starożytności trójkątami, podobnie jak obecnie⁸. Ocean otacza ląd, na którym zaznaczono miasta, krainy, góry, bagna i kanały. Z północy na południe przebiega rzeka Eufrat.

Na mapie pojawia się nazwa Wielkiego Muru Nieba i Ziemi, który jest tożsamy z sumeryjską górą Nieba i Ziemi. Stanowi to aluzję do krainy Dilmun, gdzie początek brały rzeki Eufrat i Tygrys, czyli do okolic góry Ararat, gdzie spoczęła Arka po potopie. Dilmun była krainą początków życia, dlatego oznaczała raj i góry Ararat, gdyż życie zaczęło się w obu tych miejscach.

Noe zamieszkał po potopie pod podwójnymi szczytami Ararat. Tekst na Babilońskiej Mapie Świata nazywa go Uta-rapisztim, co przypomina imię Uta-napisztim, jakie nosił bohater potopu z Eposu Gilgamesza⁹. Mezopotamskie przekazy świadczą, że bohater potopu Ziusudra, mieszkał na górze Dilmun, na dalekim horyzoncie¹⁰. To potwierdza dawną tradycję, że Noe mieszkał pod górami Ararat¹¹.

Tekst na babilońskiej mapie mówi o potężnym użebrowaniu Arki i lokuje ją na górze reprezentowanej przez czwarty trójkąt. Jak niedawno zauważył – zdumiony tym faktem – filolog i asyriolog Irving Finkel: „Najstarsza mapa świata, która pozostawała niema za szybą w muzeum, pokazuje nam, gdzie Arka zatrzymała się po potopie! Po 130 latach milczenia, ta słynna, popękana i często omawiana tabliczka z gliny ujawnia informację poszukiwaną od tysiącleci”¹².

Z opisu wynika, że Arka zatrzymała się przy podwójnych wierzchołkach na horyzoncie, gdzie niebo styka się z ziemią. Pierwotnym miejscem, gdzie niebo stykało się z ziemią był raj, w którym Bóg spotykał się z ludźmi (Rdz 3,8). Bóg pobłogosławił pierwszych ludzi i polecił im rozmnażać się oraz poddawać sobie ziemię (Rdz 1,28). Według mezopotamskich mitów w raju panowała wieczna wiosna, co zgadza się z biblijną relacją, według której pory roku nastały po potopie (Rdz 8,22). Na górze stworzenia rozstrzygnęły się losy ludzkości, co także ma wsparcie w Biblii, która podaje, że do grzechu doszło w raju, gdzie Bóg zapowiedział ofiarę Mesjasza (Rdz 3,15).

Po potopie odpowiednikiem raju pod pewnymi względami były góry Ararat, gdzie Noe złożył ofiarę (Rdz 8,20). Bóg związał się tam ponownie przymierzem z ludźmi (Rdz 8,21-22), pobłogosławił Noego i jego potomków, polecając im rozmnażać się i napełniać ziemię (Rdz 9,1). Poświadcza to, że symbol dwóch wierzchołków na horyzoncie, zwany przez Egipcjan akhet, odnosił się do rajskiego wzgórza stworzenia, a także do gór Ararat, gdzie zatrzymała się Arka, w której byli ludzie, zwierzęta i nasiona uprawne.

Tekst na babilońskiej mapie sugeruje, że król Sargon Wielki, założyciel Imperium Akadyjskego, udał się na wschód w okolice góry Ararat. Podróż wymagała nadludzkiego wysiłku, gdyż była trudna i prowadziła przez ciemną Cedrową Puszczę. Opis przypomina wyprawę Gilgamesza, który wyruszył do bohatera potopu Ut-napisztima, aby wypytać go o tajemnicę życia wiecznego. Jego trasa także wiodła przez ciemną Cedrową Puszczę, którą zamieszkiwał potwór Humbaba. Za nią była cedrowa góra Maszu, której nazwa oznaczała „dwa bliźniacze szczyty” na horyzoncie, a więc symbol podobny do egipskiego akhet¹³.

Czy Maszu była Cedrową Górą czy górą z cedrem? Wydaje się, że reprezentowała ogród Eden z cedrem jako rajskim drzewem w roli osi świata (łac. axis mundi). Cedr był też aluzją do drewna, z którego Noe zbudował Arkę. Według tradycji Noe po potopie zamieszkał przy górach Ararat, gdzie założył osadę¹⁴.

Babilońska Mapa Świata, a także opis wypraw Gilgamesza i Sargona Wielkiego, świadczą, że docelowym punktem były wierzchołki Ararat. Mapa pokazuje miejsca (przeciwnie do wskazówek zegara) na trasie, która tam wiodła. Punktem wyjścia jest Babilon, a następnie między innymi: Habban, kanał, Suza, bagna, Der, Asyria, Urartu, miejsce skąd wypływa Eufrat, mistyczna Góra i Wielki Mur. Te ostatnie lokacje wiązano z rajską krainą Dilmun i Wzgórzem Nieba i Ziemi, czyli z górą stworzenia.

Tam spoczęła Arka, jedyna materialna pozostałość po świecie, w którego centrum był Boży raj. Z niej wykluło się całe życie lądowe po potopie, tak jak wcześniej wszelkie życie powstało na górze stworzenia w raju. Podobnie jak główne rzeki – w tym Eufrat i Tygrys – brały początek ze źródła w ogrodzie Eden (Rdz 2,10), tak po potopie główne rzeki Mezopotamii – Eufrat i Tygrys – mają źródła niedaleko gór Ararat. Tam zamieszkał bohater potopu, zwany w literaturze mezopotamskiej „Panem Aratty”¹⁵, który nosił takie przydomki jak Ut-napisztim i Ziusudra.Noego pochowano zapewne w okolicy gór Ararat¹⁶. Dlatego górę z dwoma wierzchołkami kojarzono z podziemnym światem¹⁷. W przyniszczonej górnej części babilońskiej mapy, dzięki komputerowi, zlokalizowano symbol podwójnych wierzchołków, który jest połączony z podziemnym tunelem oznaczającym miejsce spoczynku umarłych i zapowiadającym powrót raju za sprawą ofiary Mesjasza (Rdz 3,15). Potwierdza to, że Babilońska Mapa Świata nie była zwykłą mapą, lecz duchowym przewodnikiem do rajskiego świata, którego namiastką była Arka na górach Ararat.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Stworzenie w egipskiej tradycji: szokujące podobieństwa z Biblią
• Potop i rodzina Noego w egipskich źródłach
• Filary Ziemi: Czy starożytni wiedzieli, że Ziemia jest okrągła?

Przypisy

1. G. de Santillana, H. von Dechend, Hamlet’s Mill, Boston, 1999, passim.
2. G. Pinch, Handbook of Egyptian Mythology, London: Bloomsbury Academic, 2002, s. 163.
3. J. Osgood, A Better Model for the Stone Age, „Ex Nihilo Technical Journal”, 2/1, 1986, s. 91-92.
4. J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language” through Ideational Cognitive Archaeology, „Answers Research Journal”, 15, 2022, s. 304.
5. I. L. Finkel, The Ark Before Noah: Decoding the Story of the Flood, London: Hodder and Stoughton, 2014, s. 272.
6. N. Marinatos, N. Wyatt, Levantine, Egyptian, and Greek Mythological Conceptions of the Beyond, w: K. Dowden, N. Livingstone (red.), „A Companion to Greek Mythology”, Chichester: Wiley-Blackwell, 2011, s. 393; J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language”…, op. cit., s. 315.
7. J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language”…, op. cit., s. 310.
8. N. Wyatt, Space and Time in the Religious Life of the Near East, Sheffield: Shieffield Academic Press, 2001; N. Marinatos, Minoan Kingship and the Solar Goddess: A Near Eastern Koine, Champaign: University of Illinois Press, 2010, s. 82.
9. M. van de Mieroop, Sargon of Agade and his Successors in Anatolia, „Studi Micenei ed Egeo-Anatolici”, 42, 2000, s. 138; J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language”…, op. cit., s. 309.
10. Tabliczka o potopie z Nippur, 260, w: J. B. Pritchard, The Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton: Princeton University Press, 1973, s. 44.
11. S. N. Kramer, The ‘Babel of Tongues’: A Sumerian Version, „Journal of the American Oriental Society”, 88/1, 1968, s. 108-111; T. Jacobsen, Enmerkar and the Lord of Aratta, w: W. W. Hallo, K. Lawson Younger (red.), The Context of Scripture: Canonical Compositions from the Biblical World, t. 1, s. 548.
12. I. L. Finkel, The Ark Before Noah…, op. cit., s. 275.
13. Myths from Mesopotamia, tłum. S. Dalley, s.v. „Mashu”, New York: Oxford University Press, 1999, s. 325.
14. Księga Jaskini Skarbów, 18, 20, w: B. E. A. Wallis, The Book of the Cave of Treasures, London: Aziloth Books, 2018, s. 62, 65; S. N. Kramer, The ‘Babel of Tongues’…, op. cit.; T. Jacobsen, Enmerkar and the Lord of Aratta, w: W. W. Hallo, K. Lawson Younger (red.), The Context of Scripture: Canonical Compositions from the Biblical World, t. 1, s. 548.
15. S. N. Kramer, The ‘Babel of Tongues’…, op. cit.; T. Jacobsen, Enmerkar and the Lord of Aratta, w: W. W. Hallo, K. Lawson Younger, red., The Context of Scripture: Canonical Compositions from the Biblical World, t. 1, s. 548.
16. Księga Jaskini Skarbów, 18, w: B. E. A. Wallis, The Book of the Cave of Treasures, London: Aziloth Books, 2018, s. 62.
17. J. Powell, Decoding a World Navel “Visual Language”…, op. cit., s. 320.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.