Stworzenie w egipskiej tradycji: szokujące podobieństwa z Biblią

Egipcjanie posiadali wiedzę o stworzeniu i potopie podobną do biblijnej, co dowodzi wspólnych korzeni całej ludzkości. Można ją znaleźć w egipskiej mitologii, hieroglifach i tekstach powstałych niedługo po potopie. Świadczy to, że rodzina Noego była źródłem wiedzy Egipcjan o początkach ludzkości.

Przestarzałe teorie

W Egipcie dominowały trzy ośrodki religijne (Heliopolis, Memfis, Hermopolis), stąd trzy wersje historii stworzenia. Mimo pewnych różnic, wszystkie zawierają wspólne elementy, korespondujące z biblijną historią o początkach. Opowiadają one o praoceanie, z którego wyłonił się ląd ze wzgórzem stworzenia. Na tym prawzgórzu powstało życie.

Analiza wczesnych egipskich źródeł i znaków ujawnia znacznie bliższy związek między Księgą Rodzaju a kosmologią egipską niż babilońską¹. Obala to założenia, na których opiera się przestarzała teoria źródeł, wciąż hołubiona przez biblistów starszego pokolenia. Według niej Księga Rodzaju powstała z kilku źródeł zredagowanych przez Żydów w czasie niewoli babilońskiej pod wpływem tradycji mezopotamskich².

Twórcy tych spekulacji – XIX-wieczni teolodzy niemieccy – byli ignorantami w dziedzinie archeologii i nie badali źródeł sprzed I tysiąclecia p.n.e. Ich teza zyskała popularność, ponieważ bazowała na modnej wtedy teorii Darwina. W XX wieku darwinizm okazał się bublem, podobnie jak teoria źródeł. Zanim to wyszło na jaw, bibliści spędzili dwa wieki na badaniu babilońskiego tła dla Księgi Rodzaju, ignorując wcześniejsze egipskie, które ma z nią dużo więcej wspólnego, jak zaraz się przekonamy.

Na początku

Pierwsze słowo w Biblii znaczy „na początku” (hebr. bereszit). Pochodzi ono od rzeczownika „głowa” (hebr. rosz). Pierwszą literą w tym słowie jest „R”, która wyobraża głowę z szyją w najstarszym alfabecie, zwanym proto-semickim, który powstał na początku II tysiąclecia p.n.e. w Egipcie i na Synaju³. Więcej o pochodzeniu liter alfabetu napisałem w książce Exodus z Egiptu do Ziemi Obiecanej⁴.

Egipcjanie mieli hieroglif podobny do powyższego znaku głowy w literze „R”, który również u nich znaczył „na początku” (egip. Zp-tp.j)⁵. Zep-tepi dla Egipcjan był „początkiem stworzenia” i „pierwotnym okresem”. Występuje w nim znak głowy (egip. tp), a więc tak samo jak w biblijnym „na początku” (hebr. bereszit). Wskazuje to na wspólne korzenie egipskiej i hebrajskiej tradycji o początkach.

Opis stworzenia

Historia stworzenia z Hermapolis ma kilka wspólnych punktów z biblijną, a także podobną chronologię wydarzeń. Najpierw był chaos i otchłań, tak jak w biblijnej historii stworzenia (Rdz 1,2). Oddech Amona unosił się nad wodami, zaś w Biblii czytamy: „Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód” (Rdz 1,2 BW). Według obu historii wtedy doszło do stworzenia światła (Rdz 1,3). Z otchłani wodnej wyłoniło się prawzgórze stworzenia, według egipskiej tradycji, zaś według biblijnej, wyłonił się suchy ląd, którego częścią był raj ze wzgórzem stworzenia (Rdz 1,9).

Te podobieństwa są zbyt szczegółowe, aby mogły być przypadkowe⁶. Nie znaczy to, że egipska i biblijna historia stworzenia są identyczne lub zależne jedna od drugiej, lecz sugeruje, że Egipcjanie i Hebrajczycy zaczerpnęli wiedzę o początkach z tego samego źródła. Natomiast wśród różnic między nimi można wymienić cykliczną naturę stworzenia w kosmologii egipskiej, którą ilustrował w Egipcie codzienny wschód słońca i doroczny wylew Nilu⁷.

Opis stworzenia z Heliopolis bardzo przypomina biblijny, ale personifikuje elementy stworzenia w czterech parach bóstw, co było zgodne z egipską tendencją do ubóstwiania natury. Mimo to poniżej można prześledzić zdumiewające analogie między hebrajską a egipską historią stworzenia. Jedyną różnicą jest personifikacja przez Egipcjan elementów stworzenia Bożego jako pary bóstw.

Stworzenie pierwszego człowieka

Według egipskiej tradycji z Memfis dzieła stworzenia dokonał bóg Ptah, mocą swojego słowa⁹. Biblia świadczy podobnie, a mianowicie, że Logos (Słowo Boże), czyli Chrystus, powołał wszystko do życia (J 1,1-3; Kol 1,16). W egipskiej historii Ptah jest odpowiednikiem Chrystusa, który jako Logos stworzył wszystko mocą swojego słowa.

Egipcjanie utożsamiali Stwórcę z bogiem Chnumem, którego imię pochodziło od dzieła stworzenia. Chnum uczynił pierwszego człowieka z gliny¹⁰. Heket dała człowiekowi „oddech życia”, przykładając do jego nozdrzy symbol życia ankh¹¹. Biblia świadczy podobnie, że Bóg ukształtował człowieka z gliny i tchnął w jego nozdrza dech życia (Rdz 2,7). Wydaje się, że Mojżesz dokonał w tym miejscu opisu stworzenia polemicznej korekty a propos egipskiej relacji, ponieważ podkreślił, że oddech życia pochodził od Stwórcy, a więc nie od Heket (Rdz 2,7).

Polemika ze skażoną egipską wersją opisu stworzenia w Księdze Rodzaju stanowi poważny argument na rzecz Mojżeszowego autorstwa, gdyż mógł ją przeprowadzić tylko uczony, który znał egipski i hebrajski przekaz o początkach¹². Taką wiedzę posiadał Mojżesz, który wychował się w pałacu faraona (Dz 7,21-22; Wj 2,10), gdzie dzieci otrzymywały wykształcenie, włącznie z nauką religii i sztuki pisania. Tysiąc lat później w Babilonii nie było nikogo z taką wiedzą, co dyskredytuje hipotezę o późnym powstaniu Księgi Rodzaju.

Egipska literatura mądrościowa zawiera teksty, które są niemal identyczne z biblijnym opisem stworzenia, podczas gdy w źródłach mezopotamskich nie ma takich tekstów. Na przykład: „Uczynił dech życia dla ich nozdrzy”¹³; „Są oni jego obrazem, który pochodził od niego”¹⁴. W tym zwrocie „obraz”, czyli „podobieństwo” (egip. snmw)¹⁵, jest podobne do użytego w Księdze Rodzaju: „I stworzył Bóg człowieka na obraz swój. Na obraz Boga stworzył go. Jako mężczyznę i niewiastę stworzył ich” (Rdz 1,27 BW).

Bóg stworzył Adama z ziemi (hebr. adamah), jak podaje Biblia (Rdz 2,7), czemu poświadczają współczesne badania naukowe, które potwierdziły, że ciało ludzkie składa się z pierwiastków ziemi. Dlatego imię Adama jest w języku hebrajskim powiązane z czerwonym kolorem gliny oraz słowami „człowiek” i „ludzkość”¹⁶. Tak samo jest w języku egipskim, gdzie nazwa czerwonej ochry zawierała rdzeń tm, występujący w rzeczownikach: „człowiek” i „ludzkość”¹⁷.

Spółgłoski tm/dm tworzą imię Atuma, boga stojącego na czele Enneady, który wydaje się wzorowany na Adamie. Imiona Adam i Atum były fonetycznie bardzo podobne. W Egipcie na ogół nie zapisywano samogłosek, zaś egipskie „t” było ekwiwalentem semickiego „d”. Dowodzi tego egipska transkrypcja semickich nazw, w których zamiast „d” występuje „t”, na przykład: Megiddo (egip. Mkt), Damaszek (egip. Tmsq), Dotan (egip. Ttyn)¹⁸.

Egipcjanie w odróżnieniu od Hebrajczyków czcili naturę zamiast osobowego Boga. Dlatego według ich wersji stworzenia Atum zmaterializował się samoczynnie z pierwotnych wód na prawzgórzu stworzenia. Natomiast według biblijnej narracji Bóg stworzył Adama w ogrodzie Eden, czyli na lądzie, jaki wyłonił się z pierwotnych wód (Rdz 1,9; 2,7). Atum zrodził dziewiątkę pierwszych ziemskich bóstw, co koresponduje z biblijną genealogią, która wymienia dziewięciu przedpotopowych patriarchów, którzy wywodzili się od Adama, a mianowicie: Set, Enosz, Kenan, Mahalalel, Jered, Henoch, Metuszelach, Lamech i Noe (Rdz 5,3-32).

Atum stoczył bój z diabelskim wężem Apopisem przed drzewem Iszed, zwanym Iszdet w Tekstach Piramid. Iszdet brzmi podobnie jak rajskie „drzewo poznania” w Biblii (hebr. eṣhaddaʿaṯ)¹⁹. To drzewo symbolizowało kosmiczny ład i życie wieczne. Jak widać na poniższej ilustracji z Księgi Umarłych, Atum – jako wielki kocur – miażdży głowę demonicznego węża łapą, a w drugiej trzyma miecz, aby ją obciąć. Z tego wynika, że pierwsze pokolenia Egipcjan znały historię zwiedzenia przez węża przy drzewie poznania w raju oraz daną tam Adamowi i Ewie mesjańską obietnicę potomka, który zmiażdży głowę węża-szatana (Rdz 3,15).

Imię partnerki Atuma brzmiało Mut (Maut) i zawierało zgłoski jego imienia (egip. tmA.t)²⁰. Uważano ją za „matkę bogów”, a jej imię znaczyło „matka przodków”²¹. Podobne znaczenie ma hebrajskie imię Ewy: „matka wszystkich żyjących” (Rdz 3,20). Egipskie mut znaczyło „matka”, jak zapewne tytułowano Ewę, dlatego to słowo znaczy „matka” do dziś w wielu językach (np. niem. mutter, ang. mother). Deifikowana Ewa była źródłem kultu Wielkiej Matki, z którego wyłonił się w IV-V wieku kult maryjny, będący rezultatem spoganizowania chrześcijaństwa w rezultacie ówczesnej unii kościoła i państwa.

Podobieństwa między Księgą Rodzaju a egipskimi źródłami o początkach są liczne i bliskie. Mezopotamska kosmogonia wielu z nich w ogóle nie zawiera, włącznie z ideą stworzenia człowieka na obraz Stwórcy (Rdz 1,27). W akadyjskiej historii stworzenia, zwanej Atrahasis, co prawda występuje glina, z której stworzono człowieka, ale także obcy i nieobecny w przekazie egipskim i hebrajskim element zabicia bóstwa i wymieszania jego krwi z gliną, aby z tej mieszanki stworzyć człowieka²².

Biblijna kosmologia jest znacznie bliższa egipskiej niż mezopotamskiej. Podaje to w wątpliwość przestarzałą hipotezę dokumentarną, która zakładała złożenie Księgi Rodzaju z kilku źródeł w czasie niewoli babilońskiej. W książce Historyczna wiarygodność Starego Testamentu przytoczyłem liczne argumenty za Mojżeszowym autorstwem Pięcioksięgu²³. Mojżesz urodził się w Egipcie i otrzymał wykształcenie na dworze faraona, dlatego znał egipskie wierzenia, co wyjaśnia liczne podobieństwa, a także polemikę z egipską wersją historii o początkach.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Starożytne mity – więcej niż tylko mity (cz. 1)
• Starożytne mity – więcej niż tylko mity (cz. 2)
• Raj utracony – czy istniał naprawdę?

Przypisy

1. G. H. Johnston, Genesis 1 and Ancient Egyptian Creation Myths, „Bibliotheca Sacra”, 165, 2008, s. 178-179; G. F. Hasel, The Polemic Nature of the Genesis Cosmology, „The Evangelical Quarterly”, 46, 1974, s. 81; J. D. Currid, Ancient Egypt and the Old Testament, Grand Rapids, 1997, s. 23-37; T. L. Shetter, The Implications of Egyptian Cosmology for the Genesis Creation Accounts, The Theological Research Exchange Network, Paper 3243, 2005, s. 3-64; G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain a Cultural Memory of Creation and Noah’s Flood, Proceedings of the International Conference on Creationism, 7/36, 2013, passim.
2. E. Speiser, Genesis: Introduction, Translation, and Notes, New York, 1964, s. 9.
3. O. Goldwasser, The Wadi el-Hôl Inscription: Earlier than Serabit?, „Biblical Archaeology Review”, 36/02, 2010, s. 48.
4. A. J. Palla, Exodus z Egiptu do Ziemi Obiecanej, Warszawa: Bogulandia, 2022, s. 150-156.
5. G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain…, op. cit.
6. G. H. Johnston, Genesis 1 and Ancient Egyptian…, op. cit., s. 183-184.
7. G. F. Hasel, The Polemic Nature…, op. cit., s. 84; J. D. Currid, Ancient Egypt…, op. cit., s. 35.
8. Arystoteles, Metafizyka, 12:6; 14:4.
9. M. Lichtheim, Ancient Egyptian Literature: A Book of Readings, t. 1, Berkeley, 1976, s. 54; J. D. Currid, Ancient Egypt…, op. cit., s. 61.
10. J. D. Currid, Ancient Egypt…, op. cit., s. 56; G. Pinch, Egyptian Mythology, Oxford, 2004, s. 154.
11. B. Watterson, Gods of Ancient Egypt, Albuquerque, 2007, s. 189-191.
12. J. K. Hoffmeier, Some Thoughts on Genesis 1 & 2 and Egyptian Cosmology, „Journal of the Ancient Near Eastern Society”, 15/1983, s. 39-49.
13. The Instruction to Merikare, cyt. w: G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain a Cultural Memory of Creation and Noah’s Flood, Proceedings of the International Conference on Creationism, 7/36, 2013.
14. Ibid.
15. Ibid.
16. G. Cox, The search for Adam, even and creation in ancient Egypt, „Journal of Creation”, 35/1, 2021.
17. G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain…, op. cit.; G. Cox, The search for Adam…, op. cit..
18. K. A. Kitchen, On the Reliability of the Old Testament, Grand Rapids, 1982, s. 93; 453.
19. G. M. Cox, Finding Adam in Ancient Egypt, „Creation”, 43/3, 2021, s. 52-55.
20. G. M. Cox, Egypt’s Hieroglyphs Contain…, op. cit.
21. H. Velde, Mut, w: D. B. Redford (red.), The Ancient Gods Speak: A Guide to Egyptian Religion, The Ancient Gods Speak: A Guide to Egyptian Religion, Oxford, 2002, s. 238.
22. Atrahasis, 220-230.
23. A. J. Palla, Historyczna wiarygodność Starego Testamentu, Warszawa, 2018, s. 167-188.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.