Bohater potopu występuje w tradycjach wielu narodów jako twórca lub odnowiciel cywilizacji. To on przekazał ludzkości wiedzę o rolnictwie, a co charakterystyczne, także o sztuce wytwarzania napojów fermentowanych. Obecność tego motywu w różnych mitologiach świata stanowi potężny argument na rzecz historyczności biblijnej relacji, według której Noe pierwszy założył winnicę i wyprodukował wino (Rdz 9,20). Współczesne badania naukowe z tym harmonizują, potwierdzając, że kolebką uprawy winorośli i wyrobu wina jest obszar z górą Ararat1.
Noe: rolnik i wynalazca
Noe „był rolnikiem” (Rdz 9,20). To zdanie przywodzi na myśl Adama w ogrodzie Eden (Rdz 2,15), tym bardziej, że hebrajskie słowo „rolnik” zawiera w sobie „ziemię” (hebr. adamah). Ziemia jest etymologicznie związana z imieniem Adama, którego Bóg stworzył z ziemi (Rdz 2,7). Ten tekst sugeruje, że Noe miał wcześniejsze doświadczenie w uprawie winorośli i produkcji soku winnego. Według tradycji Noe znał się na uprawie, a nawet wynalazł takie narzędzia, jak motyka, sierp i pług2. Kananejczycy również zachowali ten szczegół, gdyż według nich twórca cywilizacji Dagon wynalazł metalowy pług, a także pokazał ludziom, jak uprawiać zboże i warzyć z niego niskoprocentowy napój alkoholowy3.
W Egipcie wierzono, że nauczycielem rolnictwa i winiarstwa był Ozyrys, który pokazał ludziom, jak produkować wino i piwo4. Księga Umarłych zawiera fascynujące malowidło Ogdoady, którą tworzyły pierwsze cztery męsko-żeńskie pary. Pokazuje ono pierwszą ósemkę jako rolników spulchniających motykami glebę po potopie przed pierwszym zasiewem5. Potwierdza to, że Egipcjanie ubóstwili w Ogdoadzie cztery pary z rodziny Noego, podobnie jak Kananejczycy deifikowali Noego pod postacią Dagona.
Pierwszy winogrodnik
Noe jako „pierwszy założył winnicę” (Rdz 9,20). Hebrajski tekst używa w tym miejscu czasownika „zasadził” (hebr. nata), który oznacza sadzenie roślin6. Biblia jest w zgodzie z naukową wiedzą o uprawie udomowionej winorośli (Vitis vinifera L.), która rozmnaża się wegetatywnie za pomocą sadzonek lub szczepek, a nie z nasion.
Winorośl należy do najbardziej wymagających roślin uprawnych. Założenie winnicy metodą prób i błędów po globalnej katastrofie nie byłoby możliwe. Noe musiał mieć w tym doświadczenie. Potwierdza to Epos o Gilgameszu, w którym Utnapisztim – mezopotamski odpowiednik Noego – wynagradzał swoim winem i piwem pracowników pomagających mu przy budowie statku7. Z azteckiego Kodeksu Chimalpopoka wynika, że bohaterowie potopu Nata i Nena wytwarzali wino, zanim weszli do cyprysowego statku, a bóg zamknął za nimi drzwi8. Ten tekst blisko koresponduje z biblijną relacją o zamknięciu drzwi Arki przez Boga (Rdz 7,16).
Badania archeologiczne i genetyczne wskazują, że najstarsze ślady uprawy winorośli oraz tłoczenia wina pochodzą z regionu, którego centralną część stanowi Armenia9. Wspiera to biblijną relację, że Arka zatrzymała się na górach Ararat (Rdz 8,4), a także tradycję, że Noe zamieszkał w tej okolicy10. Dlatego pierwsze ślady rozwiniętej uprawy winorośli i tłoczenia wina, potwierdzone na tym obszarze przez badania naukowe, stanowią niezależne poświadczenie biblijnej treści.
Piwo i wino
Jak już wspomniałem, egipski Ozyrys, który posiadał wiele cech biblijnego Noego, pokazał ludziom, jak sadzić winorośl i zboże, aby produkować z nich wino i piwo11. Diodor Sycylijski napisał o nim: „Jeśli zaś jakaś kraina była nieodpowiednia do uprawy winorośli, nauczył jej mieszkańców, jak przyrządzać napój z jęczmienia, który w zapachu i mocy niewiele ustępuje winu”12.
Piwo uważano w Egipcie za bezpieczniejsze do picia od wody, ponieważ podczas warzenia było podgrzewane, co zabijało bakterie i pasożyty z Nilu. Choć miało ono niski procent alkoholu, to zwalczał on mikroorganizmy. Badania wykazały, że zboża używane do produkcji egipskiego piwa zawierały bakterie Streptomyces, produkujące tetracyklinę, która ma podobne właściwości jak antybiotyk, czyli zwiększa odporność na infekcje13.
W starożytności tam, gdzie woda była kiepskiej jakości, dodawano do niej wino. Dlatego apostoł Paweł radził Tymoteuszowi, który miał problemy żołądkowe: „Samej wody już nie pij, ale używaj po trosze wina ze względu na twój żołądek i częste twoje niedomagania” (1 Tm 5,23 BW). Noe znał właściwości piwa i wina, gdyż wywodził się z wysoko rozwiniętej cywilizacji zapoczątkowanej przez Adama, który wiedział wszystko o florze i faunie (Rdz 2,19-20). Długowieczni przedstawiciele tej cywilizacji zapewne pomnożyli tę wiedzę (Rdz 5,1-31).
Janus, twórca rzymskiej kultury, przekazał ludziom wiedzę o hodowli i uprawie. Tak jak Noe był on pierwszym, który zasadził latorośl i „nauczył ludzi uprawy winorośli, a także jak tłoczyć wino”, jak podał Atanajos14. Dlatego Rzymianie przed złożeniem ofiar czcili jego pamięć libacją z wina15.
Imię greckiego bohatera potopu Deukaliona wskazuje na Noego, gdyż utworzono je ze słów deukos, czyli „młode wino” (moszcz), i halieus, czyli żeglarz16. Doskonale opisuje ono Noego, który sterował Arką, a po potopie upił się winem (Rdz 9,20-21). Filon z Aleksandrii zauważył, że Deukalion był odpowiednikiem Noego17. Deukalion był znany jako odnowiciel rolnictwa po potopie18. Miał on trzech synów, podobnie jak Noe (Rdz 6,10)19, którzy według greckiej tradycji uprawiali latorośl i uczyli potomków mieszać wino z wodą. Grecy uważali picie nierozcieńczonego wina za barbarzyństwo20.

Twórca greckiej cywilizacji Dionizos uczył ludzi uprawy winorośli i wyrobu wina21. Dlatego nosił przydomek Akratoforus: „dawca nierozcieńczonego wina”22, który przywodzi na myśl Noego. Ateńczycy obchodzili ku jego czci święto Anthesteria, które upamiętniało przejście Dionizosa ze śmierci do życia, gdy opuścił dryfującą po morzu drewnianą skrzynię, w której był zamknięty23. Podczas tego święta wolni i niewolnicy byli sobie równi, co mogło być pochodną nauczania Noego, że w oczach Boga wszyscy ludzie są równie ważni. Pierwszego dnia tego święta otwierano dzbany z jesiennym winem i składano libację Dionizosowi, ponieważ nauczył ludzi uprawiać latorośl i wyrabiać wino24. Smarowano wówczas smołą drewniane odrzwia, co przywodzi na myśl Arkę, którą Noe pokrył podobną do smoły substancją uszczelniającą (Rdz 6,14). Drugiego dnia święta ludzie radowali się i pili wino zmieszane z wodą. Trzeciego dnia wspominali zmarłych, włącznie z tymi, którzy zginęli w potopie. Święto kończyła ceremonia hydroforii w świątyni Gai (czyli Ziemi), która polegała na wlaniu dzbana wody do otworu prowadzącego do otchłani, gdzie według wierzeń Greków spłynęły wody potopu25.
Według japońskich kronik Susanoo-No-Mikoto pokazał ludziom, jak uprawiać ryż i wyrabiać z niego fermentowany napój alkoholowy sake26. Na drugim końcu świata Bochica nauczył ludzi rolnictwa i produkcji piwa kukurydzianego, zwanego chicha, podobnie jak Wirakocza Inków27. W azteckiej kulturze taką rolę odegrał Quetzalcoatl, silnie związany z napojem ze sfermentowanego soku agawy, zwanym pulque (nah. octli)28. Pulque i chicha mają niską zawartość alkoholu, a zarazem są pożywne, bogate w aminokwasy, witaminy i składniki mineralne29.
Zestawienie tradycji Egipcjan, Greków, Rzymian, a także kultur Azji i obu Ameryk ujawnia niezwykle spójny obraz: bohater potopu lub twórca cywilizacji przekazuje ludziom wiedzę o uprawie winorośli i produkcji napojów fermentowanych. Tak rozległa zgodność motywów występujących na różnych kontynentach wymaga wspólnego historycznego źródła, którym była zniekształcona pamięć o Noem: bohaterze potopu, twórcy cywilizacji, pierwszym rolniku i winiarzu.
Pijaństwo Noego
Biblia nie przemilcza wad bohaterów, tak jak to robiły mezopotamskie, egipskie czy kananejskie mity, które ubóstwiły bohatera potopu i twórcę cywilizacji. Noe odznaczał się wspaniałymi cechami, wspomnianymi w Biblii, ale nie był doskonały. Pismo Święte świadczy, że po potopie upił się winem, co miało tragiczne konsekwencje dla jego rodziny (Rdz 9,20-25).
Na usprawiedliwienie Noego można wskazać nowe warunki, jakie zaistniały po globalnym kataklizmie, który diametralnie zmienił klimat i środowisko. Te zmiany mogły wpłynąć między innymi na zawartość cukru w winogronach oraz na przebieg fermentacji, przez co wino było mocniejsze niż przed potopem. To by wyjaśniało, dlaczego Księga Rodzaju nie potępia Noego za ten akt pijaństwa30.
Niemniej jednak jego pijaństwo przyniosło fatalne skutki: „Gdy potem napił się wina, upił się i leżał odkryty w namiocie swoim. A Cham, ojciec Kanaana, zobaczył nagość ojca swego i opowiedział o tym poza namiotem obu swoim braciom. Wtedy Sem i Jafet wzięli szatę, nałożyli ją sobie na ramiona i podeszli tyłem, i przykryli nagość ojca swego, a ponieważ oblicza ich były odwrócone, nie widzieli nagości ojca swego” (Rdz 9,21-23 BW).
Cham postąpił po chamsku, dlatego od jego imienia pochodzi określenie człowieka ordynarnego: „cham”31. Noe pobłogosławił Sema i Jafeta, natomiast obłożył klątwą Kanaana, syna Chama (Rdz 9,24-27). Czemu kara dotknęła Kanaana, a nie Chama? Rabini wyjaśniali, że młody Kanaan jako pierwszy zobaczył Noego nagim, po czym pobiegł po ojca, drwiąc z patriarchy, dlatego przekleństwo spadło na niego.
Hebrajskie prawo surowo zabraniało oglądania nagości członka rodziny (Kpł 18,6-10, 20,17-20). Jednakże, według tradycji, surowa kara, jaka spadła na potomków Chama, była skutkiem jeszcze poważniejszego przestępstwa32. Według niej Noe pragnął spłodzić po wyjściu z Arki czwartego syna, aby mu asystował i pomagał33. Cham natomiast nie chciał, aby Noe miał kolejnego syna, aby nie dzielić z nim dziedzictwa, dlatego wykorzystał upojenie i nagość Noego, aby go wykastrować. Pozbawił ojca możliwości spłodzenia czwartego syna, czyniąc go eunuchem34.
Josef bin Gorion i Robert Graves przytoczyli tradycję, według której młody Kanaan, syn Chama, zobaczył nagiego dziadka w jego namiocie35. Plotkując o tym, przyczynił się do jego wytrzebienia36. Wybitny żydowski rabin Raszi wyjaśnił fragment o przekleństwie Kanaana tym, że był on czwartym synem Chama (Rdz 10,6), czyli odpowiednikiem czwartego syna, którego Noe by mógł spłodzić, gdyby nie kastracja37.
Motyw kastracji
W mitach często występuje motyw syna kastrującego swojego ojca38. Na przykład według hetyckich wierzeń Kumarbi wykastrował i obalił swojego ojca boga Anu39. Podobnie postąpił Kronos ze swoim ojcem Uranosem40. Fenicjanie mieli taki sam mit o kananejskiej wersji Kronosa, jak sprawozdał Filon z Byblos41. Według innej kananejskiej tradycji Baal wykastrował boga Ela, który był jego ojcem42, aby nie mógł mieć więcej dzieci43.
Chamici, w tym Kananejczycy i Egipcjanie, czcili i deifikowali patriarchę Chama pod imieniem Baal Hamon oraz Amon (Hamon), jak zauważył Jacob Bryant44. Zgłoska „h” jest bezdźwięczna w wielu językach, dlatego nie zawsze ją zapisywano, stąd w literaturze występuje zapis: „Hamon” i „Amon” 45. W zwrocie Baal Hamon słowo Baal znaczyło „Pan”, zaś Hamon było połączeniem imienia Cham z tytułem On46. Jak udokumentował Bryant, egipski tytuł On odnosił się pierwotnie do Boga Wiekuistego, którego łaskę reprezentowały promienie słoneczne, ale z czasem Jego atrybut stał się bogiem47.
Cham był według tradycji powiązany z kultem solarnym i astrologią, o których wiedzę sprzed potopu przekazał swoim potomkom48. Z kolei jako Baal był kojarzony z kastracją swojego ojca, którym według Kananejczyków był El lub Dagon49. Nie ma tu sprzeczności, gdyż Dagon był wzorowany na osobie Noego, zaś El, czyli najwyższy bóg kananejskiego panteonu, był kontaminacją cech Boga (Elohim) i Noego. Symbolicznie można powiedzieć, że Cham wykastrował nie tylko swojego ziemskiego ojca, ale i niebiańskiego, ponieważ Chamici za jego przykładem sprofanowali Boga kultem przyrody i deifikacją patriarchów.
W przypadku Ozyrysa, który posiadał wiele cech Noego, Egipcjanie mieli podobną tradycję do hebrajskiej, gdyż on także utracił męskie przyrodzenie50. Według ich mitów Set pogrzebał Ozyrysa w drewnianej skrzyni, która dryfowała po morzu51. Następnie rozczłonkował jego ciało i rozrzucił je po kraju52. Izyda, żona Ozyrysa, zebrała te kawałki i zmumifikowała je, aby go ożywić, ale nie znalazła jego członka53. Utrata przyrodzenia przez Ozyrysa może być analogią do hebrajskiej tradycji o wykastrowaniu Noego.
Pozbawienie ojca mocy prokreacyjnych przez kastrację występuje w wielu antycznych mitologiach. Powtarzalność tego niezwykłego motywu sugeruje, że nie powstał niezależnie w każdej z nich, lecz stanowi echo prawdziwego wydarzenia, które uległo zniekształceniu i mitologizacji z upływem wieków.
Upadek Quetzalcoatla
Aztecka tradycja o Quetzalcoatlu zawiera analogię do pijaństwa Noego. Quetzalcoatl, legendarny władca i kapłan Azteków w królestwie Tollan, prowadził wstrzemięźliwe i przykładne życie, ucząc ludzi moralności i zachęcając do życia w pokoju. Jego postawa złościła demoniczne bóstwa pod wodzą Tezcatlipoca, boga nocy i okultyzmu, który postanowił uderzyć we wstrzemięźliwość i nienaganną moralność Quetzalcoatla, aby zniszczyć jego autorytet. Wiedząc, że jest on prawy i bogobojny, Tezcatlipoca uciekł się do podstępu. Kiedy Quetzalcoatl był chory i osłabiony, przybył do niego z dwoma demonami. Wszyscy trzej przybrali wygląd mędrców medyków54.
Czarnoksiężnicy zaoferowali choremu lekarstwo w postaci sfermentowanego napoju z agawy, podobnego do pulque (nahuatl: octli). Quetzalcoatl długo się wzbraniał, pragnąc zachować swoją kapłańską trzeźwość, ale w końcu uległ i wypił czarę, a po niej następne, którymi skwapliwie poili go czarnoksiężnicy. Kiedy się upił, zapomniał o kapłańskiej godności, odsłonił swoją nagość i dopuścił się kazirodztwa z siostrą. Rano, gdy działanie alkoholu ustało, ogarnął go wstyd. Przez jego niewstrzemięźliwość doszło do moralnego upadku i rozpadu królestwa Tollan. Quetzalcoatl abdykował jako władca i odpłynął na wschód, ale na odchodnym zapowiedział powrót55.
Podobieństwo między Noem a Quetzalcoatlem jest uderzające. Obaj byli nauczycielami rolnictwa i pokazali ludziom, jak wytwarzać niskoprocentowe napoje fermentowane, obaj upili się, tracąc przez to moralny autorytet i powodując tragiczne konsekwencje dla rodziny. Grzech kazirodztwa powiązany z pijaństwem Quetzalcoatla przypomina żydowską tradycję o grzechu Chama, który tłumaczono wykastrowaniem Noego, ale istniała też alternatywna tradycja o jego akcie kazirodztwa z matką lub sodomii z ojcem56.
Podsumowanie
Zestawienie tych tradycji pozwala stwierdzić, że twórca cywilizacji w różnych kulturach był wzorowany na osobie Noego. Podobieństwo nie ogranicza się do jednego szczegółu tu i ówdzie, ale obejmuje całą sekwencję. Nauczył on ludzi uprawy oraz produkcji niskoprocentowych napojów, takich jak wino, piwo, pulque, chicha czy sake. Kiedy się upił, doszło do obnażenia nagości i grzechu, który przyniósł złe skutki jego rodzinie.
Najbardziej przekonującym wyjaśnieniem tych analogii występujących na różnych kontynentach jest wspólna pamięć, którą potomkowie Noego zabrali ze sobą, gdy rozeszli się po świecie. Z czasem uległa ona zniekształceniu, ale wciąż cechy Noego są rozpoznawalne u bohaterów potopu i cywilizatorów, takich jak: Utnapisztim, Ziusudra, Atrahasis, Oannes, Manu, Ozyrys, Fuxi, Dagon, Jima, Deukalion, Dionizos, Janus, Dagda, Quetzalcoatl, Kukulkan, Bochica, Wirakocza, Susanoo-no-Mikoto, Nu’u i Lono.
Polecamy również poniższe artykuły:
- Dowody globalnego potopu
- Tajemnice pisma chińskiego – cz. 13: Wieża Babel
- Kontrowersje wokół interpretacji Ewangelii Marka 3,21
Przypisy
- P. E. McGovern, Ancient Wine: The Search for the Origins of Viniculture, Princeton: Princeton University Press, 2003, s. 15-16, 64-72; S. K. Estreicher, Wine: From Neolithic Times to the 21st Century, New York: Algora Publishing, 2006, s. 5-6; C. E. Walsh, The Fruit of the Vine: Viticulture in Ancient Israel, Winona Lake: Eisenbrauns, 2000, s. 13-14; H. Barnard, A. N. Dooley, G. E. Areshian, B. Gasparyan, K. F. Faull, Chemical evidence for wine production around 4000 BCE in the Late Chalcolithic Near East, „Journal of Archaeological Science”, 2011, 38/5, s. 977-984; Y. Dong, S. Duan, Q. Xia, Dual domestications and origin of traits in grapevine evolution, „Science” 2023, 379/6635, s. 892-901; K. Margaryan (red.), Genetic Diversity of Armenian Grapevine (Vitis vinifera L.) Germplasm: Molecular Characterization and Parentage Analysis, „Biology”, 10/12, 2021, s. 1279.
- Midrasz do Księgi Rodzaju, 25:2; Midrasz Tanchuma do Księgi Rodzaju, 11; Rashi, Komentarz do Księgi Rodzaju 5:29; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1998, s. 147.
- Sanchuniathon, Historia fenicka, cyt. w: Euzebiusz z Cezarei, Praeparatio Evangelica, 1:10d.
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 1:14-20; H. S. Bellamy, Moons, Myths and Men: A Reinterpretation of the Catastrophic Theory, London: Faber & Faber, 1936, s. 287.
- G. Cox, The search for Noah and the Flood in ancient Egypt—part 2, „Journal of Creation”, 33/3, 2019.
- F. Brown, S. R. Driver, C. A. Briggs, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, s.v. „plant”, s. 642.
- Epos o Gilgameszu, 11:70-74.
- Codex Chimalpopoca, Leyenda de los Soles, w: J. Bierhorst, History and Mythology of the Aztecs: The Codex Chimalpopoca, Tucson: University of Arizona Press, 1992, s. 148.
- P. E. McGovern, Ancient Wine…, op. cit., s. 15-16, 64-72; S. K. Estreicher, Wine: From Neolithic…, op. cit., s. 5-6; C. E. Walsh, The Fruit of the Vine…, op. cit., s. 13-14; H. Barnard, A. N. Dooley, G. E. Areshian, B. Gasparyan, K. F. Faull, Chemical evidence for wine production…, op. cit.; Y. Dong, S. Duan, Q. Xia, Dual domestications and origin of traits…, op. cit.; K. Margaryan (red.), Genetic Diversity of Armenian Grapevine…, op. cit.
- Pierwsza Ksiega Adama i Ewy, 3:11-14; cyt. w: E. A. W. Budge, The Book of the Cave of Treasures, London: Aziloth Books, 2018, s. 62-63; Mojżesz z Chorenu, Historia Armenii, 1:5-10; J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 1, 3:5-6, tłum. Zygmunt Kubiak, Jan Radożycki, Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2001; Księga Pszczoły, 13, 24; S. N. Kramer, The ‘Babel of Tongues’: A Sumerian Version, „Journal of the American Oriental Society”, 88/1, 1968, s. 108-111; T. Jacobsen, Enmerkar and the Lord of Aratta, w: W. W. Hallo, K. Lawson Younger (red.), The Context of Scripture, t. 1: Canonical Compositions from the Biblical World, Leiden: Brill, 1997, s. 548.
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 1:14-15; H. S. Bellamy, Moons, Myths and Men…, op. cit.
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 1:20.
- E. J. Bassett, M. S. Keith, G. J. Armelagos, D. L. Martin, A. R. Villanueva, Tetracycline-labeled human bone from ancient Sudanese Nubia (A.D. 350-550), „Science”, 1980, 209/4464, s. 1532-1534.
- Atenajos, Uczta mędrców, 15:46 (692).
- Katon Starszy, O gospodarstwie wiejskim, 1:34; cyt. w: A. Krawczuk, Mitologia starożytnej Italii, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1984, s. 41.
- Atenajos, Uczta mędrców, 2:38c; R. Graves, Mity greckie, 38:3, Warszawa: PIW, 1974, s. 142.
- Filon Aleksandryjski, De praemiis et poenis, 4 (23).
- Apollodoros, Biblioteka, 1, 7:2.
- Hekatajos z Miletu, fragment 1F13, w: Scholia do Apolloniosa z Rodos, Argonautika, 4:265; Atenajos, Deipnosophistae, 2:35; Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, 10, 38:1.
- Atenajos, Uczta mędrców, 2:38c; Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, 10, 38:1; R. Graves, Mity greckie, rozdział 38h, op. cit., s. 141.
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 3:63-64; 2:38; Nonnos z Panopolis, Dionysiaka, 12; Pseudo-Apollodoros, Biblioteka, 3, 14:7.
- Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, 8, 39:6.
- Homer, Hymn do Dionysus, 7; G. S. Faber, The Origin of Pagan Idolatry, t. 3, London: F. & C. Rivingtons, 1816, s. 24.
- Plutarch, Moralia: Quaestiones Convivales, 3:7.
- Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, 1, 18:7-8.
- Nihon Shoki, 1:18-20; Kojiki, Kamitsumaki, Yamata-no-Orochi (The Slaying of the Eight-Forked Serpent).
- J. de Betanzos, Suma y Narración de los Incas, t. 1, Madrid: Marcos Jiménez de la Espada, 1880, rozdz. 1-3; P. Cieza de León, Crónica del Perú, t. 1, Sevilla, 1553, rozdz. 64-66; C. A. Hastorf, The Social Archaeology of Food: Thinking About Eating from Prehistory to the Present, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 173-176.
- J. Cieślewska, A. Kwapisz, D. Próchniewicz, M. Giedrojć, Kuchnia meksykańska, Warszawa: Przedsiębiorstwo Wydawnicze „Rzeczpospolita” S.A., 2008, s. 45.
- A. G. Escalante (red.), Pulque, a Traditional Mexican Alcoholic Fermented Beverage: Historical, Microbiological, and Technical Aspects, „Frontiers in Microbiology”, 7, 2016, s. 1026; C. A. Hastorf, The Social Archaeology of Food…, op. cit.
- J. D. Currid, Genesis, t. 1, Leyland: Evangelical Press, 2015, s. 227.
- E. Sobol (red.), Słownik wyrazów obcych, s.v. „cham”, s. 168.
- Talmud, Sanhedryn, 70a; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 36:7; Midrasz Tanchuma, Noach, 15:3; Pirkei de rabbi Eliezer, 23; Targum Jonatana do Księgi Rodzaju 9:24-25; Teofil z Antiochii, Ad Autolycum, 3:19; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 169; F. W. Bassett, Noah’s Nakedness and the Curse of Canaan, a Case of Incest?, „Vetus Testamentum”, 21, 1971, s. 232-237.
- Midrasz do Księgi Rodzaju, 36:7; Midrasz Tanchuma, Noach, 15:3; Raszi, Komentarz do Księgi Rodzaju 9:25.
- Talmud, Sanhedryn, 70a; Midrasz Rabba do Księgi Rodzaju, 36:5; Targum Jonatana do Rdz 9:24; A. I. Baumgarten, Myth and Midrash: Genesis 9:20-29, w: J. Neusner, Christianity, Judaism, and Other Greco-Roman Cults, t. 3, Leiden: Brill, 1975, s. 63; J. S. Bergsma, S. W. Hahn, Noah’s Nakedness and the Curse on Canaan (Genesis 9:20-27), „Journal of Biblical Literature”, 124/1, 2005, s. 27-28; R. Graves, Mity hebrajskie, Warszawa: Cyklady, 2002, s. 125.
- Midrasz do Księgi Rodzaju, 36:7.
- M. J. Bin Gorion, Żydowskie legendy biblijne, 3:13, Katowice: KOS, 2009, s. 109; R. Graves, Mity hebrajskie, 21d, op. cit., s. 125.
- Raszi, Komentarz do Księgi Rodzaju 9:24; Raszi, Komentarz do Talmudu Babilońskiego, Sanhedryn 70a; L. Ginzberg, The Legends of the Jews, t. 1, op. cit., s. 169.
- A. Annus, The God Ninurta in the Mythology and Royal Ideology of Ancient Mesopotamia, Helsinki: Neo-Assyrian Text Corpus Project, 2002, s. 147-151; A. I. Baumgarten, Myth and Midrash: Genesis 9:20-29, w: J. Neusner, Christianity, Judaism, and Other Greco-Roman Cults, t. 3, op. cit., s. 64.
- The Song of Kumarbi, w: E. Laroche, Catalogue des textes hittites, Paris: Klincksieck, 1971, s. 344, a także w: H. A. Hoffner Jr., Hittite Myths, Atlanta: Society of Biblical Literature, 1998, s. 42-49; R. Graves, Mity greckie, 6, op. cit., s. 53.
- Hesiod, Teogonia, 154-210; Pseudo-Apollodoros, Biblioteka, 1, 1:4; Hyginus, Fabulae, 139; Sanchuniathon, Historia fenicka, cyt. w: Euzebiusz z Cezarei, Praeparatio Evangelica, 1:10d; R. Graves, Mity greckie, 6, op. cit., s. 52-53.
- Filon z Byblos, Historia Fenicji, w: Euzebiusz z Cezarei, Praeparatio Evangelica, 1:10d; U. M. D. Cassuto, A Commentary on the Book of Genesis, t. 1, Jerusalem: The Magnes Press, 1986, s. 150.
- KTU (Keilalphabetische Texte aus Ugarit), 1.3 V 35-36; 1.4 IV 47-48; M. S. Smith, T. P. Wayne, The Ugaritic Baal Cycle. Introduction with Text, Translation and Commentary of KTU/CAT, t. 1, Leiden: Brill, 1994, s. 58-66, 259-315.
- J. S. Bergsma, S. W. Hahn, Noah’s Nakedness…, op. cit., s. 38.
- J. Bryant, A New System: An Analysis of Ancient Mythology, t. 1, London: T. Payne, P. Elmsly W. White, J. Walter, 1774, s. 2, 45-46.
- Ibid., s. 3-5, 16-17.
- Ibid., s. 16-17, 45.
- J. Bryant, Observations Upon the Plagues Inflicted Upon the Egyptians, London: T. Hamilton and R. Ogle, 1810, s. 196.
- Clementina (Clementinian Recognitions), 4-6; Midrasz Pirke de-Rabbi Eliezer, 23-24; J. Bryant, A New System…, op. cit., s. 45.
- M. S. Smith, The Ugaritic Baal Cycle. Introduction with Text, Translation and Commentary of KTU/CAT, t. 2, Leiden: Brill, 2009, s. 61-66.
- J. Assmann, Death and Salvation in Ancient Egypt, Ithaca: Cornell University Press, 2005, s. 33-47; G. Pinch, Egyptian Mythology, Oxford: Oxford University Press, 2002, hasło „Osiris”.
- Plutarch, Moralia: De Iside et Osiride, 5, 356 (13); 367 (42); E. A. W. Budge, The Gods of the Egyptians, t. 2, New York: Dover Publications, 1969, s. 124.
- Plutarch, Moralia: De Iside et Osiride, 5, 356-359.
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, 1:21-22.
- Bernardino de Sahagún, Historia general de las cosas de Nueva España, t. 1, 3:4.
- Ibid.
- Talmud, Sanhedrin, 70a; Raszi, Komentarz do Księgi Rodzaju 9:22.
© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons.


