Dawne oceany na Marsie i Wenus

Mars i Wenus kiedyś mogły mieć oceany. Co na ten temat mówi nauka i jakie można nadać miejsce obu planetom w światopoglądzie chrześcijańskim?

Planety Mars i Wenus

Mars i Wenus to nasi najbliżsi planetarni sąsiedzi. Pierwszy z nich leży dalej od Słońca niż my, w odległości między 1,381 a 1,666 j.a. (jednostek astronomicznych¹). Różnica wynika z tego, że orbita Marsa jest mocno ekscentryczna – wynosi aż 0,0935 (orbita Ziemi tylko 0,0167)². Sama planeta jest znacznie mniej masywna niż nasza, jest też objętościowo dużo mniejsza. Średnia temperatura na Marsie wynosi około -65°C, natomiast lokalne temperatury wahają się między -153°C a 20°C³. Wszystko dlatego, że Mars znajduje się dalej od Słońca, a jego cienka atmosfera, która wynosi zaledwie 0,006 atm (atmosfery ziemskiej⁴) nie zatrzymuje ciepła pochodzącego z promieni słonecznych.

Co innego Wenus, której atmosfera wynosi aż 92 atm. Zwana naszą bliźniaczą planetą, krąży ona wokół Słońca bliżej niż my, w średniej odległości 0,723 j.a. przy ekscentryczności orbity mniejszej niż ziemska⁵. Ponieważ znajduje się ona wewnątrz orbity ziemskiej, możemy ją zobaczyć tylko na krótko przed wschodem Słońca i na krótko po zachodzie. Mniejsza odległość Wenus od Słońca i gęstość jej atmosfery sprawiają, że na planecie jest niezwykle gorąco (bardziej niż na Merkurym). Średnia temperatura wynosi tam aż 464°C, a lokalne różnice są stosunkowo niewielkie. Krótko mówiąc, jeśli Mars nie nadaje się do życia, to tym bardziej Wenus.

Obie planety łączy jednak to, że pod względem składu chemicznego ich atmosfery są prawie identyczne. Zbudowane są przede wszystkim z dwutlenku węgla (CO₂): marsjańska w 95,32%, a wenusjańska w 96,5%. Następnym w kolejności gazem jest azot – na Marsie jest to 2,7%, a na Wenus 3,5%. Atmosfera marsjańska jest tu nieco bogatsza, gdyż następnymi w kolejności gazami są argon (1,6%), tlen (0,13%) i tlenek węgla (0,08%). Pozostałe gazy znajdują się w śladowych ilościach. Na Marsie jest to przede wszystkim para wodna (210 ppm⁶), a na Wenus tlenek siarki (150 ppm).

Czy Mars i Wenus posiadały oceany?

Łączy je jednak coś jeszcze. Ponieważ obie sąsiadują z Ziemią, to naukowcy podejrzewają, że również na nich mogły kiedyś występować oceany. Aby ocean na planecie był możliwy, musi się ona znajdować w tzw. ekosferze (inne określenia: strefa zamieszkiwalna, strefa Złotowłosej⁷). Jest to przestrzeń wokół gwiazdy, gdzie temperatura umożliwia istnienie dużych ilości wody w stanie ciekłym na powierzchni planety, przy odpowiednim ciśnieniu i składzie atmosfery⁸. Mars znajduje się na zewnętrznej granicy ekosfery, natomiast Wenus na jej wewnętrznej granicy, obie prawdopodobnie jeszcze w granicach ekosfery. A to oznacza, że mogły one kiedyś mieć oceany, których dzisiaj tam nie ma.

Ocean na Marsie

To, że Mars posiadał kiedyś ocean ciekłej wody, wydaje się być pewne, naukowcy są co do tego praktycznie zgodni. Najlepiej widocznym dowodem na to jest ukształtowanie powierzchni Marsa zawierające szczególne cechy geomorfologiczne. Należą do nich m.in. doliny rzeczne, kaniony, koryta rzek, dna jezior, delty czy pozostałości po cofkach. Ów ocean musiał pokrywać większą część półkuli północnej Marsa. Udało się jak dotąd wyznaczyć dwie linie brzegowe dawnego marsjańskiego oceanu. Zostały one nazwane kontakt 1 (lub linia brzegowa Arabia) i kontakt 2 (lub linia brzegowa Deuteronilius)⁹.

Co się stało z całym marsjańskim oceanem? Najprawdopodobniej przyczyniła się do tego ucieczka gazów atmosferycznych do kosmosu spowodowana osłabieniem i zniknięciem pola magnetycznego planety. Woda na powierzchni planety może istnieć tylko przy odpowiednim ciśnieniu atmosferyczny wynoszącym co najmniej 611,657 Pa¹⁰. Atmosfera marsjańska przy powierzchni wynosi tylko 610 Pa, czyli znajduje się dosłownie tuż pod tą granicą. Naukowcy podejrzewają też, że lokalnie może występować chwilowe topnienie lodu. Również głęboko pod powierzchnią planety, gdzie ciśnienie jest wyższe, znaleziono wielkie pokłady ciekłej wody uwięzionej w mikroskopijnych pęknięciach i porach w skale skorupy¹¹.

A zatem Mars ewidentnie zawiera ciekłą wodę i w przeszłości musiał mieć oceany, jeziora, rzeki i cały cykl hydrologiczny. A co z Wenus?

Ocean na Wenus

Kiedyś sądzono, że nasza Gwiazda Poranna lub Wieczorna posiada podobny klimat do naszego. Ale nic bardziej mylnego. Od połowy XX wieku wiemy, że Wenus bardziej niż raj przypomina piekło¹². Niemniej ona również mogła mieć w przeszłości ocean, choć brak na to bezpośrednich dowodów. Istnieje jednak kilka dowodów poszlakowych, które poważnie sugerują taką możliwość.

Pierwszym jest wysoki stosunek deuteru (izotopu wodoru) do zwykłego wodoru (D/H). Jest on ponad 100 razy wyższy na Wenus niż na Ziemi czy w meteorytach. Gdy planeta ulegała ociepleniu, ocean mocno parował, wypełniając atmosferę dużymi ilościami pary wodnej. Pod wpływem promieniowania UV cząsteczki wody zostały rozbite na H₂ i O. Ponieważ wodór jest lekki, to szybko uciekł z atmosfery Wenus. Podobny proces objął tzw. ciężką wodę D₂O, która występuje naturalnie także w ziemskich oceanach. Ale ponieważ cząsteczki deuteru są cięższe, to mniej ich uciekło w kosmos. Tak zostało go więcej w atmosferze planety¹³.

Drugi dowód, a właściwie może bardziej przesłanka, pojawił się dosłownie kilka tygodni temu. Naukowcy NASA przeprowadzili dokładniejszą analizę aerozoli, jakie zebrały sondy Pioneer Venus 1 i 2 w 1978 roku, gdy przelatywały przez chmury na Wenus. Okazało się, że głównym składnikiem chmur jest nie kwas siarkowy, a woda, choć jest ona uwięziona w cząsteczkach uwodnionych siarczanów¹⁴. Może ona być pozostałością po dawnych oceanach, ale równie dobrze może pochodzić z wulkanów. Potrzebne będą dalsze badania.

Oceany na obu planetach jednocześnie?

Oczywiście ewolucyjni naukowcy tradycyjnie uważają, że oceany na Marsie i ewentualnie na Wenus istniały przez miliony, a nawet miliardy lat. A więc jakich okresach umieszczają istnienie oceanów na obu tych planetach? W skrócie wygląda to tak, jakby na początku powstały oceany tylko na Wenus i Marsie, ale jeszcze nie na Ziemi. Następnie 3,8 miliarda lat temu ocean na Marsie przypuszczalnie mógł zniknąć, ale pojawił się na Ziemi. Z czasem ocean na Marsie definitywnie zniknął i mniej więcej jednocześnie zniknął także ocean na Wenus. Do dzisiaj z trzech planet tylko Ziemia posiada ocean.

To, że oceany miały powstać najpierw na Marsie i Wenus, ale nie na Ziemi, nie brzmi zbyt przekonująco. Ale jeszcze bardziej niedorzecznie brzmi to, że ocean na Marsie miał istnieć dosłownie na krótko po uformowaniu się Układu Słonecznego. Niedorzeczność ta wynika z tzw. paradoksu młodego, słabego Słońca. Choć jest on przywoływany głównie w kontekście powstania życia na Ziemi, to można go zastosować także do Wenus i Marsa.

Problem paradoksu młodego, słabego Słońca

Teoria ewolucji gwiazd zakłada, że gdy gwiazda powstaje, to świeci jeszcze słabo. Z czasem jednak nabiera masy i staje się jaśniejsza. To ma trwać setki milionów lat. Paradoks związany ze Słońcem polega na tym, że jest ono dzisiaj 25-30% jaśniejsze niż miałoby być 3,8 miliarda lat temu (i 40% jaśniejsze niż zakładane 4,6 miliarda lat temu). Innymi słowy, Słońce wtedy musiałoby mieć ekosferę znacznie bliżej siebie. Obliczenia wykazały, że Ziemia musiałaby wtedy mieć średnią temperaturę -2°C lub -3°C. Znajdowałaby się więc tuż poza ekosferą Słońca¹⁵. Co innego Wenus, która znajdowałaby się wtedy w ekosferze. Naukowcy uznają to za kolejną przesłankę wspierającą hipotezę istnienia wczesnego oceanu na tej planecie¹⁶.

Ale co z oceanem na Marsie? Jeżeli Ziemia znajdowała się poza ekosferą, to tym bardziej Mars musiał być jeszcze bardziej zimny niż jest obecnie. A to byłoby sprzeczne z rzeczywistymi dowodami na istnienie wczesnego oceanu na Marsie.

Nieudane próby rozwiązania paradoksu

Naukowcy oczywiście próbują testować modele wczesnej atmosfery marsjańskiej, która pozwalałaby na istnienie dużych ilości ciekłej wody na planecie. Taka atmosfera musiałaby jednak być kilka razy gęstsza niż ziemska i nie mogłaby składać się z dwutlenku węgla. Najbardziej obiecującym składnikiem byłby wodór. Jednak masa Marsa jest bardzo mała (a więc i grawitacja jest niska), a wodór jest gazem bardzo lekkim. Stąd duże ilości wodoru potrzebne do utrzymania oceanu (5-20% składu atmosfery przy ciśnieniu 1,3-4 atm¹⁷) szybko uleciałyby w kosmos. Na dłużej zachowałby się wodór jako najwyżej 2% składu atmosfery marsjańskiej, co jest zdecydowanie za mało¹⁸.

Innymi słowy, ewolucyjna narracja o długiej, trwające miliardy lat przeszłości Marsa i Wenus nie wytrzymuje krytyki z powodu paradoksu młodego, słabego Słońca. Zresztą teoria ewolucji, nie tylko gatunków, ale także ciał niebieskich, jest pełna paradoksów i zagadek, które wyglądają na nierozwiązywalne. Tak też jest w przypadku oceanów na Marsie i Wenus. Wspomniany paradoks nie pozwala na istnienie oceanów na Marsie, choć to właśnie na powierzchni tej planety znajdziemy najlepsze dowody na istnienie pozaziemskiego oceanu. Czy to więc możliwe, że historia Wszechświata jest inna niż taka, którą znamy z podręczników astronomii?

Oceany na Marsie i Wenus w teorii biblijnego stworzenia

W poszukiwaniu prawdy o naszych początkach warto zwrócić się do biblijnej Księgi Rodzaju. Napisano w niej, że czwartego dnia Bóg stworzył wszelkie ciała niebieskie, w tym Słońce i Księżyc, a także gwiazdy¹⁹. Do tych ostatnich należy zaliczyć planety, w starożytności znane jako wędrujące gwiazdy (gr. ἀστὴρ πλανήτης, astēr planētēs). Jeśli zatem wierzyć Biblii, to czy Bóg naprawdę mógł stworzyć Marsa i Wenus z oceanami tak jak na Ziemi? Najwyraźniej tak mogło być, skoro na Marsie dziś znajdujemy na to bezpośrednie dowody. A jeżeli tak, to jaki cel miałby w tym Bóg? Jaki mógł mieć plan dla tych planet?

Tak naprawdę możemy się co najwyżej domyślać. Jednym z takich domysłów może być pomysł, że Bóg przynajmniej częściowo przygotował te planety pod przyszłe zamieszkanie dla człowieka. Choć Biblia mówi, że Bóg dał człowiekowi Ziemię na mieszkanie i widocznie nie rozszerzył tego nakazu na inne planety²⁰, to wcale nie jest powiedziane, że w przyszłości, gdyby Adam i Ewa okazali się Mu wierni w ogrodzie Eden, nie dałby ich bezgrzesznym potomkom kolejnych planet na mieszkanie. Niestety grzech Adama i Ewy mógł sprawić, że inne planety zostały nam definitywnie odebrane jako potencjalne miejsce do życia.

Ale tak jak napisałem, to tylko domysł. Gdy jednak osoba wierząca patrzy na nocne niebo i zastanawia się, jaki jest biblijny sens istnienia innych planet, to trudno nie uruchomić wyobraźni.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Chmury na Wenus to głównie woda?
• Planety w kosmosie – dlaczego Bóg stworzył ich tak wiele?
• Terraformacja Marsa – co ma wspólnego z biblijnym stworzeniem?
• Pięć tysięcy egzoplanet i żadna podobna do Ziemi

Przypisy

1. 1 jednostka astronomiczna równa jest odległości między Słońcem a Ziemią wynoszącej 149 597 870,7 km.
2. Mars Facts Sheet, NASA, https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html [dostęp w Wayback Machine: 20.08.2025].
3. Mars Facts, NASA, https://science.nasa.gov/mars/facts/ [dostęp: 15.10.2025].
4. 1 atmosfera ziemska równa jest 101 325 Pa (1013 hPa) lub 1,01325 bar.
5. Venus Facts Sheet, NASA, https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html [dostęp w Wayback Machine: 20.08.2025].
6. 1 ppm (ang. particle per million, pol. cząsteczka na 1 milion) to tyle samo, co 0,0001%.
7. Określenie strefa Złotowłosej to aluzja do angielskiej bajki Złotowłosa i trzy misie autorstwa Roberta Southeya z 1837 roku. Opowiada ona o dziewczynce imieniem Złotowłosa, która pod nieobecność niedźwiadków próbuje owsianki każdego z nich. Jedna owsianka była dla niej za gorąca, a druga za zimna. Trzecia okazała się w sam raz. Można nawet pomyśleć o Wenus jako o gorącej owsiance, o Marsie jako o zimnej, a o Ziemi jako o tej, która ma właściwą temperaturę.
8. Spore ilości wody w stanie ciekłym można też znaleźć poza strefą zamieszkiwalną, ale jedynie pod powierzchnią ciała niebieskiego, np. pod grubą warstwą lodu. Do takich ciał należą niektóre księżyce Jowisza, jak Europa lub Ganimedes.
9. M. Beech, Terraforming: The Creating of Habitable Worlds, Springer, 2009, s. 132-135.
10. L. A. Guildner et al., Vapor Pressure of Water at Its Triple Point, Journal of Research of the National Institute of Standards and Technology, 80A(3), 01.06.1976, s. 505-521, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5293355/ [dostęp: 15.10.2025].
11. M. Matacz, Pod powierzchnią Marsa kryje się ocean wody, Nauka w Polsce, 14.08.2024, https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C104027%2Cpod-powierzchnia-marsa-kryje-sie-ocean-wody.html [dostęp: 15.10.2025].
12. To, że Wenus okazała się piekłem zamiast rajem jest nawet trochę ironiczne, jeśli chodzi o symbolikę tej planety. Jednym z łacińskich przydomków planety jest Lucyfer, a Biblia określa go jako Jutrzenkę lub Syna Jutrzenki. Zob. Księga Izajasza 14,12-15.
13. M. Beech, Terraforming…, op. cit., s. 181-182.
14. R. Mogul, S. S. Limaye et al., Re-Analysis of Pioneer Venus Data: Water, Iron Sulfate, and Sulfuric Acid are Major Components in Venus’ Aerosols, JGR Planets, 130(9), 09.2025, https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2024JE008582 [dostęp: 15.10.2025].
15. D. R. Faulkner, The young faint Sun paradox and the age of the solar system, Journal of Creation,  15(2), 08.2001, s. 3-4, https://creation.com/the-young-faint-sun-paradox-and-the-age-of-the-solar-system [dostęp: 15.10.2025].
16. J. F. Kasting, Runaway and Moist Greenhouse Atmospheres and the Evolution of Earth and Venus, Icarus, 74, 01.02.1988, s. 472-494, https://zenodo.org/records/1253896 [dostęp: 15.10.2025].
17. R. M. Ramirez et al., Warming early Mars with CO2 and H2, arXiv, 26.05.2014, https://arxiv.org/abs/1405.6701 [dostęp: 15.10.2025].
18. N. Batalha et al., Testing the Early Mars H2-CO2 Greenhouse Hypothesis with a 1-D Photochemical Model, arXiv, 09.07.2015, https://arxiv.org/abs/1507.02569 [dostęp: 19.11.2024].
19. Księga Rodzaju 1,14-19.
20. Księga Rodzaju 1,27-29; Psalm 115,16.

© Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Ittiz. Licencja: CC BY-SA 3.0. Modyfikacja: dodanie przestrzeni kosmicznej z lewej i prawej strony.