Sarna europejska (Capreolus capreolus) należy do gatunku jeleniowatych. Samiec określany jest czasem mianem rogacza. Jest to niewielki jeleń o sierści rudawo-szaro-brązowej, dobrze przystosowany do życia w chłodniejszym klimacie. Gatunek występuje szeroko w Europie. Spotkać go można od regionu śródziemnomorskiego po Skandynawię oraz od Szkocji po Kaukaz. Na wschodzie sięga północnego Iranu.
Etymologia
Angielskie słowo „roe” pochodzi ze staroangielskiego rā lub rāha, wywodzącego się z języka pra-germańskiego *raihô. Jest spokrewnione ze staronordyckim rá, staro saksońskim rēho, średnio niderlandzkim i niderlandzkim ree, starowysokoniemieckim rēh, rēho, rēia oraz niemieckim Reh. Prawdopodobnie ostatecznie wywodzi się z pierwotnego rdzenia indoeuropejskiego *rei-, oznaczającego „pręgowane, cętkowane lub w paski”.
Najwcześniejsze poświadczenie tego wyrazu pochodzi z V wieku. Znaleziono kość skokową sarny w Caistor-by-Norwich, na której zapisano w alfabecie runicznym starszym (Elder Futhark) ᚱᚨᛇᚺᚨᚾ, transliterowane jako raïhan.
W języku angielskim zwierzę pierwotnie nazywano po prostu „roe”. Z biegiem czasu słowo „roe” stało się określeniem dodatkowym. Obecnie najczęściej używa się pełnej nazwy „roe deer”.
Grecka nazwa koiné πύγαργος (pygargos), pojawiająca się w Septuagincie oraz u takich autorów jak Heszjchiusz, Herodot czy później Pliniusz, pierwotnie uważana była za określenie gatunku sarny (w wielu europejskich tłumaczeniach Biblii). Dziś częściej przypisuje się ją adaksowi. Nazwa ta pochodzi od słów pyge (pośladki) i argo (biały).
Nazwa taksonomiczna Capreolus wywodzi się z łacińskiego capra lub caprea, oznaczającego „kozła”, z przyrostkiem zdrobniającym -olus. Znaczenie tego wyrazu w łacinie nie jest do końca jasne. Mogło oznaczać koziorożca lub kozicę alpejską. W łacinie sarna bywała również określana jako capraginus lub capruginus.
Taksonomia sarny
Karol Linneusz po raz pierwszy opisał sarnę europejską w nowoczesnym systemie taksonomicznym jako Cervus capreolus w 1758 roku. Rodzaj Capreolus, pierwotnie monotypowy, został zaproponowany przez Johna Edwarda Graya w 1821 roku, choć nie dostarczył on pełnego opisu taksonu. Nazwa Capreolus była używana wcześniej przez innych autorów. Publikacja Graya została ostatecznie uznana za taksonomicznie dopuszczalną. W XIX wieku większość prac nadal odwoływała się jednak do klasyfikacji Linneusza. Gray był w dużej mierze ignorowany aż do XX wieku.
Populacje tych zwierząt stopniowo zwiększają się w kierunku wschodnim. Szczyt osiągają w Kazachstanie. Następnie zmniejszają się w stronę Oceanu Spokojnego. Radziecki zoolog Vladimir Sokolov już w 1985 roku wskazał na odrębność wschodnich populacji. Użył chromatografii elektroforetycznej do wykazania różnic w składzie białek tkanek. Młode, samice i samce emitują różne odgłosy w zależności od gatunku. Alexander S. Graphodatsky dodatkowo przeanalizował kariotyp, dostarczając dowodów na uznanie tych populacji za odrębny gatunek, obecnie nazwany sarną wschodnią lub syberyjską (C. pygargus).
Nowa interpretacja taksonomiczna została po raz pierwszy uwzględniona w amerykańskiej publikacji Mammal Species of the World z 1993 roku. Populacje od wschodniego biegu rzeki Chopior i Don aż po Koreę zaliczane są dziś do tego gatunku.
Według Integrated Taxonomic Information System, po uwzględnieniu danych z Mammal Species of the World (2005), wyróżnia się następujące podgatunki sarny europejskiej:
- C. c. capreolus (Linnaeus, 1758);
- C. c. canus Miller, 1910 – Hiszpania;
- C. c. caucasicus Dinnik, 1910 – duży podgatunek występujący na północ od Kaukazu. Nazwa uznawana jest jednak za prowizoryczną;
- C. c. italicus Enrico Festa, 1925 – Włochy.
Interpretacje różnią się w zależności od badaczy. W 2001 roku dwaj główni specjaliści nie uznawali tych podgatunków i traktowali gatunek jako jednolity. W 2005 roku baza Fauna Europaea rozróżniała dwa podgatunki – formę nominatywną oraz hiszpańską populację endemicznego C. c. garganta Meunier, 1983.
Sarna europejska jest najbliżej spokrewniona z jelonkowcem błotnym. Wszystkie trzy gatunki grupy Capreolini wykazują bliskie pokrewieństwo z łosiami i reniferami. Choć dawniej zaliczana była do podrodziny Cervinae, obecnie włączona jest do Capreolinae, obejmującej jelenie rozwinięte w Nowym Świecie.
Od lat 60. XX wieku populacje europejskie i syberyjskie stają się sympatryczne w miejscach styku zasięgów. Tworzą szeroką strefę hybrydyzacji od prawego brzegu Wołgi po wschodnią Polskę. Hybrydy są trudne do odróżnienia. Zgodnie z regułą Haldane’a, samice są płodne, a samce nie. Młode hybrydowe osiągają większe rozmiary niż zwykłe sarny. Czasem wymagają cesarskiego cięcia przy porodzie.
Analizy genetyczne wykazały, że w okolicach Moskwy 22% saren ma mtDNA sarny europejskiej, a 78% syberyjskiej. W rejonie Wołgogradu przeważa sarna europejska. W okolicach Stawropola (Rosja) i Dniepropietrowska (Ukraina) dominują sarny syberyjskie. W północno-wschodniej Polsce również stwierdzono ślady introgresji sarny syberyjskiej. Prawdopodobnie wprowadzona została sztucznie.
Opis
Sarna europejska jest stosunkowo niewielkim jeleniowatym. Długość ciała waha się od 95 do 135 cm. Wysokość w kłębie wynosi 63–67 cm, a masa ciała 15-35 kg. Populacje z rejonu Uralu i północnego Kazachstanu są większe. Dorosłe osobniki osiągają do 145 cm długości i 85 cm wysokości w kłębie. Masa ciała może sięgać 60 kg. W miarę przesuwania się na wschód, np. w Transbaikalii, obwodzie Amurskim i Kraju Nadmorskim, osobniki stają się ponownie mniejsze. W zdrowych populacjach samce są nieco większe od samic.
Rogacze w sprzyjających warunkach osiągają długość poroża 20–25 cm. Mają zazwyczaj dwa lub trzy, rzadziej cztery, odnogi. Nowo odrastające poroże pokryte jest cienką, aksamitną warstwą włosa, która z czasem odpada wraz z utratą ukrwienia. Samce przyspieszają ten proces, pocierając poroże o drzewa, aby było twarde i gotowe do walk w okresie rykowiska. W przeciwieństwie do większości jeleniowatych, poroże sarny europejskiej zaczyna odrastać niemal natychmiast po zrzuceniu. W rzadkich przypadkach niektóre rogacze mają tylko jedną odnogę. Jest to skutkiem wady genetycznej.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Rzęsorek rzeczek
- Ryś kanadyjski
- Datowanie dinozaurów radiowęglem – czemu nie?
- Oś zła – czy może obalić teorię Wielkiego Wybuchu?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Roe_deer [dostęp: 20.09.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
