Samogłów, mola (Mola mola) należy do największych ryb kostnoszkieletowych na świecie. Jest gatunkiem typowym dla rodzaju Mola i jednym z trzech współcześnie żyjących przedstawicieli rodziny Molidae. Dawniej błędnie uznawano ją za najcięższą rybę kostnoszkieletową. Tym tytułem właściwie cieszy się blisko spokrewniony gatunek, samogłów olbrzymi. Dorosłe osobniki ważą zwykle od 247 do 1000 kg. Mola zamieszkuje wody tropikalne i umiarkowane na całym świecie. Ciało jest silnie spłaszczone bocznie. Przypomina głowę ryby bez ogona. Przy wyprostowanych płetwach grzbietowych i odbytowych osiąga wysokość równą długości ciała.
Biologia moli wciąż pozostaje w dużej części niepoznana. Badacze prowadzą różnorodne obserwacje, w tym monitorowanie satelitarne przy użyciu tagów typu pop-off. Zbierają także dane od armatorów. Dorosłe osobniki mają niewielu naturalnych wrogów. Czasami padają ofiarami lwów morskich, orek czy rekinów. W niektórych krajach, takich jak Japonia, Korea czy Tajwan, mięso samogłowa uznawane jest za przysmak. W Unii Europejskiej sprzedaż ryb i produktów rybnych pochodzących z rodziny Molidae jest zakazana. Ryby te często zostają przypadkowo złapane w sieciach skrzelowych.
Nazewnictwo
Powszechna angielska nazwa mola – „sunfish” – nawiązuje do zwyczaju ryby polegającego na wygrzewaniu się w słońcu na powierzchni wody. W innych językach nazwy często odwołują się do charakterystycznego, spłaszczonego kształtu ciała. W języku niderlandzkim, portugalskim, francuskim, hiszpańskim, katalońskim, włoskim, rosyjskim, greckim, węgierskim, norweskim i niemieckim funkcjonują odpowiednio nazwy maanvis, peixe lua, Poisson lune, pez luna, peix lluna, Pesce luna, рыба-луна, φεγγαρόψαρο, holdhal, månefisk i Mondfisch. Tą ostatnią nazwę można przetłumaczyć jako „ryba-księżyc”. W Niemczech mola bywa także określana jako Schwimmender Kopf, czyli „pływająca głowa”. W języku polskim funkcjonuje nazwa samogłów. Można to rozumieć jako „sam głowa” lub „tylko głowa”. W Szwecji i Danii rybę nazywa się klumpfisk, w Holandii klompvis, a w Finlandii möhkäkala. Wszystkie te określenia znaczą „ryba-klocek”. W języku chińskim naukowa nazwa mola tłumaczona jest jako 翻車魚 (fān chē yú), czyli „ryba przewróconego koła”. Większość tych nazw odnosi się do spłaszczonej i zaokrąglonej sylwetki mola.
Taksonomia samogłowa
Francuski uczony Guillaume Rondelet w swoim dziele De Piscibus z 1554 roku opisał mola, używając terminu Orthagoriscus oraz przydomka „świnka ssąca”, Nawiązał do kształtu ciała i pyska ryby. Początkowo samogłów był zaliczany do rodziny rozdymkowatych pod nazwą Tetraodon mola. Epitet „mola” pochodzi z łaciny. Oznacza „kamień młyński”. Odnosi się to do szarego koloru, szorstkiej faktury i zaokrąglonego kształtu ciała. Obecnie ryba klasyfikowana jest w osobnym rodzaju Mola i rodzinie Molidae, jako gatunek typowy, razem z dwoma innymi gatunkami: Mola tecta i M. alexandrini (dawniej Mola ramsayi).
Określenia „sunfish” używa się zarówno dla rodziny ryb morskich Molidae, jak i niezwiązanych z nimi słodkowodnych okazów z rodziny Centrarchidae. Epitety „ocean sunfish” i „mola” odnoszą się z kolei wyłącznie do morskich przedstawicieli rodziny Molidae.
Opis
Młode mola, jeszcze wyposażone w kolce, które zanikają w miarę dorastania, przypominają bardziej rozdymki niż dorosłe osobniki swojego gatunku. Samogłowy dzielą wiele cech wspólnych z rybami z rzędu Tetraodontiformes, do którego należą m.in. rozdymkowate, ryby jeżowate i ryby piłokształtne. Charakterystyczny dla nich jest dziób powstały z czterech zrośniętych zębów.
Ogon mola został przekształcony w zaokrąglony clavus, nadając ciału charakterystyczny, skrócony kształt. Sylwetka jest spłaszczona bocznie. W widoku frontalnym przybiera podłużno-owalny kształt. Płetwy piersiowe są niewielkie i wachlarzowate. Płetwy grzbietowa i odbytowa są z kolei wydłużone. Dzięki temu ryba może być tak wysoka, jak długa. Odnotowano osobniki osiągające wysokość do 3,3 m.
Dorosłe mola osiągają średnio 1,8 m długości. Waga waha się od 247 do 1 000 kg. Większe okazy nie należą do rzadkości. Rekordowy osobnik, wyrzucony na brzeg w Nowej Zelandii w 2006 roku, mierzył 3,3 m i ważył 2 300 kg. Kręgosłup mola zawiera mniej kręgów i jest krótszy w stosunku do długości ciała niż u jakiejkolwiek innej ryby. Samogłów wywodzi się od przodków kostnoszkieletowych, ale jego szkielet w dużej części zbudowany jest z tkanki chrzęstnej, lżejszej od kości. To właśnie dzięki temu ryby mogą osiągać tak imponujące rozmiary. Zęby zrośnięte są w strukturę przypominającą dziób. Sprawia to, że ryba nie może całkowicie zamknąć pyska. Dodatkowe zęby znajdują się w gardle.
Mola nie posiada mięśni osiowych ani pęcherza pławnego. W wodzie unosi się dzięki sztywnej, galaretowatej warstwie podskórnej, w około 90% złożonej z wody oraz siateczce kolagenu i elastyny, która działa jak egzoszkielet. Warstwa ta może także zawierać lipidy. Wraz z rozwojem ryby stanowi coraz większą część jej masy. Niektóre źródła wskazują, że narządy wewnętrzne mogą zawierać tetrodotoksynę – neurotoksynę charakterystyczną dla innych trujących przedstawicieli tetraodontiformes. Kwestia ta jest przedmiotem sporów wśród badaczy.
Samogłów – zasięg występowania i siedlisko
Samogłów występuje w wodach umiarkowanych i tropikalnych wszystkich oceanów świata. Genotypy różnią się wyraźnie między Atlantykiem a Pacyfikiem. Różnice genetyczne między osobnikami z półkuli północnej i południowej są minimalne.
Choć wcześniejsze badania sugerowały, że mola porusza się głównie dryfując z prądami oceanicznymi odnotowano osobniki pokonujące nawet 26 km dziennie przy prędkości ok. 3,2 km/h. Ryby te potrafią poruszać się bardzo szybko. Niekiedy wyskakują pionowo ponad powierzchnię wody. Wbrew popularnemu przekonaniu, dorosłe osobniki spędzają znaczną część życia aktywnie polując na głębokościach przekraczających 200 m. Zajmują zarówno strefę epipelagiczną, jak i mezopelagiczną.
Najczęściej obserwowane są w wodzie cieplejszej niż 12 °C. Długotrwały pobyt w wodzie o temperaturze 12 °C lub niższej może prowadzić do dezorientacji, a w konsekwencji śmierci. Charakterystyczne wygrzewanie się na powierzchni, podczas którego ryba unosi się bokiem, eksponując największą powierzchnię ciała na słońce, prawdopodobnie służy „termicznemu doładowaniu” po zanurzeniach w chłodniejszych wodach w celu zdobycia pożywienia.
Mola zwykle prowadzi samotniczy tryb życia. Sporadycznie spotyka się te ryby w parach.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Ryś euroazjatycki
- Ryś rudy
- Rośliny i matematyka – co mają wspólnego?
- Małpy producentami włóczni?
- Płetwy przeobrażone w kończyny – czy mamy dowód na tę ewolucję?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Ocean_sunfish [dostęp: 20.09.2025]
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.
