Rzęsorek rzeczek

Rzęsorek rzeczek (Neomys fodiens) to stosunkowo duża ryjówka. Osiąga do 10 cm długości. Ogon sięga niemal trzech czwartych długości ciała. Krótka, ciemna sierść często ma kilka białych kępek, a brzuch jest biały. Wokół stóp i ogona wyrastają sztywne włoski. Wspomagają one poruszanie się w wodzie. Rzęsorek rzeczek żyje w pobliżu wód słodkich. Poluje zarówno w wodzie, jak i w jej najbliższym otoczeniu.

Podobnie jak wiele innych ryjówek, rzęsorek rzeczek ma jadowitą ślinę. Czyni to go jednym z nielicznych jadowitych ssaków. Nie jest jednak w stanie przebić nią skóry dużych zwierząt ani człowieka. Gatunek jest silnie terytorialny. Prowadzi samotniczy tryb życia. Występuje na północy Europy i Azji. Spotkać go można od Wielkiej Brytanii po Koreę.

Opis

Rzęsorek rzeczek osiąga długość około 10 cm, z ogonem mierzącym 8 cm. Masa ciała waha się od 15 do 19 gramów. Gęsta, krótka sierść na głowie, grzbiecie i bokach ma szaroczarny kolor. Brzuch jest brudnobiały. Wyraźnie odcina się od grzbietu. Czasami podbrzusze przybiera rdzawy odcień brązu, a niekiedy jest całkowicie ciemnoszare. Za oczami występuje biały punkcik. Kolejny często pojawia się w pobliżu małych, zaokrąglonych uszu, które niemal znikają w futrze. Nos jest czarny, a pyszczek długi i stożkowaty.

Zęby są ostre, przeważnie białe, zakończone czerwonymi końcówkami – typowe dla podrodziny ryjówek Soricinae. Czerwony odcień wynika z nagromadzenia żelaza w szkliwie. Wzmacnia ono zęby, szczególnie trzonowe narażone na ścieranie. Samica posiada pięć par sutków. Nogi są krótkie, a tylne stopy mocne, z frędzlami krótkich, sztywnych włosków na krawędzi. Ułatwia to zwierzęciu poruszanie się w wodzie. Ogon jest smukły, z kilkoma krótkimi białymi włoskami na spodzie. Rzęsorek rzeczek często wydaje przenikliwe piskliwe odgłosy, gdy się porusza.

Kariotyp wynosi 2n = 52, FN = 98.

Zasięg występowania i siedlisko rzęsorka rzeczka

Rzęsorek rzeczek występuje w całej Europie, z wyjątkiem Islandii, Irlandii, niektórych wysp Morza Śródziemnego oraz Bałkanów. W Azji zasięg obejmuje zachodnią Syberię i Azję Mniejszą. Sięga aż do Korei Północnej i wybrzeża Pacyfiku na Syberii. Gatunek rzadko oddala się od wody. Zamieszkuje rowy, strumienie, stawy, uprawy rzeżuchy wodnej, wilgotne łąki oraz zarośnięte tereny przylegające do zbiorników wodnych.

Biologia

Poza okresem rozrodczym zarówno samce, jak i samice rzęsorka rzeczka utrzymują własne terytoria. W czasie godów terytorialność zachowują jedynie samice. Samce przemieszczają się po obszarach zajmowanych przez kilka samic. Świadczy to o systemie rozrodczym bez trwałych więzi partnerskich. Ogólnie gatunek prowadzi samotniczy tryb życia. Osobniki wydają się unikać siebie nawzajem. Nie tworzą hierarchii społecznej.

Sezon rozrodczy trwa od kwietnia do września. Większość zalotów odbywa się w wodzie. Rzęsorek rzeczek wykorzystuje istniejące nory lub kopie własne. Komora lęgowa wyściełana jest mchem, suchą trawą i liśćmi. Ciąża trwa około 24 dni. Samica rodzi od czterech do ośmiu, a czasem nawet i więcej młodych. Noworodki są małe i bezradne. Oczy otwierają się w 15–18 dniu życia. Odsadzenie następuje po około siedmiu tygodniach. Samice mogą wydawać na świat dwa–trzy mioty w roku. Młode po odsadzeniu rozpraszają się. Zajmują własne terytoria. Płciowo dojrzewają w wieku 6–8 miesięcy. Średnia długość życia wynosi około trzech lat.

Rzęsorek rzeczek jest aktywny zarówno w dzień, jak i w nocy. W wodzie porusza się swobodnie. Krótka sierść zatrzymuje powietrze, dzięki czemu skóra nie moczy się podczas pływania. Po wynurzeniu wchodzi do jednej z licznych nor. Wilgoć z futra jest wchłaniana przez ziemię. Głównie poluje na organizmy wodne. Ofiary chwyta pływając. Potrafi pozostawać pod wodą do 20 sekund. Większe zdobycze obezwładnia toksynami wytwarzanymi przez gruczoły podżuchwowe. Dieta obejmuje rakowate, słodkowodne ślimaki, inne mięczaki, małe ryby, larwy owadów, pająki, płazy – szczególnie traszki – oraz drobne gryzonie. Na lądzie zjada głównie larwy owadów. Badania wykazały, że N. fodiens częściej spożywa drobne bezkręgowce, zwłaszcza larwy, niż średniej wielkości dżdżownice i chrząszcze. Większe zdobycze są konsumowane wolniej.

Rzęsorek rzeczek posiada parę gruczołów podżuchwowych wytwarzających jad. Działa on na norników burych (Microtus agrestis). Jest śmiertelny w dawce co najmniej 15 mg/kg masy ciała. Zawiera peptyd paraliżujący, opatentowany do zastosowań w terapii neuromięśniowej. Charakteryzuje się silnym działaniem paraliżującym i niewielkim efektem kardiodepresyjnym. Pozwala to rzęsorkowi unieruchamiać zdobycz lub odstraszać potencjalne zagrożenia.

Zachowanie rzęsorka rzeczka w niewoli zostało opisane w książce Konrada Lorenza Krąg króla Salomona.

Tryb życia

Rzęsorek rzeczek jest aktywny zarówno w dzień, jak i w nocy. Zwykle prowadzi samotniczy tryb życia. Doskonale porusza się po lądzie i w wodzie. Potrafi biegać po dnie strumieni i zbiorników wodnych, które zamieszkuje. Posiada toksyczną ślinę. Potrafi ona paraliżować zdobycz. Czyni to rzęsorka jednym z trzech jadowitych ssaków występujących w Polsce, obok rzęsorka mniejszego i ryjówki aksamitnej.

Gdy zwierzę zanurza się w wodzie między ościstymi włosami gęstego futra powstaje mnóstwo małych pęcherzyków powietrza. Nadają one ssakowi srebrzystego połysku. Chronią przed utratą ciepła, ale także powodują unoszenie się ciała ku powierzchni. Rzęsorek rzeczek poluje również na lądzie. Kopie korytarze w nadbrzeżnych skarpach, a ich wąskie wejścia sprawiają, że mokre futro niemal całkowicie traci wodę przy przepychaniu się przez norę. Gniazda wyścieła częściami roślin. Regularnie gromadzi w nich zapasy pożywienia.