Wykopaliska potwierdzają zniszczenie Jerycha

Podbój Kanaanu pod wodzą Jozuego rozpoczął się od zdobycia Jerycha. Strzegło ono wejścia do Kanaanu od wschodu, czyli z Zajordania. Jego ruiny leżą około 2 km od dzisiejszego Jerycha i noszą nazwę Wzgórza Sułtana. Czy dane archeologiczne potwierdzają biblijny opis zdobycia i zniszczenia tego miasta? Czy doszło do tego około 1400 roku p.n.e., jak to wynika z biblijnej chronologii?

Archeolodzy w Jerychu

Kilka ekip archeologicznych prowadziło prace na terenie dawnego Jerycha. Na początku XX wieku działali tam Niemcy, następnie brytyjski archeolog John Garstang (1876-1956), w połowie XX wieku Kathleen Kenyon (1906-1978), pod koniec tego stulecia Włosi, a niedawno kanadyjski archeolog Bryant Wood.

Najszerzej zakrojone prace przeprowadził John Garstang, który znalazł dowody zniszczenia Jerycha około 1400 roku p.n.e., a więc korespondujące z biblijną chronologią. Według niej wyjście Izraelitów z Egiptu nastąpiło w 1446 roku p.n.e. (1 Krl 6,1)¹, a wejście do Kanaanu 40 lat później, czyli około 1406 roku p.n.e.

Kenyon wykluczyła taką datę twierdząc, że Jerycho upadło około 1550 roku p.n.e. i było niezamieszkane w XV-XIV wieku p.n.e. Jej kategoryczne stwierdzenia przyczyniły się do zarzucenia biblijnej daty exodusu. W rezultacie część badaczy uznała podbój Kanaanu za fikcję, a część przedatowała go na XIII wiek p.n.e.². Ale czy wnioski Kenyon były słuszne?

Błędy popełnione przez Kathleen Kenyon

Kenyon wnioskowała z braku dowodów, a taka metodologia bywa zawodna. Nie znalazła importowanej cypryjskiej ceramiki w warstwie sprzed zniszczenia Jerycha (tzw. warstwa IV), która występowała gdzie indziej w warstwach datowanych na 1550-1400 p.n.e. Skłoniło ją to do wniosku, że Jerycho było niezamieszkałe w okresie, na który Biblia datuje jego podbój przez wojska Jozuego.

Brytyjka popełniła poważny błąd, ponieważ cypryjska ceramika była obecna w Jerychu. Kenyon nie wiedziała o niej przez własne zaniedbanie, gdyż nie zapoznała się z materiałem z badań Garstanga, w którym była opisana cypryjska ceramika z Jerycha. Ponadto jej wykopaliska objęły zaledwie dwa skrawki miasta o wymiarze 8×8 m, a więc obszar dziesięć razy mniejszy od zbadanego przez Garstanga. Później okazało się, że budynki, w których była cypryjska ceramika, obsunęły się nieco dalej, dlatego gdyby Kenyon przeprowadziła wykopaliska o nieco większym zakresie, ona również by na nią natrafiła.

Tak więc główny powód, który skłonił Kenyon do odrzucenia biblijnej daty zniszczenia Jerycha (1406 rok p.n.e.) był bezpodstawny. Ceramikę z warstwy zniszczenia można datować na koniec XV wieku p.n.e., gdyż odkryto ją także w miejscowych grobach, które zawierały egipskie amulety – skarabeusze z kartuszami Hatszepsut, Thotmesa III i Amenhotepa III³, a więc władców panujących w czasach Mojżesza. Skarabeusze z kartuszem Hatszepsut są rzadkie, gdyż jej imię było usuwane przez reżim Amenhotepa II (1450-1425)⁴.

Amulety z kartuszami faraonów z czasów Mojżesza (XV wiek p.n.e.) dowodzą, że Jerycho było wtedy zamieszkałe, tak jak uważał John Garstang na bazie swoich wykopalisk⁵. Na podstawie tych amuletów można datować podbój Kanaanu na czasy ostatniego z faraonów, którego kartusz na nich występuje, a więc Amenhotepa III (1417-1379). Panował on w czasie wejścia Izraelitów do Kanaanu, co nastąpiło według biblijnej chronologii wiosną 1406 roku p.n.e.

Nowsze badania harmonizują z Biblią

Niedawno warstwy zniszczenia przebadał w Jerychu archeolog Bryant Wood z Uniwersytetu w Toronto⁶. Jego badania dowodzą, że miasto było zamieszkałe w XV wieku p.n.e., a do jego spalenia doszło pod koniec tego wieku⁷. Zgadza się to z wnioskami Garstanga, a także wspiera biblijną chronologię exodusu.

Kenyon nie wzięła pod uwagę daty spalenia Jerycha pod koniec XV wieku p.n.e., mimo że dysponowała datowaniem zwęglonego kawałka drewna z grubej warstwy popiołu na 1410 rok p.n.e.⁸. Zignorowała jego datowanie przy pomocy metody radiowęglowej, ponieważ nie pasowało do jej przekonania, że w tym czasie Jerycho było niezamieszkałe.

Metodą radiowęglową datowano zboże z warstwy spalenia Jerycha na 1562 rok p.n.e.⁹. Egiptolodzy wiedzą jednak, że datowanie tą metodą zboża z połowy II tysiąclecia przynosi na tym terenie błąd rzędu 120-150 lat, spowodowany wybuchem wulkanu na wyspie Thera w XVI wieku p.n.e.¹⁰. Po odjęciu błędu rzędu około 150 lat od 1562 roku dochodzimy do końca XV wieku p.n.e., co jest zgodne z biblijną datą zniszczenia Jerycha.

Duże ilości zboża znalezione w warstwie spalenia Jerycha są znamienne. Świadczą one, że oblężenie trwało krótko, bo inaczej zapasy byłyby zjedzone. Pozostawione zapasy zboża korespondują z biblijną historią, według której Izraelici zdobyli Jerycho po wiosennych żniwach, gdy spichlerze były pełne (Joz 3,15). W tych czasach na ogół przeprowadzano szturm miasta przed zbiorami zboża, aby obrońcy nie mogli się długo bronić bez zapasów żywności, natomiast atakujący mogli spożywać zboże dojrzewające na polach.

Niezwykłe jest to, że zdobywcy nie zabrali ze sobą zapasów zboża przed zniszczeniem miasta, co było zwyczajem każdego najeźdźcy w dziejach. Biblia wyjaśnia, że Izraelici nie mogli zabrać ze sobą niczego z Jerycha z powodu klątwy (Joz 6,17-18.24). O zniszczeniu i spaleniu tej warstwy Jerycha świadczy warstwa popiołu, która sięga w niektórych miejscach metra grubości¹¹. 

W czasie wykopalisk prowadzonych przez Kenyon znaleziono w ruinach Jerycha stosy czerwonych cegieł z gliny, które pochodziły z zewnętrznego muru miasta. Miał on około 3 m wysokości i stał nad umocnieniem z dużych kamieni, które sięgało kilku metrów nad poziom gruntu¹². Włoska ekspedycja badająca ruiny dawnego Jerycha stwierdziła, że podobne pozostałości po glinianym murze są po południowej stronie miasta¹³. Z tego muru, który stał na kamiennym umocnieniu, zachował się mały fragment po północnej stronie miasta wraz z budynkiem mieszkalnym, który przylegał do muru¹⁴. Mógł to być dom Rachab. W tej części miasta, która leżała między murem zewnętrznym i wewnętrznym mieszkali ludzie niezamożni, do których zaliczała się rodzina Rachab (Joz 2,1). Stamtąd dwaj zwiadowcy mieli ułatwioną ucieczkę ku pobliskim wzgórzom, gdzie znaleźli schronienie przed pościgiem (Joz 2,16.22).

John Garstang zauważył, że mury Jerycha nie upadły do wewnątrz, jak się dzieje podczas szturmów, lecz runęły na… zewnątrz, tak jak to opisuje Biblia (Joz 6,20)¹⁵. Ich gruz utworzył rampę, po której Izraelici mogli łatwo wejść na kamienne umocnienie, a stamtąd do wnętrza miasta. Ten detal wspiera biblijny opis. Występuje w nim hebrajskie słowo „wstąpić” (hebr. ‘alah), które samo w sobie sugeruje podejście w górę, aby dostać się do wnętrza miasta (Joz 6,20).

W związku z Bożą klątwą Izraelici nie zasiedlili Jerycha (Joz 6,26). Przez krótki czas rezydował tam później moabicki król Eglon (Sdz 3,13), co potwierdzają wykopaliska¹⁶. Kathleen Kenyon błędnie uznała jego pałac i otaczające go budynki za miasto pochodzące z XIII wieku p.n.e., gdyż w XIII wieku Jerycho leżało odłogiem¹⁷. Nie pozwala to datować podboju Kanaanu przez Izraelitów na XIII wiek p.n.e., jak to czyni wielu biblistów, po części za sprawą błędów popełnionych przez Kathleen Kenyon. Biblijna data wyjścia z Egiptu w 1446 roku p.n.e. oraz wejścia do Kanaanu około 1406 roku p.n.e. najlepiej harmonizuje z danymi archeologicznymi.

Polecamy również poniższe artykuły:

• Zwoje z Qumran – najważniejsze odkrycie archeologii biblijnej
• Jerycho – miasto palm
• Odkrycia archeologiczne w Galilei, które potwierdzają treści biblijne

Przypisy

1. C. H. Dyer, The Date of the Exodus Reexamined, „Bibliotheca Sacra”, 140/559, 1983, s. 225-243; R. C. Young, When Did Solomon Die?, „Journal of the Evangelical Theological Society”, 46/4, 2003, s. 601-602.
2. B. G. Wood, The Rise and Fall of the 13th-Century Exodus-Conquest Theory, „Journal of the Evangelical Theological Society”, 48/3, 2005, s. 476.
3. J. Garstang, Jericho: City and Necropolis, Fourth Report, „Liverpool Annals of Archaeology and Anthropology”, 20/1933, s. 3-42; 21/1934, s. 99-136.
4. A. J. Palla, Exodus z Egiptu do Ziemi Obiecanej, Warszawa, 2022, s. 55-56.
5. B. G. Wood, Dating Jericho’s Destruction: Bienkowski Is Wrong on All Counts, „Biblical Archaeology Review”, 16/05, wrzesień/październik 1990, s. 45.
6. B. G. Wood, Did the Israelites Conquer Jericho? A New Look at the Archaeological Evidence, „Biblical Archaeology Review”, 16/2, 1990, s. 44-58.
7. Ibid., s. 53.
8. K. M. Kenyon, Excavations at Jericho, t. 3, Londyn, 1981, s. 763 (próbka BM-1790).
9. H. J. Bruins, J. van der Plicht, Tell es-Sultan (Jericho): Radiocarbon Results of Short-Lived Cereal and Multiyear Charcoal Samples from the End of the Middle Bronze Age, „Radiocarbon”, 37/2, 1995, s. 213-220.
10. M. Bietak, New Carbon dates Support Revised History of Ancient Mediterranean, „Science”, 312/5773, 28 kwiecień 2006, s. 508-509.
11. B. G. Wood, The Walls of Jericho, „The Bible and Spade”, 12/2, 1999, s. 38-40.
12. K. M. Kenyon, Excavations at Jericho, op. cit., s. 110.
13. B. G. Wood, The Walls of Jericho, op. cit, s. 36.
14. E. Sellin, C. Watzinger, Jericho die Ergebnisse der Ausgrabungen, Leipzig, 1913, s. 58; [cyt. w:] B. G. Wood, The Walls of Jericho, op. cit., s. 37.
15. J. Garstang, The Foundations of Bible History: Joshua, Judges, Constable, 1931, s. 146; H. Shanks, The Rise of Ancient Israel, Washington, 1992, s. 15-16.
16. B. G. Wood, Did the Israelites Conquer Jericho?…, op. cit.
17. N. Marchetti, A Century of Excavations on the Spring Hill at Tell Es-Sultan, Ancient Jericho: A Reconstruction of Its Stratigraphy, [w:] M. Bietak (red.), The Synchronization of Civilizations in the Eastern Mediterranean in the Second Millennium B.C., Wiedeń, 2003, s. 295-321; B. G. Wood, The Rise and Fall of the 13th-Century Exodus-Conquest Theory, op. cit., s. 487.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.