Ryś iberyjski (Lynx pardinus) to jeden z czterech obecnie żyjących gatunków rysi, należących do średniej wielkości dzikich kotów. Występuje wyłącznie na Półwyspie Iberyjskim, czyli w Hiszpanii i Portugalii.
Gatunek ten jest zagrożony – wpisano go na Czerwoną Listę IUCN jako narażony na wyginięcie. W XX wieku jego liczebność gwałtownie spadła z powodu nadmiernych polowań, kłusownictwa, utraty siedlisk oraz zmniejszenia się populacji królików, które są jego głównym pokarmem.
Badania wykazały, że ryś iberyjski żyje na Półwyspie Iberyjskim od około miliona lat. Na początku XXI wieku populacja rysia spadła do zaledwie 94 osobników, występujących jedynie w dwóch miejscach w Andaluzji. Dzięki intensywnym działaniom ochronnym – takim jak ochrona siedlisk, reintrodukcja królików, przenoszenie i wypuszczanie rysi z hodowli – liczba tych kotów zaczęła rosnąć. W latach 2012–2024 populacja zwiększyła się z 326 do ponad 2 000 osobników.
Systematyka – ryś iberyjski
Po raz pierwszy opisano rysia cętkowanego w 1827 roku, a naukowa nazwa Felis pardina pochodzi od Coenraada Temmincka. Gatunek ten nie ma podgatunków – jest monotypowy.
Wygląd
Ryś hiszpański ma krótką, żółtawą lub rudą sierść w ciemne cętki. Ma mały łeb z charakterystycznymi kępkami sierści na uszach i kryzą wokół szyi.
Ciało rysia lamparciego jest krępe, z długimi nogami i krótkim ogonem. Samce osiągają długość 75–82 cm i ważą do 16 kg, samice są mniejsze – mają ok. 68–77 cm długości i ważą do 10 kg.
Zasięg występowania pardela
Kiedyś ryś iberyjski występował na całym Półwyspie Iberyjskim, ale od lat 40. XX wieku jego zasięg znacznie się skurczył. Do początku lat 90. przetrwały tylko dwie populacje.
Obecnie rysie cętkowane występują w kilku regionach południowej Hiszpanii i południowej Portugalii. Preferują tereny, gdzie łąki przeplatają się z zaroślami i lasami dębowymi. Obecnie spotyka się je głównie w terenach górzystych.
Zachowanie i terytorium
Ryś lamparci oznacza swoje terytorium moczem, odchodami i zadrapaniami na drzewach. Dorosłe osobniki mają stałe obszary życia – samice około 5–6 km², samce nawet ponad 11 km².
Ryś prowadzi samotny tryb życia.
Pożywienie
Podstawą diety rysia są króliki europejskie – stanowią nawet 75% jego pożywienia. Uzupełnia ją ptactwo, gryzonie oraz młode sarny, daniele czy muflony.
Samiec zjada około jednego królika dziennie, samica z młodymi – trzy.
Pomimo spadku liczby królików, ryś nie zmienia diety, co czyni go szczególnie wrażliwym.
W jego przewodzie pokarmowym znaleziono bakterie wspomagające trawienie pokarmu króliczego, ale też oporne na antybiotyki.
Ryś konkuruje o pokarm z innymi drapieżnikami, np. z wilkiem iberyjskim, lisem, mangustą egipską czy żbikiem. Zdarza się, że zabija mniejsze drapieżniki, by wyeliminować konkurencję.
Rozmnażanie
Młode stają się samodzielne po około 7–10 miesiącach, ale pozostają z matką nawet do 20 miesięcy. Chociaż dojrzałość płciową osiągają w wieku roku, często nie rozmnażają się, dopóki nie przejmą terytorium. Wysoki poziom chowu wsobnego powoduje problemy z płodnością i zmniejszoną liczbę młodych.
Zagrożenia
Największe zagrożenia to:
- Utrata siedlisk – przez budowę dróg, zabudowę, plantacje.
- Choroby królików – ograniczają źródło pożywienia.
- Wypadki drogowe – w 2023 r. zginęły w ten sposób 144 rysie.
- Kłusownictwo – mimo zakazu, nadal zdarzają się przypadki nielegalnego zabijania rysi.
Ochrona i reintrodukcja
Ryś jest objęty ścisłą ochroną prawną. Działania ochronne obejmują:
- przywracanie siedlisk,
- odbudowę populacji królików,
- ograniczenie śmiertelności (np. stawianie przejść dla zwierząt),
- hodowlę w niewoli i wypuszczanie rysi na wolność.
Od 2009 roku rysie reintrodukowano w Hiszpanii i Portugalii. Do 2015 roku liczba dzikich rysi sięgnęła 400. Obecnie ryś hiszpański powraca do obszarów, w których nie był widziany od dziesięcioleci.
Hodowla rysia iberyjskiego
Pierwszy udany rozród w niewoli miał miejsce w 2005 r. w Hiszpanii. W kolejnych latach powstały centra hodowlane również w Portugalii. Do 2020 roku w samej Portugalii wypuszczono na wolność 73 rysie. W latach 2010–2013 w hodowli urodziło się ponad 150 młodych, z czego wiele przeżyło.
Badania genetyczne
Ryś iberyjski ma bardzo niską różnorodność genetyczną, szczególnie w populacjach odizolowanych. Prowadzi się działania mające na celu zachowanie i wzbogacenie puli genów.
Pardel w kulturze
Artysta Bordalo II z Portugalii stworzył w Lizbonie rzeźbę rysia z odpadów, by zwrócić uwagę na zagrożenia dla przyrody spowodowane przez ludzi.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Mewa żółtonoga
- Kukabura chichotliwa – kukabura- łowiec olbrzymi
- Największe oczy na świecie mają aż 30 cm średnicy!
- Prymitywne zwierzęta z nieprymitywnymi częściami ciała – czy to jest logiczne?
- Ławica ryb skamieniała w całości – jak to się mogło stać?
Źródło
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Iberian_lynx (dostęp: 23.05.2025).
© Źródło zdjęcia głównego: Canva.


