Nosorożec czarny, nosorożec spiczastonosy, nosorożec zwyczajny to gatunek występujący naturalnie we wschodniej i południowej Afryce. Spotkać go można m.in. w Angoli, Botswanie, Eswatini, Kenii, Lesotho, Malawi, Mozambiku, Namibii, RPA, Tanzanii, Zambii i Zimbabwe. Choć zwyczajowa nazwa sugeruje czarną barwę, w rzeczywistości zwierzęta mają skórę w odcieniach od szarego po brunatny. Jest to jedyny współcześnie żyjący przedstawiciel rodzaju Diceros.
Afrykę zamieszkuje jeszcze jeden gatunek nosorożca — nosorożec biały (Ceratotherium simum). Nazwa „biały” nie odnosi się do koloru skóry. Najprawdopodobniej wynika z błędnej interpretacji afrykanerskiego słowa wyd (pochodzącego od niderlandzkiego wijd), oznaczającego „szeroki” — w nawiązaniu do kształtu pyska. Nosorożce białe mają szerokie, płaskie wargi przystosowane do pasienia się na trawie. Nosorożce czarne z kolei charakteryzują się spiczastą, hakowatą górną wargą, idealną do zrywania liści i gałęzi. Z tego względu oba gatunki określa się czasem jako nosorożce szerokowargie i hakowate.
Nosorożec czarny pozostaje krytycznie zagrożony wyginięciem, choć jego południowo-zachodnia populacja jest klasyfikowana jako narażona. Główne zagrożenia to kłusownictwo i utrata siedlisk. Trzy podgatunki zostały już uznane za wymarłe — w tym zachodni nosorożec czarny, którego Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) oficjalnie wykreśliła z listy gatunków w 2011 roku. Według ostatnich szacunków IUCN na wolności żyje obecnie zaledwie około 3 140 dorosłych osobników.
Taksonomia
Nosorożec czarny został po raz pierwszy opisany naukowo przez Karola Linneusza w 1758 roku w dziesiątym wydaniu Systema naturae jako Rhinoceros bicornis – co oznacza „nosorożec dwurożny”. Nazwa ta wywołała wiele nieporozumień. Prawdopodobnie bazowała na czaszce nosorożca indyjskiego (Rhinoceros unicornis), do której kolekcjoner dołączył sztuczny drugi róg. Linneusz wspomniał Indie jako miejsce pochodzenia, choć powoływał się również na relacje podróżników opisujących afrykańskie nosorożce dwurożne. Gdy ustalono, że w Indiach występuje wyłącznie jednorożny gatunek, nazwę Rhinoceros bicornis zaczęto stosować wobec afrykańskich nosorożców. Dopiero w 1911 roku formalnie przypisano lokalizację typową tego gatunku do Przylądka Dobrej Nadziei.
Podgatunki nosorożca czarnego
Klasyfikacja wewnątrzgatunkowa nosorożca czarnego wciąż budzi kontrowersje. Najczęściej przyjmowany podział wyróżnia siedem lub osiem podgatunków. Trzy z nich wyginęły w czasach historycznych, a jeden znajduje się na skraju zagłady:
- Nosorożec namibski (D. b. bicornis) – wymarły. Największy z podgatunków, niegdyś licznie występujący na terenach od Przylądka Dobrej Nadziei po Transwal i południe Namibii. Wyginął około 1850 roku w wyniku intensywnych polowań i degradacji środowiska.
- D. b. brucii – wymarły. Zamieszkiwał niegdyś Sudan, Erytreę, Etiopię, Dżibuti i Somalię. Ostatnie reliktowe populacje zniknęły na początku XX wieku.
- D. b. chobiensis – występował lokalnie w dolinie Chobe na pograniczu Angoli, Namibii i Botswany. Dziś niemal wymarły.
- D. b. ladoensis – dawniej zasiedlał Sudan Południowy, Ugandę, zachodnią Kenię i południowo-zachodnią Etiopię. Obecnie prawdopodobnie przetrwał jedynie w kenijskich rezerwatach.
- Nosorożec długonogi (D. b. longipes) – wymarły. Występował w Sudanie, Czadzie, Kamerunie, Nigerii i Nigrze. Ostatnie osobniki widziano w północnym Kamerunie. W 2011 roku IUCN oficjalnie uznała ten podgatunek za wymarły.
- Nosorożec kenijski (D. b. michaeli) – niegdyś liczny w Sudanie, Ugandzie, Etiopii, Kenii i Tanzanii. Obecnie ograniczony do rezerwatów w Kenii, Rwandzie i Tanzanii. Reintrodukowany w Parku Narodowym Addo w RPA.
- Nosorożec rodezyjski (D. b. minor) – najlepiej zachowany podgatunek, niegdyś szeroko rozpowszechniony od KwaZulu-Natal po Tanzanię i Kenię. Przetrwał głównie w rezerwatach. Wyginął w Angoli i prawdopodobnie Mozambiku. Z powodzeniem reintrodukowany w Malawi, Botswanie i Zambii.
- D. b. occidentalis – drobniejszy, przystosowany do warunków pustynnych. Występuje obecnie głównie w Namibii. Czasem bywa błędnie klasyfikowany jako D. b. bicornis lub D. b. minor. Część badaczy uznaje go za odrębny podgatunek.
Alternatywna, uproszczona klasyfikacja przyjmowana przez IUCN wyróżnia jedynie pięć podgatunków: trzy żyjące (D. b. michaeli, D. b. minor, D. b. bicornis w sensie rozszerzonym) oraz dwa wymarłe (D. b. brucii i D. b. longipes). Różnice między tymi podejściami wynikają m.in. z odmiennego traktowania populacji południowo-zachodnich.
Opis
Dorosły nosorożec czarny osiąga wysokość w kłębie od 132 do 180 cm i długość ciała od 2,8 do 3,75 metra. Masa ciała waha się zazwyczaj między 800 a 1400 kg. Zdarzały się samce o masie sięgającej niemal 2900 kg. Samice są wyraźnie mniejsze. Na czaszce tych zwierząt wyrastają dwa rogi zbudowane z keratyny. Przedni – zazwyczaj większy – ma średnio około 50 cm długości. Odnotowano okazy z rogiem o długości nawet 135,9 cm. Rekordowy róg mierzył niemal 1,5 metra. Sporadycznie może pojawić się trzeci, mniejszy róg.
Rogi służą nie tylko do obrony i odstraszania rywali, lecz także do rycia w ziemi i łamania gałęzi podczas żerowania. Nosorożec czarny jest mniejszy niż jego biały kuzyn, zbliżony rozmiarami do nosorożca jawajskiego. Ma charakterystyczną, spiczastą i chwytliwą górną wargę. Używa jej do zrywania liści i pędów – w przeciwieństwie do nosorożca białego, którego szerokie wargi są przystosowane do wypasu trawy. Odmienne są także proporcje ciała i czaszki. Nosorożec czarny ma mniejszą głowę, krótsze uszy i zazwyczaj trzyma głowę wyżej – zgodnie z trybem życia typowego przeglądacza.
Gruba skóra chroni nosorożca przed kolcami i ostrą roślinnością, ale stanowi też siedlisko dla pasożytów zewnętrznych, takich jak kleszcze czy roztocza. Często można zaobserwować na jego grzbiecie bąkojady lub czaple. Choć przez lata sądzono, że to przykład mutualizmu, badania sugerują, że bąkojady mogą w rzeczywistości pasożytować na nosorożcach, żywiąc się ich krwią. Obiegowa opinia głosi, że nosorożce czarne słabo widzą. Mają za to bardzo dobrze rozwinięty słuch i doskonały węch. Pozwala on im wyczuwać drapieżnika na dużą odległość.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Nornik zwyczajny – nornik polny – polnik
- Norka europejska
- Czy sójka odlatuje na zimę? Zimowe zwyczaje ptaków!
- Sztuczna inteligencja – czy doprowadzi do końca świata?
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Black_rhinoceros [dostęp: 25.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: AfricanConservation. CC BY-SA 4.0.
