Nornik zwyczajny, znany również jako nornik polny lub polnik (Microtus arvalis), to gatunek niewielkiego ssaka z podrodziny karczowników (Arvicolinae). Zaliczany jest do rodziny chomikowatych (Cricetidae). Występuje powszechnie na obszarach trawiastych i rolniczych w Europie i Azji. Odgrywa istotną rolę w ekosystemie, ale bywa też uważany za szkodnika upraw.
Zasięg występowania i siedlisko
Nornik zwyczajny zasiedla rozległe obszary Eurazji. Nie występuje jednak na Wyspach Brytyjskich (z wyjątkiem populacji nornika z Orkadów). Jego miejsce zajmuje tam, blisko spokrewniony z nim nornik bury (Microtus agrestis). Gatunek obecnie spotykany jest zarówno na siedliskach pierwotnych, jak i wtórnych. Do pierwotnych należą tereny otwarte oraz niezalesione – łąki, wrzosowiska i ugory. Siedliska wtórne to przede wszystkim pola uprawne, przy czym nornik preferuje obszary o łagodnym nachyleniu. W środowisku naturalnym jego podstawowym pokarmem są trawy, ale w krajobrazie rolniczym chętnie żeruje także na uprawach. Co istotne, w takich warunkach tempo jego rozrodu znacząco wzrasta.
Rozmnażanie, demografia i wrogowie nornika zwyczajnego
Ciąża trwa od 16 do 24 dni. Samice rodzą od 3 do 8 młodych, ważących od 1,0 do 3,1 g. Odsadzenie następuje około 20. dnia życia. Młode samice mogą zajść w ciążę już 13. dnia. Sezon rozrodczy trwa od marca do października. Obejmuje zwykle trzy cykle. Średnia długość życia nornika to zaledwie 4,5 miesiąca. Większość osobników ginie po ostatnim rozrodzie jesienią. Zimę przeżywa zwykle tylko ostatnie pokolenie. To ono rozpoczyna nowy cykl wiosną.
Masa ciała nornika polnego może dochodzić do 51 g u samców i 42 g u nieciężarnych samic. Stosunek płci przy urodzeniu jest równy. Wraz z wiekiem lub przy wzroście zagęszczenia populacji przewaga samic wzrasta. Może osiągnąć stosunek nawet 3:1, a w ekstremalnych przypadkach 4:1. Taka dysproporcja świadczy o silnej konkurencji o partnerki. Prowadzi to do większej śmiertelności i migracji wśród samców.
Zagęszczenie populacji nornika zwyczajnego zmienia się sezonowo i podlega długoterminowym wahaniom. Typowe są cykle trzy- lub pięcioletnie. Liczebność może wahać się od 100 osobników na hektar (niski poziom), przez 500 (średni), aż do 2000 w latach największych wzrostów. W reakcji na przepełnienie samice mogą ograniczać rozród, a w skrajnych przypadkach całkowicie go wstrzymać. Na tempo rozmnażania wpływ ma nie tylko zagęszczenie populacji, ale także ilość i jakość pokarmu oraz dostęp do światła.
Polnik jest kluczowym ogniwem łańcucha pokarmowego w Europie Środkowej. Żywią się nim liczne drapieżniki, m.in. myszołów, pustułka, uszatka, puszczyk i płomykówka. Wśród drapieżników naziemnych dominują: łasica, gronostaj, żmija, tchórz, lis oraz dzik.
Terytorium i gniazdo
Nornik zwyczajny porusza się przede wszystkim po charakterystycznych, naziemnych ścieżkach, przypominających rozgałęziony system kolejowy. Przebiegają one przez całe terytorium danego osobnika, zapewniając szybsze i bezpieczniejsze przemieszczanie się oraz łatwiejszą orientację w terenie. Poza tymi ścieżkami polniki widywane są rzadko. Ich zdolność wspinaczkowa jest bardzo ograniczona.
Podziemne gniazda budowane są na głębokości 30–40 cm. Służą jako miejsce wychowu młodych, magazynowania pokarmu oraz odpoczynku. Gniazda może współdzielić i wspólnie bronić maksymalnie pięć spokrewnionych ze sobą samic z potomstwem. Samice są terytorialne. Nie tolerują nakładania się zajmowanych obszarów i dlatego wzrost zagęszczenia populacji prowadzi do powstawania większej liczby kolonii.
W przeciwieństwie do samic, samce nie utrzymują własnych terytoriów. Prowadzą wędrowny tryb życia. Przemieszczają się między rewirami różnych samic w celu jak najczęstszego rozrodu. Ich terytoria mogą się pokrywać. Średnia powierzchnia areału samców wynosi 1200–1500 m², a samic – 300–400 m². Przy dużym zagęszczeniu populacji areały obu płci ulegają zmniejszeniu.
Jedną z reakcji na wzrost liczebności populacji jest migracja – opuszczenie pierwotnego siedliska i przesienie się w nowe miejsca. Proces ten dotyczy głównie samców, a jego główną przyczyną jest rywalizacja o partnerki.
Nornik zwyczajny – taksonomia
Gatunek Microtus arvalis został po raz pierwszy opisany zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego w 1779 roku przez niemieckiego przyrodnika Petera Simona Pallasa. Nadał on mu pierwotną nazwę Mus arvalis. Holotyp pochodził z rejonu dzisiejszego miasta Puszkin w obwodzie leningradzkim w Rosji.
Nornik zwyczajny zaliczany jest do podrodzaju Microtus i grupy gatunkowej arvalis. Najbliżej spokrewniony jest z Microtus obscurus. Dzieli z nim identyczny kariotyp (2n = 46). Zwierzęta te mogą się krzyżować w wąskiej, zaledwie 10-kilometrowej strefie parapatrycznej. Choć w przeszłości wyróżniano wiele podgatunków nornika zwyczajnego, nie ma obecnie jednoznacznego konsensusu w tej kwestii. Badania filogeograficzne wykazały istnienie kilku allopatrycznych linii: zachodniej (z podziałem na północną i południową), środkowej, włoskiej, wschodniej i bałkańskiej. Mimo tej zmienności, autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World klasyfikują ten takson jako gatunek monotypowy.
Etymologia
Nazwa rodzajowa Microtus pochodzi od greckich słów mikros – „mały” i ous, ōtos – „ucho”. Można to przetłumaczyć jako „małouchy”. Epitet gatunkowy arvalis wywodzi się z łaciny. Oznacza „polny” – od arvum. To słowo z kolei pochodzi od czasownika arare, czyli orać.
Morfologia
Długość ciała nornika zwyczajnego (bez ogona) wynosi od 93 do 120 mm u samic i od 95 do 120 mm u samców. Ogon mierzy odpowiednio 24–38 mm u samic i 27–37 mm u samców. Masa ciała samic waha się od 18 do 32 g, a samców – od 18 do 40 g. Dla izolowanej populacji z Orkadów wartości te są wyraźnie wyższe. Długość ciała samic wynosi 97–128 mm, a samców 98–134 mm; długość ogona – 27–41 mm u samic i 28–44 mm u samców. Masa ciała dochodzi tam do 55 g u samic i 67 g u samców.
Wzór zębowy nornika zwyczajnego to: siekacze 1/1, kły 0/0, przedtrzonowce 0/0, trzonowce 3/3. Łącznie daje to 16 zębów.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Norka europejska
- Wizon amerykański – norka amerykańska – wizon
- Jak nazywa się samiec żaby? Dobre pytanie, a odpowiedź…
- Najstarsze drzewa i datowanie metodą radiowęglową
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Common_vole [dostęp: 24.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: Dieter TD. CC BY-SA 3.0.
