Nosorożec biały (Ceratotherium simum) to największy współcześnie żyjący gatunek nosorożca i jednocześnie najbardziej towarzyski spośród wszystkich przedstawicieli rodziny. Ma charakterystyczny szeroki pysk, który przystosowany jest do spasania traw. Odróżnia go to od innych gatunków.
Nosorożec biały dzieli się na dwa podgatunki o diametralnie różnej sytuacji ochronnej. Nosorożec biały południowy, według szacunków z końca 2023 roku, liczy około 17 464 osobników żyjących na wolności. Podgatunek północny z kolei znajduje się na skraju całkowitego wyginięcia. Ostatni znany samiec, Sudan, padł w marcu 2018 roku. Przy życiu pozostało jedynie kilka samic w niewoli. Oba podgatunki od lat zmagają się z poważnymi zagrożeniami, przede wszystkim z kłusownictwem oraz utratą siedlisk. Właśnie te czynniki sprawiły, że nosorożec biały został sklasyfikowany jako narażony na wyginięcie (status: Near Threatened).
Systematyka
Nosorożec biały został opisany naukowo w 1817 roku przez brytyjskiego przyrodnika i podróżnika Williama Johna Burchella. Jako miejsce typowe wskazał on Afrykę Południową. Początkowo zaklasyfikował gatunek do rodzaju Rhinoceros. Jednak już w 1868 roku John Edward Gray wydzielił go do odrębnego rodzaju Ceratotherium. W efekcie w Rhinoceros pozostawiono jedynie dwa azjatyckie gatunki: nosorożca indyjskiego i jawajskiego. Obecnie Ceratotherium wraz z afrykańskim Diceros (nosorożec czarny) zaliczany jest do podrodziny Dicerotinae. Gatunki azjatyckie z kolei tworzą podrodzinę Rhinocerotinae. W 1908 roku Lydekker opisał północnoafrykański podgatunek jako Ceratotherium simum cottoni.
Wyróżnia się dwa podgatunki nosorożca białego: południowy (Ceratotherium simum simum), którego status według IUCN to „bliski zagrożenia” (NT), oraz północny (Ceratotherium simum cottoni), określanego jako „krytycznie zagrożony” (CR). Choć niektórzy badacze na podstawie danych genetycznych i morfologicznych sugerowali, że mogą to być dwa odrębne gatunki, teoria ta nie zdobyła szerokiej akceptacji. Analizy mitochondrialnego DNA wykazały różnice na poziomie 0,9%, czyli niewiele wyższe niż pomiędzy poszczególnymi populacjami ludzi. Szacuje się, że linie rozwojowe obu podgatunków oddzieliły się około milion lat temu, a całkowite rozdzielenie nastąpiło około 200 tys. lat temu. Możliwe, że podczas ostatniego interglacjału doszło do ponownego kontaktu i przepływu genów. Dodatkowo osłabia to argumenty za statusem odrębnych gatunków.
Niezwykle zawiła pozostaje kwestia samej nazwy „nosorożec biały”. Wbrew pozorom zwierzę nie ma białego ubarwienia. Według jednej z popularnych hipotez angielskie „white rhinoceros” to wynik nieporozumienia językowego. Nazwa miałaby pochodzić od holenderskiego „wijd” lub afrykanerskiego „wyd”, czyli „szeroki”, i odnosić się do charakterystycznej szerokiej wargi. Tłumaczenie to, choć powszechnie powtarzane, nie znajduje jednoznacznego potwierdzenia. Już pod koniec XVIII wieku Barrow wspominał o lokalnym władcy, który miał ustrzelić kilka „białych nosorożców”. Nie sposób dziś jednak ustalić, jaki gatunek miał rzeczywiście na myśli. W XIX wieku Burchell opisywał zwierzę pod nazwą Rhinoceros simus, a w późniejszej literaturze pojawiały się także określenia takie jak na przykład „flat-nosed” (płaskonosy). Sama nazwa „biały” doczekała się wielu, często kuriozalnych interpretacji — od koloru skóry, przez róg, albinizm, tarzanie się w błocie, odchody czapli złotawej, aż po odniesienia do rasy białej człowieka. Łącznie wymieniano co najmniej dziesięć różnych teorii.
Opis nosorożca białego
Nosorożec biały to nie tylko największy przedstawiciel współcześnie żyjących nosorożców, ale także jeden z największych lądowych ssaków na Ziemi. Pod względem średniej masy ciała ustępuje jedynie trzem żyjącym gatunkom słoni. Choć jego masa może się pokrywać z masą hipopotamów, z którymi dzieli środowisko, to przeciętnie waży on więcej. Jego potężna sylwetka, beczkowaty tułów i ogromna głowa, połączona z krótką, lecz niezwykle silną szyją, stanowią niepodważalny dowód jego siły i rozmiarów.
Samce osiągają długość ciała od 3,7 do 4 metrów i wysokość w kłębie do 186 cm. Samice są nieco mniejsze. Mierzą od 3,35 do 3,65 metra długości i mają do 177 cm wysokości. Masa ciała samców waha się przeciętnie między 2000 a 2300 kg. Samice ważą średnio około 1600–1700 kg. Udokumentowano jednak osobniki ważące nawet 3600 kg. Pojawiają się także doniesienia o nosorożcach białych sięgających 4500 kg. Nie zostały one jednak jak dotąd wiarygodnie potwierdzone.
Najbardziej rozpoznawalną cechą nosorożca białego są jego dwa imponujące „rogi” osadzone jeden za drugim na pysku. W rzeczywistości nie są to jednak rogi w sensie anatomicznym, jak na przykład u bydła. Zbudowane są z litej masy zbitych włókien keratyny – tego samego białka, z którego powstają ludzkie paznokcie i włosy. Przedni róg zazwyczaj jest dłuższy. Osiąga średnio 60 cm. U niektórych samic może przekraczać 160 cm. Jeden róg może ważyć nawet 4 kg. Świadczy to o gęstej i solidnej strukturze.
Na grzbiecie karku znajduje się wyraźny garb mięśniowy, niezbędny do podtrzymywania masywnej głowy podczas wielogodzinnego wypasu. Gruba, pofałdowana skóra, zazwyczaj jest szara. Często przybiera barwę miejscowej gleby — od żółtawobrązowej po ciemnoszarą — na skutek tarzania się w błocie. To zachowanie chroni zwierzę przed słońcem i owadami. Włosów nosorożec ma niewiele. Delikatne frędzle zdobią krawędzie uszu i ogon. Nogi przypominają słupy. Zakończone są trzema szerokimi palcami, które lekko się rozchodzą, ułatwiając zwierzęciu poruszanie się po różnorodnym terenie.
Nosorożec biały ma szeroki, prosty, kwadratowy pysk, idealnie przystosowany do intensywnego wypasu trawy. Zwierzę polega raczej na węchu i słuchu niż na słabym wzroku. Jego duże, rurowate uszy poruszają się niezależnie, wyłapując nawet najsubtelniejsze dźwięki. Nozdrza – najszersze wśród lądowych ssaków – oraz rozbudowane kanały węchowe, większe niż mózg, świadczą natomiast o wybitnie rozwiniętym zmyśle powonienia.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Nosorożec czarny – nosorożec spiczastonosy – nosorożec zwyczajny
- Nornik zwyczajny – nornik polny – polnik
- Jak nazywa się samiec żaby? Dobre pytanie, a odpowiedź…
- Przyszłość religii – cz. 2: Widmo apokalipsy
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/White_rhinoceros [dostęp: 24.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikipedia Commons. Autor: AfricanConservation. CC BY-SA 4.0.
