Rola emocji w podejmowaniu decyzji życiowych

Podejmowanie decyzji życiowych to złożony proces, w którym ludzie kierują się zarówno racjonalnymi przesłankami, jak i emocjami. Choć często dążymy do podejmowania decyzji opartych na tzw. chłodnym myśleniu i logice, to – nie ma co się oszukiwać – emocje mają ogromny wpływ na nasze myślenie, działanie oraz wybory. Nasze emocje mogą przyspieszać proces podejmowania decyzji, ale także go hamować, zależnie oczywiście od kontekstu i intensywności odczuwanych emocji.

W jaki jednak sposób emocje kształtują nasze decyzje życiowe? Jakie są ich funkcje i jakie mogą przynosić skutki? Zacznijmy od początku, czyli…

Czym są emocje

Emocje to stany psychiczne, które powodują różne zmiany w naszym ciele. Mogą to być zmiany fizjologiczne, jak np. wydzielanie adrenaliny, zmiany w postawie ciała lub mimice, np. smutna czy przestraszona mina. Emocje wpływają też na nasze myślenie, np. pojawiają się myśli o ucieczce, gdy zobaczymy groźnego psa, oraz na zachowanie, jak zwiększona czujność lub chęć ucieczki¹.

Są one nierozerwalnie związane z naszymi potrzebami, wartościami oraz doświadczeniami. W literaturze psychologicznej emocje dzielone są na różne kategorie, w tym na emocje podstawowe (radość, smutek, strach, gniew, wstręt, zaskoczenie) oraz złożone (poczucie winy, wstyd, duma itd.).

Każda z emocji ma swoją specyficzną funkcję, np. strach ostrzega przed niebezpieczeństwem, złość pokazuje, kiedy ktoś przekracza nasze granice i co nam się nie podoba, a radość motywuje do podejmowania aktywności, które sprzyjają przetrwaniu i dobrostanowi.

Emocje – doradca dobry czy zły?

Emocje odgrywają ważną, jeśli nie najważniejszą rolę w podejmowaniu decyzji życiowych. Czy to dobrze? Bez wątpienia jest to kwestia dyskusyjna, jednak nasze uczucia mogą wpływać i wpływają na to, jak postrzegamy i oceniamy różne sytuacje, a w konsekwencji, jakie decyzje podejmujemy. To właśnie emocje inicjują nasze sądy i wybory, wpływając na to, co robimy i jak to robimy.

Kiedy jesteśmy w dobrym nastroju, mamy tendencję do pozytywnego oceniania sytuacji, ponieważ łatwiej przypominamy sobie dobre wspomnienia i odczucia. Z kolei zły nastrój może prowadzić do bardziej negatywnych ocen, ponieważ negatywne emocje są wtedy bardziej dostępne w naszej pamięci. W ten sposób nasz nastrój wpływa na to, jak przetwarzamy informacje i jakie decyzje podejmujemy².

Alice Isen w swoich badaniach³ sprawdza wpływ pozytywnych emocji na podejmowanie decyzji. Wyniki jej eksperymentów pokazują, że osoby w dobrym nastroju podejmują decyzje szybciej i bardziej efektywnie, a także są bardziej kreatywne w rozwiązywaniu problemów. Jednak dzieje się tak tylko wtedy, gdy decyzja dotyczy czegoś ważnego lub interesującego dla danej osoby. Isen zauważa również, że pozytywne emocje mogą prowadzić do myślenia stereotypowego i korzystania z uproszczonych schematów (heurystyk), ponieważ pod wpływem dobrego nastroju ludzie mogą mniej dokładnie przetwarzać informacje, co zwiększa ryzyko popełnienia błędów i pochopnych ocen.

Jednym z kluczowych czynników wpływających na nasze decyzje jest przewidywany stan emocjonalny po dokonaniu wyboru. W praktyce oznacza to, że często podejmujemy decyzje, kierując się tym, jak chcemy się czuć po ich podjęciu. Dotyczy to nie tylko wyborów zakupowych, ale także innych decyzji życiowych, takich jak zmiana pracy czy relacji. Warto zauważyć, że emocje towarzyszące samemu podjęciu decyzji mogą różnić się od tych, które odczuwamy później, gdy już żyjemy z jej konsekwencjami, np. euforia związana z decyzją może minąć, a prawdziwe emocje pojawiają się dopiero podczas korzystania z efektów tego wyboru.

A zatem, jak widać, emocje pełnią rolę przewodnika w procesie podejmowania decyzji, ponieważ dostarczają nam intuicyjnych sygnałów o tym, co jest dla nas dobre, a co niekorzystne. W sytuacjach, kiedy mamy ograniczony dostęp do informacji, emocje mogą stać się cennym źródłem wiedzy.

Emocje i rozum – konflikt czy współpraca?

Podejdźmy do tematu nieco bardziej filozoficznie, odnosząc się do podejścia niektórych wyjątkowych postaci. Otóż Blaise Pascal, wyróżniając porządek serca i rozumu, przekonywał, że w niektórych kwestiach rozum nie jest w stanie znaleźć odpowiedzi, podczas gdy serce, mimo że nie ogranicza się do emocji, wyczuwa fundamentalne prawdy. To serce rozpoznaje wartości, które są dla nas istotne na głębszym poziomie, niewidocznym dla chłodnej logiki.

Z kolei holenderski filozof Spinoza cenił szczególnie pozytywne emocje, takie jak radość, którą uznawał za siłę napędową rozwoju człowieka i osiągania większej doskonałości. Według niego emocje mogą być narzędziem do wzrostu i lepszego zrozumienia siebie oraz otaczającego świata.

David Hume poszedł jeszcze dalej, twierdząc, że rozum powinien być jedynie narzędziem służącym uczuciom. Jego zdaniem to emocje kierują naszym życiem, a rozum ma za zadanie wspierać je w podejmowaniu decyzji. Uważał, że racjonalność bez emocji jest ograniczona, ponieważ to właśnie uczucia nadają kierunek naszym działaniom i decyzjom.

Obecnie uznajemy, że emocje nie są przeciwieństwem rozumu, lecz jego uzupełnieniem. Często pomagają nam podejmować decyzje w sytuacjach, gdy brakuje nam pełnych informacji lub gdy wybór opcji wymaga szybkiego działania. Emocje dostarczają prostych heurystyk, które pomagają ocenić sytuację na poziomie intuicyjnym, minimalizując potrzebę długotrwałych analiz. W tym sensie emocje mogą działać na rzecz racjonalności, oferując szybsze i efektywne sposoby oceny sytuacji.

Nadmierna chłodna racjonalność, pozbawiona wpływu emocji, może prowadzić do decyzji oderwanych od ludzkiej rzeczywistości. Ignorowanie emocji w procesie decyzyjnym może sprawić, że działania staną się nieludzkie (pozbawione chociażby empatii czy współczucia), nieuwzględniające konsekwencji dla innych osób lub samej jednostki. Dlatego dziś rozumiemy, że emocje odgrywają istotną rolę w naszym codziennym funkcjonowaniu, umożliwiając podejmowanie bardziej wyważonych i zrównoważonych decyzji⁴.

Emocje w długoterminowym podejmowaniu decyzji

Podejmowanie decyzji o długofalowych konsekwencjach, takich jak wybór ścieżki zawodowej, założenie rodziny czy inwestycje finansowe, wymaga zrozumienia, jak emocje mogą wpływać na naszą perspektywę. W takich przypadkach emocje często odgrywają podwójną rolę – z jednej strony pomagają nam zidentyfikować nasze głębokie pragnienia i cele, a z drugiej mogą prowadzić do nadmiernego koncentrowania się na bieżących odczuciach kosztem przyszłych korzyści.

Przykładem może być decyzja o oszczędzaniu na przyszłość. Choć większość ludzi rozumie konieczność odkładania pieniędzy na emeryturę, często emocje krótkoterminowe, takie jak pragnienie natychmiastowej gratyfikacji, przeszkadzają w realizacji tego celu. W takich sytuacjach konieczne jest znalezienie równowagi między bieżącymi emocjami a długoterminową racjonalną oceną sytuacji. A to wymaga pracy nad sobą i nierzadko samokontroli.

Pozytywne nastawienie a ocena

Badanie osób wychodzących z kina pokazało, jak nastrój wpływa na ich decyzje i oceny. Osoby, które obejrzały pogodny film, były bardziej optymistyczne w podejmowaniu decyzji dotyczących kwestii politycznych, przewidywały lepszą przyszłość gospodarczą i swoje własne sukcesy, a także były bardziej zadowolone z życia. Z kolei osoby w gorszym nastroju po obejrzeniu smutnego lub agresywnego filmu podejmowały bardziej pesymistyczne decyzje. Co ciekawe, nastrój wpływał także na podejście do wymiaru sprawiedliwości – widzowie w dobrym humorze proponowali łagodniejsze kary za poważne przestępstwa, takie jak jazda po pijanemu czy rozprowadzanie heroiny. To pokazuje, że emocje mogą istotnie kształtować nasze decyzje w różnych aspektach życia⁵.

Choć wiele osób podchodzi do tematu emocji sceptycznie, jakoby głównie rozum odgrywał najważniejszą rolę w życiu – co daje takim osobom poczucie bezpieczeństwa z racji posiadania kontroli nad myślami i de facto zachowaniami – to emocje są nieodłączną częścią procesu podejmowania decyzji życiowych. Czy się to niektórym podoba czy nie, tak właśnie jest. Emocje mogą działać jako katalizator, przyspieszając nasze decyzje, ale także jako hamulec, chroniąc nas przed podejmowaniem nieprzemyślanych kroków. Najważniejsze jest umiejętne balansowanie między emocjami a racjonalnym myśleniem, aby nasze decyzje były nie tylko zgodne z faktami, ale również odpowiadały naszym wewnętrznym pragnieniom i wartościom. W ten sposób możemy podejmować decyzje, które są nie tylko efektywne, ale także satysfakcjonujące w dłuższej perspektywie.

Natalia Tatarczuch
Socjolog&Coach

Polecamy również poniższe artykuły:

• Rola emocji w powrocie do zdrowia
• Emocje a układ pokarmowy
• Emocje w chorobach skóry
• Psychologia kolorów: jak barwy wpływają na nasze emocje i zachowanie

Przypisy

1. G. Aleksandra, Emotion – their meaning and tasks, „Journal of Education, Health and Sport”, 12(1), 2022, s. 147.
2. N. Schwarz, Feelings as information: Informational and motivational functions of affective states, w: R. M. Sorrentino, E. T. Higgins (red.), Handbook of Motivation and Cognition, Guilford Press, New York, 1990, s. 521-561.
3. A. M. Isen, Positive affect, cognitive processes, and social behavior, w: L. Berkowitz (red.), Advances in experimental social psychology, New York: Academic Press, 1987, s. 203-253.
4. A. Dąbrowski, Wpływ emocji na poznawanie, „Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria”, 3(83), 2012, s. 233.
5. J. P. Forgas, J. S. Moylan, After the movies: The effects of transient mood states on social judgments, „Personality and Social Psychology Bulletin”, 13, 1987, s. 478-489.

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.