Zimowe zwyczaje ptaków! Kiedy sójki i jaskółki odlatują na zimę z Polski?

Zimą przyroda cichnie, jakby zapadała w sen. Wiele ptaków wyrusza wtedy w daleką drogę, szukając cieplejszych miejsc, by przetrwać. Nie wszystkie jednak wybierają migrację. Niektóre zostają, stawiając mrozowi czoła  na własnym terenie. Należy do nich sójka zwyczajna (Garrulus glandarius), barwny i hałaśliwy mieszkaniec polskich lasów. Większość tych ptaków prowadzi osiadły tryb życia, pozostając przez cały rok w tych samych rewirach. Zdarza się jednak, że młode osobniki wyruszają w podróż, poszukując własnych terytoriów. Podcza surowych zim mogą pokonywać nawet kilkaset kilometrów – choć wciąż jest to raczej wyjątek niż reguła¹. Jak możemy przeczytać w Biblii: zapytaj zwierząt – pouczą. I ptaki w powietrzu powiedzą. Zapytaj Podziemia, wyjaśni; pouczą cię i ryby w morzu. Któż by z nich tego nie wiedział, że ręka Pana uczyniła wszystko (Hi 12, 7-9).

Sójki zaczynają gromadzić zapasy pożywienia już jesienią. Zbierają żołędzie, bukiew i inne nasiona. Ukrywają je w różnych miejscach: pod korą drzew, w ściółce leśnej czy pod mchem. Te „spiżarnie” pozwalają im przetrwać okresy, gdy pokarm jest trudno dostępny².

Zimowe zwyczaje ptaków. Kiedy przetrwanie staje się prawdziwym wyzwaniem

Zima nie należy do najłaskawszych dla ptaków pór roku. Mróz, krótkie dni i brak owadów czy świeżych nasion sprawiają, że codzienne życie staje się dla nich prawdziwym wyzwaniem. A mimo to nasi skrzydlaci sąsiedzi potrafią sobie z tym radzić z imponującą pomysłowością. Każdy gatunek ma własną strategię – jeden rusza w daleką podróż na południe, inny zostają, licząc na zapasy, spryt i… trochę ludzkiej pomocy. 

Zimowe strategie przetrwania są różne – zależą zarówno od gatunku, jak i od środowiska, w którym ptaki żyją. Co ciekawe, niektóre z nich dostosowują swoje zachowania do zmian klimatycznych, a inne trwają przy wieloletniej tradycji. Świetnie ilustrują to skowronki – coraz częściej opuszczają nasz kraj później niż kiedyś, a ich wędrówki nie sięgają już tak daleko. To efekt łagodniejszych jesieni i większej dostępności pożywienia. Sroki z kolei w ogóle nie zawracają sobie głowy podróżami. Zostają na miejscu przez cały rok, doskonale odnajdując się zarówno w parkach, jak i w pobliżu ludzkich domostw. 

Ptaki, które jesienią nie migrują w cieplejsze regiony, stosują różne rozwiązania, by przetrwać mroźne miesiące. Niektóre gatunki, dajmy na to sikory, gromadzą zapasy nasion i owoców. Ukrywają je w szczelinach drzew lub pod mchem. Inne, jak dzięcioły, polegają na swojej zdolności do wyszukiwania owadów ukrytych pod korą³.​

Czy sójka odlatuje na zimę? Któż z nas nie zna słynnego wiersza Jana Brzechwy…

Sójka zwyczajna, rozpoznawalna dzięki charakterystycznym niebieskim piórom na skrzydłach i niezwykłemu talentowi wokalnemu, od dawna zajmuje szczególne miejsce w polskiej kulturze. Wystarczy wspomnieć słynne powiedzenie: „wybiera się jak sójka za morze”. Któż z nas nie zna tego zwrotu, rozsławionego przez wiersz Jana Brzechwy. Trzeba przyznać, że ludowa mądrość trafia w sedno: sójki rzeczywiście rzadko decydują się na dalekie wędrówki. To raczej ptaki osiadłe, które nawet zimą pozostają blisko znanych sobie rewirów. Jednak – jak potwierdzają badania i obserwacje ornitologów – i tutaj zdarzają się wyjątki. Młode osobniki mogą wyruszać w dalsze podróże. Najczęściej dzieje się to jesienią. Ptaki poszukują nowych terytoriów lęgowych lub obszarów z większą dostępnością pożywienia⁴.

Dla sójek kluczową strategią przetrwania mroźnych zimowych miesięcy nie jest migracja, lecz gromadzenie imponujących zapasów. Te inteligentne ptaki wraz z końcem lata zaczynają zbierać pożywienie. Podstawę ich diety w tym okresie stanowią żołędzie. Jeden osobnik potrafi ukryć nawet kilka tysięcy owoców dębu. Rozkłada je w setkach różnych miejsc: pod liśćmi, w ziemi, pod korą drzew, a nawet w szczelinach skalnych. Co ciekawe, doskonała pamięć przestrzenna pozwala im wracać do tych kryjówek z niezwykłą precyzją – nawet po kilku miesiącach. Nie wszystkie skrytki udaje się jednak odnaleźć, dlatego sójki, trochę mimowolnie, przyczyniają się do rozsiewania dębów. Wspomagają także naturalną regenerację lasów⁵. O gromadzeniu żywności wspomina także Biblia: do mrówki się udaj, leniwcze, patrz na jej drogi – bądź mądry: nie znajdziesz u niej zwierzchnika ni stróża żadnego, ni pana, a w lecie gromadzi swą żywność i zbiera swój pokarm we żniwa (Prz 6, 6-8).

Zimą sójki potrafią być bardzo towarzyskie. Choć na co dzień żyją raczej samotnie lub w parach, w chłodniejszych miesiącach tworzą luźne żerujące grupy. Zwiększa to ich szanse na znalezienie pokarmu. W przeciwieństwie do ptaków typowo wędrownych, rzadko przekraczają granice państw. Ich migracje mają raczej charakter lokalny. Ograniczają się zwykle do kilkudziesięciu, rzadziej kilkuset kilometrów. Przemieszczają się głównie podczas wyjątkowo ostrych zim lub w okresach, gdy dęby nie owocują obficie.

Kiedy jaskółki odlatują na zimę z Polski? Migrują na południe i to właśnie tam spędzają mroźne miesiące

Zwinne i eleganckie jaskółki to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiej wiosny – pojawiają się, gdy dni stają się dłuższe, a świat budzi się do życia. Gdy jednak temperatura zaczyna spadać, a słońce coraz rzadziej wygląda zza chmur, nie czekają na pierwsze mrozy. Wyruszają na południe, by przetrwać zimę w cieplejszym klimacie. 

W Polsce najczęściej spotyka się trzy gatunki tych ptaków: dymówkę (Hirundo rustica), oknówkę (Delichon urbicum) oraz brzegówkę (Riparia riparia). Każda z nich ma nieco inne zwyczaje migracyjne. Łączy je jedno – wszystkie nie lubią chłodów⁶.

Jako pierwsze w drogę wyruszają brzegówki. Często migrację podejmują już pod koniec sierpnia lub na początku września. Zmierzają do południowej Afryki. Dymówki rozpoczynają migrację we wrześniu. Niektóre osobniki mogą jednak pozostać w kraju aż do października. Ich celem są tereny Afryki Subsaharyjskiej. Panujące tam warunki sprzyjają ptakom, a do tego nie brakuje pożywienia. We wrześniu odlatują również oknówki, kierując się na południe⁷.

Dlaczego jaskółki decydują się na tak dalekie wędrówki? Powód jest prosty – chodzi o jedzenie. To ptaki owadożerne, a zimą w Polsce owadów po prostu brakuje. Kierowane instynktem lecą więc tam, gdzie pokarmu jest pod dostatkiem. Warto zauważyć, że migracje jaskółek to jedno z najbardziej fascynujących zjawisk w świecie przyrody. Te niewielkie ptaki pokonują tysiące kilometrów, napotykając po drodze liczne przeszkody i niebezpieczeństwa. Ich powrót na wiosnę jest zawsze radosnym znakiem odradzającego się życia. Przypomnieniem o cykliczności natury, która w swej mądrości kieruje losem wszystkich stworzeń.

Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:

• Czy ryba to zwierzę?
• Ile żyją krokodyle oraz inne ciekawostki
• Czy Wszechświat się obraca?
• Planeta K2-18 b – czy naukowcy znaleźli tam ślady życia?
• Planety w kosmosie – dlaczego Bóg stworzył ich tak wiele?

Przypisy

1. K. Prange, Wiosenni soliści, Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Poznaniu, 29.12.2027, https://www.poznan.lasy.gov.pl/wiosenni-solisci/-/asset_publisher/kCS6/content/sojka-strazniczka-zimowego-lasu, [dostęp: 06.04.2025].
2. lbid.
3. A. Wiśniewski, Ptaki zimujące w Polsce: gatunki, zwyczaje i jak im pomóc przetrwać zimę, plywaniezdelfinami.pl, 14.02.2025, https://plywaniezdelfinami.pl/ptaki-zimujace-w-polsce-gatunki-zwyczaje-i-jak-im-pomoc-przetrwac-zime, [dostęp: 06.04.2025].
4. B. Wołczuk, Sójka – Ptaki Zimy 2015, OTOP BirdLife Polska, https://otop.org.pl/zimowe-ptakoliczenie/ptak-zimy/sojka-ptak-zimy-2015, [dostęp: 06.04.2025].
5. R. Śniegocki, Sójka, strażniczka zimowego lasu, Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Poznaniu, 10.02.2017, https://www.poznan.lasy.gov.pl/sojka, [dostęp: 06.04.2025].
6. M. Fijałkowska, Poznaj fascynujące miejsca, gdzie zimują jaskółki i ich trasy, Akademia Odpadowa, 25.10.2024, https://akademiaodpadowa.pl/poznaj-fascynujace-miejsca-gdzie-zimuja-jaskolki-i-ich-trasy-migracji, [dostęp: 06.04.2025].
7. D. Lenart, Widać już jesień. Odlatują jaskółki, Radio Kielce, 9.05.02022, https://radiokielce.pl/954391/widac-juz-jesien-odlatuja-jaskolki, [dostęp: 06.04.2025].

© Źródło zdjęcia głównego: Canva.