Mroczek późny (Cnephaeus serotinus) to gatunek niewielkiego ssaka. Należy do podrodziny mroczków (Vespertilioninae) w rodzinie mroczkowatych (Vespertilionidae). Występuje w różnych regionach Europy i Azji. Charakteryzuje się ciemnobrązowym futrem, dużymi uszami i szerokimi skrzydłami, które pozwalają mu sprawnie manewrować w locie. Jego aktywność przypada głównie na godziny wieczorne i nocne, kiedy wyrusza na łowy. Poluje na drobne owady. Mroczek późny odgrywa ważną rolę w ekosystemach. Pomaga kontrolować liczebność owadów, w tym wielu uciążliwych gatunków.
Taksonomia
Niemiecki przyrodnik Johann Christian Daniel von Schreber nadał temu gatunkowi nazwę Vespertilio serotinus. Okaz typowy pochodził z Francji. Choć mroczka późnego tradycyjnie klasyfikowano w rodzaju Eptesicus, to w wyniku rewizji taksonomicznej przeprowadzonej w 2023 roku został przeniesiony do rodzaju Cnephaeus. Wcześniej w obrębie Cnephaeus serotinus wyróżniano także C. isabellinus i C. pachyomus. Analizy genetyczne, obejmujące zarówno geny mitochondrialne, jak i jądrowe, potwierdziły jednak, że wszystkie trzy stanowią odrębne gatunki, choć relacje filogenetyczne między nimi różnią się w zależności od rodzaju badanych sekwencji. Obecnie podgatunki mroczka późnego odpowiadają trzem morfotypom wyodrębnionym na podstawie cech morfologicznych i ograniczonych danych genetycznych. Autorzy „Illustrated Checklist of the Mammals of the World” wyróżniają trzy podgatunki tego nietoperza.
Etymologia
Nazwa rodzajowa Cnephaeus wywodzi się z greckiego słowa „knephaios”, oznaczającego „ciemny” lub „ponury”. Dobrze oddaje to nocny tryb życia tych nietoperzy. Epitet gatunkowy „serotinus” pochodzi z łaciny. Oznacza „późno dojrzały” lub „niedojrzały”, od słowa „serus” – „późny”. Z kolei określenie „mirza” ma korzenie w języku perskim. Oznacza „księcia”. „Turcomanus” wywodzi się z nowołacińskiego „Turcomannus”, czyli „Turkmen”, od słowa „Turcus”, oznaczającego „Turka”.
Opis mroczka późnego
Mroczek późny należy do największych nietoperzy spotykanych w Polsce. Jego ciało osiąga długość od 65 do 82 mm. Rozpiętość skrzydeł waha się między 315 a 380 mm. Uszy mierzą od 12 do 21 mm. Ogon ma długość 45–60 mm, z czego około 7 mm wystaje poza błonę ogonową. Zwierzę waży od 13 do 35 gramów. Charakterystyczne dla tego gatunku są dość długie uszy oraz ciemne futro. Na grzbiecie sierść ma barwę brązowokasztanową lub kawową z jaśniejszymi końcówkami włosów. Spód ciała jest wyraźnie jaśniejszy, o odcieniu szarawym.
Zasięg występowania
Mroczek późny występuje na rozległych obszarach Eurazji. Jego zasięg zależy od podgatunku. Podgatunek C. serotinus serotinus zasiedla dużą część Europy, z wyłączeniem południowej części Półwyspu Iberyjskiego i większości Skandynawii. Można go spotkać w południowej Anglii oraz od północnych i środkowych rejonów Półwyspu Iberyjskiego aż po południowe krańce Skandynawii, a także w południowo-zachodniej Rosji, na Kaukazie, w północnej i wschodniej Turcji oraz na licznych wyspach Morza Śródziemnego, takich jak Baleary, Korsyka, Sardynia, Sycylia, Wyspy Jońskie (m.in. Korfu) oraz Wyspy Egejskie, w tym Samotraka, Lesbos, Skiros, Eubea, Samos, Kreta i Rodos. Podgatunek C. serotinus mirza zamieszkuje południową Turcję, zachodnią Syrię, Liban, Izrael oraz północno-zachodni, środkowy i południowo-zachodni Iran. Z kolei C. serotinus turcomanus występuje w Azji Środkowej, obejmując południowo-środkową Rosję, Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, północny Iran, Kirgistan, Tadżykistan, północny Afganistan oraz północno-zachodnią część Chin, w regionie Sinciang.
Mroczek późny – tryb życia
Mroczek późny to gatunek mocno związany z obecnością człowieka. Unika zwartych kompleksów leśnych pozbawionych zabudowań. Latem najchętniej kryje się na strychach, a także w szczelinach ścian czy dachów. Tworzy kolonie składające się zarówno z samców, jak i samic. Na zimowy sen wybiera chłodne i suche miejsca, takie jak przewody wentylacyjne, piwnice czy poddasza. Hibernacja trwa u niego wyjątkowo długo – od września aż do początku maja. W tym czasie temperatura ciała nietoperza znacząco spada, a tempo przemiany materii wyraźnie się obniża. Mroczek późny lata stosunkowo nisko i wolno. Podczas zimnej lub deszczowej pogody często pozostaje w ukryciu. Do orientacji w przestrzeni wykorzystuje echolokację. Spośród wszystkich krajowych nietoperzy to właśnie ten gatunek najczęściej spotykamy w dużych miastach.
Odżywianie
Mroczek późny wyrusza na łowy tuż po zachodzie słońca. Pozostaje aktywny aż do świtu. Jego dieta opiera się głównie na dużych chrząszczach i nocnych motylach. Chętnie poluje także na komary.
Rozmnażanie i rozwój
U mroczka późnego kopulacja ma miejsce jesienią. Nasienie pozostaje w drogach rodnych samicy przez całą zimę, by do zapłodnienia doszło dopiero wiosną. Samice rodzą jedno lub dwoje młodych, zwykle w maju lub czerwcu. Gatunek potrafi dożyć nawet 19 lat.
Ochrona mroczka późnego
W Polsce mroczek późny jest objęty ścisłą ochroną gatunkową i uznawany za gatunek wymagający ochrony czynnej. Dodatkowo obowiązuje zakaz fotografowania, filmowania czy prowadzenia obserwacji, które mogłyby prowadzić do płoszenia lub niepokojenia tych nietoperzy.
Ciekawostki
Niestety, u mroczka późnego odnotowuje się przypadki wścieklizny. Wywołuje ją jednak wirus inny niż ten, który atakuje zwierzęta z rodziny psowatych. Ryzyko przeniesienia choroby na człowieka jest wprawdzie bardzo niskie, ale bezwzględnie należy unikać brania tych nietoperzy do rąk.
Podgatunki
Wyróżniamy następujące podgatunki:
- Eptesicus s. horikawai, Kishida, 1924
- Eptesicus s. mirza, de Filippi, 1865
- Eptesicus s. pashtonus, Gaisler, 1970
- Eptesicus s. serotinus, (Schreber, 1774)
- Eptesicus s. shirazensis, Dobson, 1871
- Eptesicus s. turcomanus, Eversmann, 1840
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Mroczek pozłocisty
- Mroczak posrebrzany – mroczek posrebrzany
- Dinozaury z długą szyją – diplodok i brachiozaur
- Czy węgiel świadczy o potopie?
Źródło:
1. https://www.ekologia.pl/zwierzeta/mroczek-pozny/ [dostęp: 11.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Mnolf. CC BY-SA 3.0.
