Mrówka ognista, mrówka ogniowa (Solenopsis invicta) to gatunek pochodzący z Ameryki Południowej. W ostatnich dekadach rozprzestrzeniła się na kilku kontynentach. Opisana po raz pierwszy w 1916 roku przez szwajcarskiego entomologa Felixa Santschiego jako odmiana S. saevissima, dopiero w 1972 roku zyskała status odrębnego gatunku. Dziś ten drobny, ale agresywny owad budzi grozę w Australii, Nowej Zelandii, krajach Azji i Karaibów, Europie oraz Stanach Zjednoczonych, gdzie przypadkowo zawleczony, stał się jednym z najbardziej inwazyjnych szkodników świata. Ogniste mrówki tworzą ogromne kolonie, liczące od 100 do 250 tysięcy osobników. Ich gniazda – kopce z ziemi, pozbawione widocznych wejść – powstają niemal wszędzie: w lasach deszczowych, na terenach zurbanizowanych, wzdłuż dróg, a nawet w urządzeniach elektrycznych. Robotnice różnią się wielkością. Kolonie mogą mieć jedną królową lub kilka rywalizujących o dominację.
Te niepozorne owady słyną z niezwykłych zachowań. Potrafią tworzyć unoszące się na wodzie tratwy, by przetrwać powodzie, czy wynosić martwe towarzyszki poza gniazdo. Są wszystkożerne. Żywią się padliną ssaków, owadami, nasionami i słodkimi wydzielinami mszyc, z którymi utrzymują swoistą symbiozę. Jednak ich największą bronią jest jad. W około 95 procentach składa się z nierozpuszczalnych w wodzie alkaloidów piperidynowych zwanych solenopsynami. Pozostała część to toksyczne białka. Ukąszenie ognistej mrówki wywołuje gwałtowne pieczenie, a następnie bolesne, ropiejące pęcherze. Każdego roku w samych Stanach Zjednoczonych ataki tych mrówek dotykają ponad 14 milionów osób, z czego nawet 6 procent może doświadczyć groźnej anafilaksji. Zanotowano już ponad 80 zgonów w wyniku ich użądleń.
Oprócz zagrożenia zdrowotnego ogniste mrówki wyrządzają olbrzymie szkody gospodarcze, liczone w miliardach dolarów rocznie. Niszczą infrastrukturę, sprzęt elektryczny, uprawy i pastwiska. Ich kopce na polach mogą uniemożliwiać zbiory. Atakują także zwierzęta hodowlane, szczególnie młode, osłabione lub chore. Paradoksalnie mogą jednak przynosić korzyści rolnictwu, eliminując niektóre szkodniki upraw. Walka z nimi to niekończąca się wojna. Stosuje się przynęty, fumigację, a także próbuje biologicznych metod zwalczania, jak pasożyty czy wirusy. Solenopsis invicta jest jednym z najdokładniej badanych owadów świata. Rywalizujec pod tym względem nawet z pszczołą miodną (Apis mellifera).
Etymologia
Nazwa gatunkowa mrówki ognistej – invicta – pochodzi z łaciny. Oznacza „niezwyciężona” lub „niepokonana”. Wyraz wywodzi się ze słynnej sentencji Roma invicta, czyli „Rzym niepokonany”, która przez stulecia inspirowała mieszkańców Imperium aż do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku. Z kolei nazwę rodzajową Solenopsis tłumaczy się jako „wygląd przypominający rurkę”. Jest złożeniem dwóch starogreckich słów: solen, oznaczającego „rurkę” lub „kanał”, oraz opsis, czyli „wygląd” lub „obraz”. W języku angielskim mrówka ta znana jest przede wszystkim jako red imported fire ant (RIFA). Określenie „fire ant” odnosi się do palącego bólu, jaki powoduje jej użądlenie. W obiegu funkcjonują także inne nazwy, takie jak „red ant” czy „tramp ant”. W Brazylii lokalnie nazywa się ją toicinhera – od portugalskiego słowa toicinho, oznaczającego słoninę.
Taksonomia mrówki ognistej
Gatunek po raz pierwszy opisał w 1916 roku szwajcarski entomolog Felix Santschi na łamach czasopisma „Physis”. Nadał mu nazwę Solenopsis saevissima wagneri. Okaz typowy pochodził z Santiago del Estero w Argentynie. Nazwa wagneri upamiętniała E.R. Wagnera, który zebrał pierwsze egzemplarze. Przez lata mrówki te uznawano za odmianę S. saevissima. W 1930 roku amerykański myrmekolog William Creighton zrewidował jednak rodzaj Solenopsis. Sklasyfikował owada jako Solenopsis saevissima electra wagneri. Przyznał jednak, że nie udało mu się odnaleźć okazów zgodnych z oryginalnym opisem Santschiego. Kolejne zmiany przyniosły lata 50. XX wieku, gdy w ramach badań nad kompleksem gatunkowym S. saevissima uznano, że S. saevissima electra wagneri nie stanowi odrębnego gatunku. Włączono ją do S. saevissima saevissima.
Przełom nastąpił w 1972 roku, kiedy amerykański entomolog William Buren opisał – jak sądził – nowy gatunek pod nazwą Solenopsis invicta. Choć w artykule popełnił literówkę, zapisując nazwę jako „invica”, szybko ustalono, że chodziło o invicta. Tymczasem w 1991 roku amerykański badacz James Trager stwierdził, że S. wagneri i S. invicta to w rzeczywistości ten sam gatunek. Co więcej, przypomniał, że starszy priorytet ma nazwa S. wagneri, choć nigdy wcześniej nie funkcjonowała poza rangą wewnątrzgatunkową. Trager uznał, że nazwa ta jest nomen nudum, czyli nazewniczo nieważna. Zaproponował pozostawienie nazwy S. invicta. Z tym stanowiskiem nie zgodził się w 1995 roku brytyjski myrmekolog Barry Bolton, który skorygował błąd Tragera. Uznał S. wagneri za ważną nazwę o pierwszeństwie.
Sytuacja groziła chaosem w literaturze naukowej, bo od momentu publikacji Burena ukazało się już ponad 1800 prac pod nazwą S. invicta. W 1999 roku australijski entomolog Steve Shattuck i jego współpracownicy wystąpili do Międzynarodowej Komisji Nomenklatury Zoologicznej (ICZN) o oficjalne utrwalenie nazwy S. invicta i odrzucenie S. wagneri w trosce o stabilność nazewnictwa. Argumentowali, że nagła zmiana nazwy mogłaby wywołać ogromne zamieszanie nie tylko wśród naukowców, ale też w komunikacji z opinią publiczną. W 2001 roku Komisja przychyliła się do wniosku. Oficjalnie zatwierdzono nazwę Solenopsis invicta jako obowiązującą. Dziś mrówka ognista klasyfikowana jest w obrębie rodzaju Solenopsis, w plemieniu Solenopsidini, podrodzinie Myrmicinae, należącej do rodziny mrówkowatych (Formicidae) w rzędzie błonkoskrzydłych (Hymenoptera), do którego zaliczają się również pszczoły i osy.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Mroczek późny
- Mroczek pozłocisty
- Czy lis zje kota? Odpowiedź może Cię zdziwić!
- Wino w Biblii a współczesna kultura picia alkoholu
Źródło:
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Red_imported_fire_ant [dostęp: 11.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: www.flickr.com/photos/131104726@N02/16961987090/. CC0 1.0.
