Mroczek pozłocisty (Cnephaeus nilssonii) to gatunek nietoperza należący do podrodziny mroczków (Vespertilioninae) w rodzinie mroczkowatych (Vespertilionidae). Zasiedla głównie lasy i tereny o umiarkowanym klimacie. Preferuje miejsca, gdzie może znaleźć kryjówki w dziuplach drzew, szczelinach skał czy budynkach. Nazwa nawiązuje do charakterystycznego, lekko złocistego odcienia sierści. Odgrywa ważną rolę w ekosystemie. Ogranicza populacje owadów i pełni funkcję naturalnego regulatora ich liczebności.
Taksonomia
Mroczek pozłocisty ma za sobą bogatą historię taksonomiczną. Gatunek został po raz pierwszy opisany zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego w 1839 roku przez niemieckich uczonych – geologa i paleontologa Alexandra Keyserlinga oraz zoologa Johanna Heinricha Blasiusa. Nadali mu oni nazwę Vespertilio nilssonii. Warto jednak dodać, że już trzy lata wcześniej, w 1836 roku, szwedzki zoolog Sven Nilsson opisał tego nietoperza jako Vespertilio kuhlii. Holotyp pochodził ze Szwecji.
Przez długi czas mroczek pozłocisty był klasyfikowany w rodzaju Eptesicus. Rewizja taksonomiczna przeprowadzona w 2023 roku poskutkowała jego przeniesieniem do rodzaju Cnephaeus. Obecnie Cnephaeus nilssonii uważany jest za takson siostrzany wobec C. serotinus. Badania genetyczne oparte na genach mitochondrialnych często wykazują ich parafiletyzm. Jest to związane z dawną, rozległą hybrydyzacją. Analizy genów jądrowych wykazały, że C. nilssonii tworzy odrębny, monofiletyczny klad, niezwiązany blisko z C. serotinus.
Niektórzy badacze sugerowali, że C. nilssonii obejmuje również C. japonensis. Na podstawie różnic morfologicznych oba te nietoperze są jednak dziś najczęściej uznawane za odrębne gatunki. Podobnie bywało z C. gobiensis, który dawniej bywał włączany w obręb C. nilssonii, a obecnie jest zazwyczaj klasyfikowany jako odrębny gatunek. Potwierdzają to dane genetyczne i morfologiczne.
Choć w literaturze często wyróżnia się dwa podgatunki: nilssonii i parvus, to badania genetyczne nie wykazują znaczących różnic między tymi populacjami. Wskazują na niewielką zmienność genetyczną. W efekcie autorzy prestiżowej publikacji „Illustrated Checklist of the Mammals of the World” uznają mroczka pozłocistego za gatunek monotypowy.
Etymologia
Nazwa naukowa mroczka pozłocistego kryje w sobie ciekawą etymologię, która odzwierciedla cechy gatunku. Nazwa rodzajowa Cnephaeus wywodzi się z greckiego słowa κνεφαιος (knephaios), oznaczającego „ciemny” lub „ponury”. Trafnie nawiązuje to do nocnego trybu życia tych nietoperzy i ich skrytego charakteru. Z kolei epitet gatunkowy nilssonii upamiętnia profesora doktora Svena Nilssona (1787–1883), szwedzkiego zoologa i archeologa, który jako jeden z pierwszych opisał ten gatunek, przyczyniając się znacząco do badań nad fauną Skandynawii.
Opis mroczka pozłocistego
Pyszczek mroczka pozłocistego ma barwę czarną. Uszy są stosunkowo krótkie, szerokie i zaokrąglone. Nadają nietoperzowi łagodnego wyrazu. Sierść na grzbiecie przybiera odcienie ciemnobrązowe lub brązowoczarne. Złotożółte końcówki włosów na karku i grzbiecie dodają futerku subtelnego połysku. Spód ciała jest wyraźnie jaśniejszy — od żółtobrązowego po beżowy. Futerko jest stosunkowo długie i gęste. Naga skóra, obejmująca między innymi skrzydła, ma barwę czarnobrązową. Gatunek ma długi ogon, niemal w całości objęty błoną lotną. Ze względu na podobieństwa w ubarwieniu i budowie, mroczka pozłocistego można pomylić choćby z mroczkiem późnym (Eptesicus serotinus).
Zasięg występowania
Mroczek pozłocisty to gatunek o wyjątkowo szerokim zasięgu występowania, rozciągającym się od Europy po Daleki Wschód. Zamieszkuje tereny od wschodniej Francji aż po północną Europę, sięgając daleko za koło podbiegunowe w Norwegii, Szwecji i Finlandii. Jest obecny także w środkowej Europie, na Kaukazie, w północno-zachodnim Iranie oraz w centralnej części Azji, obejmując północny Kazachstan. Zasięg ciągnie się przez rozległe obszary Rosji i północnej Mongolii aż do rosyjskiego Dalekiego Wschodu, włączając wyspę Sachalin i Półwysep Kamczatka. Na południu sięga regionu dorzecza Amuru, obejmując północno-środkowe i północno-wschodnie tereny Chińskiej Republiki Ludowej, takie jak Mongolia Wewnętrzna, Heilongjiang, Jilin czy Szantung, a także Półwysep Koreański, wyspy Hokkaido i Okushiri w Japonii oraz Wyspy Kurylskie, w tym Kunaszyr i Iturup. Sporadycznie odnotowuje się także wędrówki pojedynczych osobników na znacznie dalsze dystanse w Europie — aż do Bułgarii, Włoch, a nawet południowej Wielkiej Brytanii. Tak rozległy obszar występowania sprawia, że mroczek pozłocisty należy do jednych z najbardziej rozprzestrzenionych nietoperzy Starego Świata.
Mroczek pozłocisty – siedlisko
Mroczek pozłocisty to typowy gatunek borealny, silnie związany ze strefą tajgi. Wyróżnia się tym, że sięga najdalej na północ spośród wszystkich znanych nietoperzy. W Norwegii i Szwecji regularnie odbywa rozród już za Kołem Podbiegunowym. Zmuszony jest tam latać i polować nawet w warunkach dnia polarnego. Jest to wyjątkowe przystosowanie w świecie ssaków latających. Występuje głównie w północno-wschodniej Europie, gdzie panuje surowy, kontynentalny klimat. Z kolei w zachodniej i południowej części kontynentu pojawia się niemal wyłącznie w wysokich partiach gór.
Preferuje przede wszystkim tereny leśne i górskie. Potrafi jednak zadomowić się również w zurbanizowanym środowisku. Przykładem jest Górny Śląsk, gdzie bywa spotykany nawet w centrach dużych miast. Latem najczęściej wybiera na kryjówki budynki. Znacznie rzadziej zasiedla dziuple drzew. Zimuje w chłodnych, wstępnych partiach podziemi, takich jak jaskinie, sztolnie czy stare fortyfikacje. Jest gatunkiem wyjątkowo odpornym na niskie temperatury. Potrafi hibernować w miejscach słabo izolowanych od warunków zewnętrznych. Pozwala mu to przetrwać mroźne zimy na skrajach jego zasięgu.
Przy okazji polecamy zapoznać się z artykułami:
- Mroczak posrebrzany – mroczek posrebrzany
- Mól włosienniczek
- Gatunki antylopy – zobacz ciekawostki o tych zwierzętach
- Jezus Chrystus a założyciele innych religii
Źródło:
1. https://www.ekologia.pl/zwierzeta/mroczek-pozlocisty/ [dostęp: 10.07.2025]
Źródło zdjęcia głównego: Wikimedia Commons. Autor: Mnolf. CC BY-SA 3.0.
